تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۴ بحث روايتى: (رواياتى در ذيل آيات گذشته) در الدر المنثور است که: احمد، ترمذى - وى حديث را حسن دانسته - نسائى، ابن منذر، ابن ابى حاتم، طبرانى - در کتاب تفسير کبير - حاکم - وى حديث را صحيح شمرده - ابن مردويه، بيهقى، (در کتاب دلائل)، ضياء از ابن عباس روايت کرده اند که درباره «ألم * غُلِبَتِ الرُّومُ» گفت: هم «غُلِبُت» و هم «غَلَبَت». بعد در توضيحش گفته که مشرکان ميل داشتند فارس به روم غلبه کند. چون فارسيان نيز مانند ايشان مشرک بودند، ولى مسلمانان دلشان مى خواست که روم بر فارس غلبه کند. براى اين که روميان اهل کتاب بودند. جريان به گوش ابوبکر رسيد، و او خدمت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» معروض داشت. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به وى فرمود: آگاه باشيد که ايشان به زودى غلبه مى کنند. ابوبکر پاسخ آن جناب را به مردم رسانيد. مشرکان گفتند: مدتى براى اين پيشگويى مقرر کن. اگر در اين مدت فارسيان غلبه کردند، شما فلان مقدار... به ما بدهيد، و اگر روميان غلبه کردند، ما فلان مقدار... مى دهيم. ابوبکر مدت پنج سال معين کرد، و در اين مدت، امپراطورى روم بر ديگرى غلبه نکرد. ابوبکر جريان را به عرض رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رسانيد. حضرت فرمود: چرا - يادم مى آيد فرمود - کمتر از ده سال معين نکردى. آنگاه چيزى نگذشت که روم بر فارس غلبه کرد، و در اين باره، آيه شريفه قرآن مى فرمايد: «ألم * غُلِبَتِ الرُّومُ». پس روميان هم مغلوب شدند، و هم غلبه کردند. خداى تعالى مى فرمايد: «لله الأمرُ مِن قَبلُ وَ مِن بَعدُ وَ يَومَئِذٍ يَفرَحُ المُؤمِنُون * بِنَصرِ الله» سفيان گفته: شنيده ام که در روز جنگ بدر، روميان غلبه کردند و مسلمين خوشحال شدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۵ البته در اين معنا، روايات ديگرى هست که تا حدى با هم اختلاف دارند. مثلا در بعضى آمده که اين شرط بندى و قمار، بين ابوبکر و أُبَىّ بن خلف بوده. و در بعضى ديگر آمده که در حقيقت بين همه مسلمين و همه مشرکان بوده. چيزى که هست، ابوبکر از طرف مسلمانان، و أُبَىّ از طرف مشرکان شرط بسته اند. و در بعضى ديگر آمده که اصلا بين دو طرف بوده، نه شخص ابوبکر و أُبَىّ. و در بعضى ديگر مانند روايتى که ما نقل کرديم آمده که بين شخص ابوبکر و همه مشرکان بوده. و همچنين درباره مدت شرط بندى در بعضى سه سال، و در بعضى پنج سال، و در بعضى شش سال، و در بعضى هفت سال آمده. و نيز در بعضى از آن ها آمده که مدت مقرر هفت سال بود، و در مکه به سر آمد، و ابوبکر به دستور رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دو سال آن را تمديد کرد، تا آن که روميان غلبه کردند، و در بعضى ديگر مخالف اين آمده. و نيز در بعضى آمده که مدت دوم نيز در مکه منقضى شد، و در بعضى ديگر آمده که بعد از هجرت به سر آمد، و غلبۀ روم در روز جنگ بدر اتفاق افتاد، و در بعضى ديگر آمده که در روز حديبيه واقع شد. شرط بندى ابوبکر با مشرکان، بعد از نزول آيه تحريم قمار بوده است باز در بعضى از آن روايات آمده: ابوبکر وقتى بر سرِ غلبه روم با مشرکان قمار زد، شرطى از ايشان گرفت و آن، عبارت بود از صد شتر چاق و فربه، و آن را نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آورد. حضرت فرمود: اين حلال نيست، صدقه اش بده. آنچه همه روايات در آن اتفاق دارند، اين است که: ابوبکر با مشرکان شرط بسته، و شرط را برد، و اين شرط بندى و قمار، به اشاره رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بوده، بعد توجيه کرده اند به اين که اين جريان قبل از نزول حرمت قمار بوده. چون قمار با شراب، در يک آيه تحريم شد، و آن، اواخر عمر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بود. وليکن ما در تفسير آيه تحريم شراب و قمار گفتيم که شراب، از همان اول بعثت حرام بوده، و حرمت آن و زنا در دين جديد معروف بوده. علاوه بر اين، «خمر» و «مَيسر» - که همان شراب و قمار باشد - به نص آيه «بقره» که مى فرمايد: «يَسئَلُونَکَ عَنِ الخَمرِ وَ المَيسِر قُل فِيهِمَا إثمٌ کَبِيرٌ» إثم هستند، و «إثم» به نص آيه «اعراف» که فرموده: «قُل إنَّمَا حَرَّمَ رَبِّىَ الفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنهَا وَ مَا بَطَن وَ الإثمَ وَ البَغىَ» حرام است، و با در نظر داشتن اين که سوره «اعراف» از سوره هاى قديمى قرآن است که در مکه نازل شده، محال است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به ابوبکر اشاره کرده باشد که با مشرکان قمار و شرط بندى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۶ و به فرض هم که حرمت قمار در اواخر عمر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل شده باشد، اشکال ديگرى که بر اين روايات وارد است، اين کلام رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است که به ابوبکر فرموده باشد: «اين حرام است، ببر و صدقه بده». چون اين حرف را با هيچ يک از موازين فقهى نمى شود تصحيح کرد. مگر چيزى که مال مردم و حرام است، مى شود صدقه داد؟ آنگاه براى رفع اين اشکال، دست و پاى زيادى زده اند، ولى هرچه بيشتر دست و پا کرده اند، اشکال بزرگتر شده است. اشکال ديگرى که به روايت وارد است، اين است که: فارسيان را بت پرست دانست، در حالى که فارسيان، هر چند مشرک بودند، اما براى خود، بت درست نکرده بودند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «يَعلَمُونََ ظَاهِراً مِنَ الحَيَوةِ الدُّنيَا وَ هُم عَنِ الآخِرَةِ هُم غَافِلُون» گفته: يعنى دنياى حاضر را مى بينند، و درباره آخرت، خود را به غفلت مى زنند. و در خصال آمده که از امام صادق، از معناى آيه: «أوَ لَم يَسِيرُوا فِى الأرض» پرسيدند. فرمود: يعنى آيا در قرآن نظر نمى کنند. و در تفسير قمى، در ذيل جمله: «وَ يَومَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَومَئِذٍ يَتَفَرَّقُون» گفته: يعنى به سوى جهنم و بهشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۷ آيات ۲۰ - ۲۶ سوره روم وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشرٌ تَنتَشِرُونَ(۲۰) وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسکُنُوا إِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَکم مَّوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ(۲۱) وَ مِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ اخْتِلَاف أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوَانِکُمْ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَ(۲۲) وَ مِنْ آيَاتِهِ مَنَامُکُم بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ ابْتِغَاؤُکُم مِّن فَضلِهِ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَسمَعُونَ(۲۳) وَ مِنْ آيَاتِهِ يُرِيکُمُ الْبرْقَ خَوْفاً وَ طمَعاً وَ يُنزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْىِ بِهِ الأرْض بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ(۲۴) وَ مِنْ آيَاتِهِ أَن تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الاَرْض بِأَمْرِهِ ثمَّ إِذَا دَعَاکُمْ دَعْوَةً مِّنَ الاَرْضِ إِذَا أَنتُمْ تخْرُجُونَ(۲۵) وَ لَهُ مَن فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ کُلُّ لَّهُ قَانِتُونَ(۲۶) «ترجمه آيات» و يکى از آياتش اين است که: شما را از خاک آفريد و سپس ناگهان بشرى هستيد، که منتشر مى شويد(۲۰) و يکى از آيات او، اين است که: براى شما از خود شما، همسرانى خلق کرد تا به سوى آنان ميل کنيد و آرامش گيريد و بين شما مودت و رحمت قرار داد، و در همين آيت ها هست، براى مردمى که تفکر کنند.(۲۱) و يکى از آيات او، خلقت آسمان ها و زمين و اختلاف زبان هاى شما و رنگ هايتان است، که در اينها، آياتى است براى دانايان. (۲۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۸ و يکى از آياتش، خوابيدنتان در شب و طلب روزيتان در روز است، که در اين ، آيت ها هست، براى مردمى که بشنوند. (۲۳) و يکى از آيات او، اين است که: برق را به شما نشان مى دهد، که شما به خوف و طمع درآييد و از بالا آبى نازل مى کند، پس با آن آب زمين را بعد از مُردنش زنده مى کند، در اين نيز، آيت ها هست براى مردمى که تعقل کنند. (۲۴) و از جمله آيات او، اين است که: آسمان و زمين را با امر خود، سرِ پا نگه داشته. پس چون شما را با يک دعوت مى خواند، همه از زمين خارج مى شويد. (۲۵) از آنِ اوست آن کس که در آسمان ها و زمين است و همه او را عبادت مى کنند. (۲۶) «بیان آيات» در اين فصل، عده اى از آيات را که بر وحدانيت خداى تعالى، در ربوبيت و الوهيت دلالت مى کند، ذکر فرموده، و در آن به امتزاج و آميختگى خلقت با تدبير، نيز اشاره شده، تا بدين وسيله روشن گردد که ربوبيت به معناى مالکيت تدبير، و الوهيت به معناى معبود بودن به حق، مخصوص خدا است، و کسى جز خدا، مستحق آن نيست. و چنين نيست که وثنى ها پنداشته اند که خلقت، تنها از خدا است، ولى تدبير و عبادت، از آنِ بت ها است. بايد بت ها را پرستيد، تا شفيعان ما در درگاه خدا شوند، و خداى سبحان، جز بر ارباب و آلهه ربوبيتى ندارد، و ربوبيت موجودات، از آنِ آلهه است. آفرینش انسان از خاک، یکی از آیات الهی است «وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنتُم بَشرٌ تَنتَشِرُونَ»: منظور از اين که فرموده: «شما را از خاک خلق کرده»، اين است که: خلقت شما افراد بشر، بالاخره منتهى به زمين مى شود. چون مراتب تکون و پيدايش انسان، چه مرتبه نطفه، و چه علقه، و چه مُضغه، و چه مراتب بعد از آن، بالاخره از مواد غذايى زمين است، که پدر و مادر او مى خورند، و فرزند در صلب پدر و رحم مادر رشد مى کند. پس انسان، پيدايشش از عناصر زمين است. و در جملۀ «ثُمَّ إذَا أنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُون»، کلمۀ «إذَا» به اصطلاح اهل ادب، فجائيه (ناگهانى) است، و معناى جمله اين است که: خداوند شما را از زمين خلق کرد. ناگهان انسانى تمام عيار شديد، و به روى زمين منتشر گشتيد. با اين که انتظار مى رود از زمين مُرده، مُرده اى ديگر پديد آيد. نه موجودى جاندار، ليکن ناگهان و يک دفعه، موجودى زنده و با شعور و عقل گشته، و براى تدبير امر زندگى خود، در روى زمين به جنب و جوش در آمديد. پس جملۀ «ثُمَّ إذَا أنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُون»، در معناى همان جملۀ «ثُمَّ أنشأنَاهُ خَلقاً آخَرَ» مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۴۹ پس خلقت انسان، يعنى جمع کردن اجزاء و مواد زمينى، و آن ها را به هم ترکيب کردن، آيتى و همه آن را انسانى داراى حيات و شعور عقلى ساختن، آيتى و يا آياتى ديگر است که بر وجود صانعى زنده و عليم دلالت مى کند. صانعى که امور را تدبير مى کند، و اين نظام عجيب را به وجود مى آورد. با اين معنايى که براى آيه شد، روشن گرديد که کلمۀ «ثُمَّ» براى افاده بعديت و تأخير رتبى است، و جمله عطف است بر جملۀ «خَلَقَکُم»، نه بر جملۀ «أن خَلَقَکُم». آفرینش زن و مرد، و ایجاد «مودت» بين آن دو، از آيات خدا است «وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسکُنُوا إِلَيْهَا ...»: راغب گفته: «کلمه «زَوج»، به هر يک از نر و ماده حيوانات در صورتى که جفت هم شده باشند، اطلاق مى شود، همچنان که به هر يک از دو قرين، چه حيوان و چه غير حيوان نيز، «زوج» گفته مى شود. خداى تعالى فرموده: «وَ جَعَلَ مِنهُ الزَّوجَينِ الذَّکَرَ وَ الأُنثَى: خدا از آن دو زوج قرار داد. يکى نر و يکى ماده». و نيز فرمود: «به آدم گفتيم که تو و زوجت در بهشت منزل کنيد». و اگر به ماده از حيوانات و مخصوصا انسان «زوجه» مى گويند، لغت نازيبا و غير فصيح است، که جمعش «زوجات» مى آيد - تا آن جا که گفته - و جمع «زَوج»، «أزوَاج» مى آيد». پس اين که فرمود: «أن خَلَقَ لَکُم مِن أنفُسِکُم أزوَاجاً لِتَسکُنُوا إلَيهَا»، معنايش اين است که: براى شما و يا براى اين که به شما نفع برساند، از جنس خودتان، زوج آفريد. آرى، هر يک از مرد و زن، دستگاه تناسلى دارند که با دستگاه تناسلى ديگرى کامل مى گردد و از مجموع آن دو، توالد و تناسل صورت مى گيرد. پس هر يک از آن دو، فى نفسه ناقص، و محتاج به طرف ديگر است، و از مجموع آن دو، واحدى تامّ و تمام درست مى شود. و به خاطر همين نقص و احتياج است که هر يک به سوى ديگرى حرکت مى کند. و چون بدان رسيد، آرام مى شود. چون هر ناقصى، مشتاق به کمال است، و هر محتاجى مايل به زوال حاجت و فقر خويش است. و اين حالت، همان شهوتى است که در هر يک از اين دو طرف به وديعت نهاده شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۰ «وَ جَعَلَ بَينَکُم مَوَدَّةً وَ رَحمَةً» - کلمۀ «مودّت»، تقريبا به معناى محبتى است که اثرش در مقام عمل ظاهر باشد. در نتيجه نسبت «مودت»، به «محبت»، نسبت خضوع است به خشوع. چون «خضوع»، آن خشوعى را گويند که در مقام عمل، اثرش هويدا شود. به خلاف «خشوع»، که به معناى نوعى تأثّر نفسانى است، که از مشاهده عظمت و کبريايى در دل پديد مى آيد. و «رَحمت»، به معناى نوعى تأثير نفسانى است، که از مشاهده محروميت محرومى که کمالى را ندارد، و محتاج به رفع نقص است، در دل پديد مى آيد، و صاحب دل را وادار مى کند به اين که در مقام بر آيد و او را از محروميت نجات داده و نقصش را رفع کند. يکى از روشن ترين جلوه گاه ها و موارد خودنمايى «مودت» و «رحمت»، جامعه کوچک خانواده است. چون زن و شوهر، در محبت و مودت ملازم يکديگرند، و اين دو با هم و مخصوصا زن، فرزندان کوچکتر را رحم مى کنند. چون در آن ها ضعف و عجز مشاهده مى کنند، و مى بينند که طفل صغيرشان نمى تواند حوائج ضرورى زندگى خود را تأمين کند. لذا آن محبت و مودت وادارشان مى کند به اين که در حفظ و حراست و تغذيه، لباس، منزل، و تربيت او بکوشند، و اگر اين رحمت نبود، نسل به کلّى منقطع مى شد، و هرگز نوع بشر دوام نمى يافت. نظير اين مورد، مودت و رحمتى است که در جامعه بزرگ شهرى و در ميان افراد جامعه مشاهده مى شود، يکى از افراد وقتى هم شهرى خود را مى بيند، با او انس مى گيرد، و احساس محبت مى کند، و به مسکينان و ناتوانان اهل شهر خود، که نمى توانند به واجبات زندگى خود قيام کنند، ترحم مى نمايد. و به طورى که از سياق بر مى آيد، مراد از «مودت» و «رحمت» در آيه، همان مودت و رحمت خانوادگى است، هرچند که اطلاق آيه، شامل دومى نيز مى شود. «لَآيَاتٍ لِقَومٍ يَتَفَکَّرُون» - چون وقتى قومى درباره اصول تکوينى خويش بينديشند که آن اصول مرد و زن را وادار کرده به اين که تشکيل جامعه خانوادگى دهند، و نيز آن دو را به «مودت» و «رحمت» واداشت، و آن مودت و رحمت نيز، اجتماع مدنى و شهرى را پديد آورد، و چه آثارى بر اين اجتماع مترتب شد، نوع بشرى بقاء يافت، و زندگى دنيايى و آخرتى انسان به کمال رسيد، آن وقت متوجه مى شوند که چه آيات عجيبى در آن ها هست، و خداى تعالى، چه تدابيرى در امر اين نوع از موجودات به کار برده، تدابيرى که عقل را حيران و دهشت زده مى کند. اختلاف انسان ها از نظر زبان، نژاد و... از آيات الهى است «وَ مِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ اخْتِلَاف أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوَانِکُمْ ...»: ظاهرا مراد از اختلاف لسان ها، اختلاف واژه ها باشد، که يکى عربى، و يکى فارسى، و يکى اردو، و يکى چيز ديگر است. و نيز مراد از «اختلاف الوان»، اختلاف نژادهاى مختلف از نظر رنگ باشد، که يکى سفيد پوست، ديگرى سياه، يکى زرد پوست، و ديگرى سرخ پوست است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۱ البته ممکن است اختلاف لسان، شامل اختلاف در لهجه ها، و اختلاف آهنگ صداها نيز بشود. چون مى بينيم که در يک زبان بين اين شهر و آن شهر، و حتى اين ده و ده مجاورش، اختلاف در لهجه هست. همچنان که اگر دقت شود، خواهيم ديد که تُن صداى دو نفر، مثل هم نيست. و همچنين ممکن است «اختلاف الوان»، شامل افراد از يک نژاد نيز بشود. چون اگر دقت شود، دو نفر از يک نژاد، رنگشان عين هم نيست، و اين معنا از نظر علماى اين فن، مسلّم است. پس متفکران و اهل بحث که پيرامون عالَم کبير بحث مى کنند، در نظام خلقت، به آياتى دقيق بر مى خورند که دلالت مى کند بر اين که عالَم صنع و ايجاد، با نظامى که در آن جارى است، ممکن نيست پديد آيد، مگر از ناحيه خدا، و نيز ممکن نيست منتهى شود، مگر به سوى او. يادآورى آيات الهى ديگر: خوابيدن در شب، تلاش در روز، رعد و برق، فرو فرستادن باران و... «وَ مِنْ آيَاتِهِ مَنَامُکُم بِالَّيْلِ وَ النّهَارِ وَ ابْتِغَاؤُکُم مِّن فَضلِهِ ...»: کلمۀ «فَضل»، به معناى زيادتر از مقدار حاجت از هر چيز است، و بر عطيه نيز اطلاق مى شود. چون صاحب عطا، آنچه زايد بر مقدار حاجتش مى باشد، عطا مى کند. و مراد از اين کلمه در آيه شريفه، رزق است. و معناى «إبتغاء فضل»، طلب رزق است. و در اين که انسان داراى قواى فعال خلق شده که او را وادار مى کند به اين که در جستجوى رزق باشد، و حوائج زندگى خود را به خاطر بقاى خود تحصيل کند، از جاى برخيزد، و تلاش کند و نيز در اين که به سوى استراحت و سکون هدايت شده، تا به وسيله آن، خستگى تلاش خود را بر طرف نموده و تجديد و تجهيز قوا کند؛ و باز در اين که شب و روز، پشت سرِ هم قرار داده شده، براى تلاش و براى اين که خستگى هر روز را در شب همان روز بر طرف سازد، و باز در اين که براى پديد آمدن شب و روز اوضاع، جوّى به وسيله زمين و خورشيد پديد آمده، آيت ها و نشانه هاى سودمندى است براى کسى که داراى گوشى شنوا باشد، و در آنچه مى شنود، تعقل کند، و چون آن را حق ديد، پيروى نمايد. در کشّاف گفته: «در آيه شريفه، لفّ و نشر مرتب به کار رفته - که معناى آن در ساير مجلدات فارسى اين کتاب گذشت - براى اين که تقدير آيه، چنين است: «وَ مِن آيَاتِهِ مَنَامُکُم وَ ابتِغَاؤُکُم مِن فَضلِهِ بِاللَّيلِ وَ النَّهَارِ: يکى از آيات او خواب شما، و کار و کسب شماست، در شب و در روز. يعنى خوابتان در شب، و کار و کسبتان در روز». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۲ چیزی که هست، جملۀ «بِاللَّيلِ وَ النَّهَار» بين دو قرين «مَنَامُکُم وَ ابتِغَاؤکُم» فاصله شده. براى اين که هر دو از جنس زمان اند، و زمان و آنچه در زمان واقع مى شود، شئ واحد است. علاوه بر اين، خود لفّ، بر مسأله اتحاد کمک مى کند. احتمال هم دارد که لفّ و نشرى در کار نباشد، و معناى آيه، اين باشد که: «يکى از آيات خدا، خواب شما در شب و روز، و کار و کسبتان در شب و روز است». وليکن معناى اول روشن تر است. چون در قرآن کريم مکرر آمده، و بهترين معانى، آن معنايى است که قرآن بر آن دلالت کند. و از آنچه گذشت معلوم شد، که چرا در ذيل آيه فرمود: «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِقَومٍ يَسمَعُون». «وَ مِنْ آيَاتِهِ يُرِيکُمُ الْبرْقَ خَوْفاً وَ طمَعاً وَ يُنزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْىِ بِهِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتِهَا»: ظاهرا کلمۀ «يُرِيکُم» که فعل است، در جاى مصدر نشسته. براى اين که بايد مى فرمود: «يکى ديگر از آيات او، نشان دادن برق به شما است»، ولى فرموده: «يکى از آيات او، اين است که برق را به شما نشان مى دهد». پس فعل «نشان مى دهد»، در جاى «نشان دادن» نشسته، و به همين جهت نفرمود: «أن يُرِيکُم»، همچنان که در چند آيه قبل فرمود: «أن خَلَقَکُم»، و «أن خَلَقَ لَکُم». براى اين که خود فعل، کار مصدر را کرده، و ديگر احتياج به «أن» مصدريه نيست. و نشستن فعل در جاى مصدر، از لغت هاى خوب عرب است، و مَثَل معروف در زبان ها را هم که مى گويند: «تَسمَعُ بِالمُعَيدِى خَيرٌ مِن أن تَرَاهُ: نام معيدى را از دور بشنوى، بهتر است از اين که ببينی»، بر همين لغت حمل مى کنند، و مى گويند معنايش اين است که: شنيدنت بهتر از ديدنت مر او راست، و هيچ عيبى ندارد، که کلام خدا را بر اين معنا حمل کنيم. چون خداى تعالى، در اول آيات مورد بحث، تعبيرهاى گوناگون کرده. يک جا بدون «أن» مصدريه آورده و فرموده «يُرِيکُم»، و يک جا با «أن» آورده و فرموده: «أن تَقُومَ». يک جا خود مصدر را آورده و فرموده: «مَنَامُکُم». البته در خصوص کلمۀ «يُرِيکُم» احتمال هست که حرف «أن» مصدريه در آن حذف شده، و تقدير «أن يُرِيکُم» باشد. مؤيد اين احتمال، اين است که بعضى کلمه مزبور را با نصب خوانده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۳ احتمال هم دارد از باب حذف مضاف باشد، و تقرير آن «وَ مِن آيَاتِهِ آيَةُ أن يُرِيکُمُ البَرقَ:و يکى از آيات او، آيت نشان دادن برق به شما است» باشد. همچنان که احتمال دارد تقدير آن «وَ مِن آيَاتِهِ آيةُ البَرقِ» باشد، و جملۀ «يُرِيکُمُ البَرقَ...»، جمله استينافى باشد. و نيز احتمال دارد جملۀ «مِن آيَاتِهِ» متعلق باشد به جملۀ «يُرِيکُم» و تقدير کلام «يُرِيکُم مِن آيَاتِهِ البَرقَ» باشد. و نيز احتمال دارد «مِن آيَاتِهِ»، حال از «البَرق» باشد و تقدير کلام «وَ يُرِيکُمُ البَرقَ حَالَ کَونِ البَرقَ مِن آيَاتِهِ» باشد. يعنى برق را به شما نشان مى دهد، در حالى که برق يکى از آيات اوست. اين ها، وجوه متفرقى است که خواننده، خود به دورى آن ها از ذهن آگاه است. علاوه بر اين، بعضى از آن ها کلام را در اين آيه، از سياق آيات سابق که نظير همين آيه هستند، خارج مى سازد. مانند دو وجه اخير، و جملۀ «خَوفاً وَ طَمَعاً»، معنايش «خَوفاً مِنَ الصَّاعِقَة، وَ طَمَعاً فِى المَطَر: ترس از صاعقه و طمع به باران» است، و تفسير جملۀ «وَ يُنَزِّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأحيَا بِهِ الأرضَ بَعدَ مَوتِهَا» مکرر در اين کتاب گذشت. و معناى جملۀ «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِقَومٍ يَعقِلُون» اين است که: کسانى که اهل تعقل هستند، مى فهمند که در اين ميان، عنايتى به اين نظام که سراپا مصلحت است، مى باشد، و پديد آمدن، صرفا از باب تصادف و اتفاق نيست. مراد از قيام آسمان و زمين در آیه: «وَ مِن آيَاته أن تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الأرض بأمرِهِ» «وَ مِنْ آيَاتِهِ أن تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الأرضُ بِأمرِهِ ثُمّ إذَا دَعَاکُم دَعوَةً مِنَ الأرضِ إذَا أنتُم تَخرُجُون»: کلمۀ «قيام» که لفظ «تَقُومُ» مضارع آن است، به معناى ايستادن، و در مقابل «قعود» است، که به معناى نشستن است، و چون معتدل ترين حالات آدمى، که در آن بر همه کارهايش مسلط است، حالت ايستادگى است، لذا در عرب وقتى بخواهند از ثبوت و استقرار چيزى بر معتدل ترين حالاتش خبر دهند، تعبير به قيام آن چيز مى کنند. همچنان که در قرآن کريم، بر تدبير عالَم از ناحيه خدا «قيام» اطلاق کرده، و فرموده: «أفَمَن هُوَ قَائِمٌ عَلَى کُلِّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت». و مراد از قيام آسمان و زمين به امر خدا، ثبوت آن دو است بر حالاتى که عبارت است از حرکت و سکون و تغيير و ثبات، که خدا به آن ها داده. و اما اين که کلمۀ «أمر» به چه معناست، آيه: «إنَّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ»، جوابگوى آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۴ «ثُمَّ إذَا دَعَاکُم دَعوَةً مِنَ الأرضِ إذَا أنتُم تَخرُجُون» - کلمۀ «إذَا» ى اولى شرطيه، و «إذَا»ى دومى فجائيّه (ناگهان) است، که در جاى «فا» ى جزاء نشسته. و کلمۀ «مِنَ الأرض»، متعلق است به کلمۀ «دَعوَةً» و جملۀ دومى، عطف است بر محل جمله اولى. چون مراد از جملۀ «ثُمَّ إذَا دَعَاکُم...»، بعث و رجوع به سوى خدا است، که جزء آيات نيست، بلکه جمله اى است خبرى که از امرى خبر مى دهد که قبلا بر آن استدلال کرده، و بعدا نيز استدلال مى کند. و اما اين که بعضى گفته اند: «جملۀ مذکور بعد از تأويل به مصدر مفرد مى شود، و عطف بر «أن تَقُومَ» مى گردد، و تقديرش اين است که: «وَ مِن آيَاتِهِ قِيامُ السَّمَاء وَ الأرضِ بِأمرِهِ ثُمَّ خُرُوجُکُم إذَا دَعَاکُم دَعوَةً مِنَ الأرض: يکى ديگر از آيات او، قيام آسمان و زمين به امر اوست، و سپس بيرون شدن شما از زمين هنگامى که شما را بخواند» صحيح نيست. زيرا لازمه اش، اين است که: مسأله بعث نيز از آيات باشد، و حال آن که گفتيم جزء آيات نيست، بلکه يکى از اصول سه گانه اى است که آيات زمين و آسمان بر آن دلالت مى کند. به شهادت اين که اگر مسأله معاد آيت بود، بايد با اين مسأله بر اثبات توحيد استدلال شود و چنين استدلالى معقول نيست، و به فرضى هم که ممکن باشد با يکى از اصول سه گانه اعتقادى بر ديگرى استدلال شود، مسأله توحيد است که با آن مى توان معاد را اثبات کرد. نه اين که با معاد، توحيد اثبات شود - دقت بفرماييد. و از آن جايى که آيات مذکور در اين فراز، يعنى خلقت بشر از خاک، خلقتشان به صورت زوج، اختلاف زبان ها و رنگ ها، خوابيدنشان در شب، و کار و کسبشان در روز، نشان دادن برق به ايشان، و نازل کردن آب از آسمان، همه آياتى بود مربوط به تدبير امر انسان، قهرا جملۀ «أن تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الأرض»، هم به کمک سياق مربوط به تدبير امور انسان ها مى شود، و مى خواهد بفرمايد: ثبات آسمان و زمين بر وضع طبيعى و حال عاديشان به طورى که سازگار با زندگى نوع انسانى و مرتبط با آن باشد، يکى از آيات اوست، و آن وقت جملۀ «ثُمَّ إذَا دَعَاکُم...»، مترتب بر آن مى شود، ترتبى تأخيرى. و معنايش اين مى شود که: خروج انسان ها از زمين بعد از اين قيام است، و وقتى است که ديگر آسمان و زمين قائم نيستند. يعنى ويران شده اند، همچنان که آيات بسيارى ديگر، در مواردى از کلام مجيد، بر اين خرابى دلالت دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۲۵۵ و نيز از اين جا معلوم مى شود که مراد از جمله سابق هم که مى فرمود: «وَ مِن آيَاتِهِ خَلقُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، خلقتى است که مربوط و نافع به زندگى بشر است، نه اصل خلقت آن ها. رده:تفسیر المیزان