تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۶ مقايسه مؤمن و کافر، از نظر پاداش و جزاى الهى «أَفَمَن کانَ مُؤْمِناً کَمَن کَانَ فَاسِقاً لا يَستَوُنَ»: «ايمان»، عبارت است از سکون و آرامش علمى خاصى در نفس، نسبت به هر چيزى که ايمان به آن تعلق گرفته، و لازمه اين آرامش، التزام عملى نسبت به آن چيزى است که به آن ايمان دارد. حال اگر کسى اين التزام را نداشته باشد، و بر خلاف ايمانش عمل کند، چنين کسى را «فاسق» گويند. چون کلمه «فسق»، به معناى بيرون شدن است. وقتى مى گويند: «فَسَقَت التَّمرَةُ»، که خرما از پوست خود بيرون شده باشد، که برگشت معنايش بيرون شدن از زيبندگى است. و استفهامى که در آيه شريفه شده، استفهام انکارى است. و جملۀ «لَا يَستَوُون»، برابرى دو طائفه را نفى مى کند، تا تأکيد همان استفهام انکارى باشد. «أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلا بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ»: کلمۀ «مَأوَى»، به معناى مکانى است که انسان در آن منزل کند و مسکن خود قرار دهد. و کلمۀ «نُزُل» - به ضمّۀ «ن» و «ز» - به معناى هر چيزى است که براى شخصى که وارد خانه اى مى شود، آماده شود. مانند طعام و آب، ولى از معناى لغوى آن تجاوز شده، به هر عطيه اى هم «نُزُل» مى گويند، و بقيه الفاظ آيه روشن است. «وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ ... کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ»: لازمه اين که فرمود: «آتش، مأواى ايشان است»، اين است که جاودانه در آتش باشند، و به همين جهت، دنبالش فرمود: «کُلَّمَا أرَادُوا أن يَخرُجُوا مِنهَا أُعِيدُوا فِيهَا: هرچه بخواهند از آن بيرون شوند، به سوى آن برگردانده مى شوند». و اين که فرمود: «وَ قِيلَ لَهُم ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِى کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُون»، دليل بر اين است که مراد از «فاسقان»، منکران معادند. و اين که منکران معاد را در داخل آتش چنين خطابى مى کنند، براى شماتت ايشان است. چون خود ايشان، همواره در دنيا، مؤمنان را شماتت مى کردند، که چرا شما به قيامت نديده ايمان داريد. «وَ لَنُذِيقَنَّهُم مِّنَ الْعَذَابِ الاَدْنى دُونَ الْعَذَابِ الاَکْبرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ»: در اين آيه شريفه، نتيجه چشاندنشان عذاب دنيا را، اميد بازگشت قرار داده، و اين بازگشتى که آرزويش کرده، همان بازگشت به خدا، يعنى توبه و انابه است. در نتيجه، مراد از عذاب «أدنَى»، عذاب دنيا خواهد بود، که خداوند برايشان نازل کرد، تا زهر چشمى بگيرد، و از عذاب بزرگ قيامت بترساند. و در نتيجه، قبل از رسيدن عذاب استيصال توبه کنند. بنابراين، مراد از عذاب «أکبر» هم، عذاب قيامت خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۷ و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم که به زودى از عذاب «أدنى»، يعنى عذاب نزديکتر، از عذاب قيامت چيزى از قبيل قحطى و مرض و جنگ و خونريزى و امثال آن به ايشان مى چشانيم. باشد که قبل از عذاب روز قيامت، به سوى ما برگردند، و از شرک و لجبازی شان توبه نمايند. بعضى از مفسران گفته اند: اگر عذاب دنيا را عذاب نزديکتر خواند، و عذاب قيامت را عذاب بزرگتر، با اين که جا داشت عذاب دنيا را، در مقابل عذاب بزرگتر قيامت، عذاب کوچکتر بخواند، براى اين است که مقام، مقام تهديد و تخويف بود، و در چنين مقامى، مناسب نبود عذاب را کوچکتر بخواند. لذا آن را عذاب نزديک تر خواند، و به همين علت، عذاب قيامت را هم، در مقابل عذاب نزديکتر دنيا، عذاب دورتر نخواند، چون با مقام تهديد مناسب نبود. «وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّن ذُکِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَض عَنْهَا إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنتَقِمُونَ»: گويا اين آيه در مقام بيان علت مطالب قبل، يعنى چشاندن عذاب ادنى، قبل از عذاب اکبر است، مى فرمايد: به اين علت ايشان را عذاب مى کنيم که مرتکب شديدترين ظلم شدند، و آن، اين است که از آيات ما بعد از تذکر اعراض مى کردند. پس اينان مجرمان اند، و خدا از مجرمان انتقام خواهد گرفت. پس جملۀ «وَ مَن أظلَم...»، تعليل عذاب است به اين که شديدترين ظلم را مرتکب شدند. آنگاه جملۀ «إنَّا مِنَ المُجرِمِينَ مُنتَقِمُون»، تعليل عذاب ظالمان است، به اين که چون مجرم اند، و عذاب هم، انتقام از مجرمان است، و خدا هم انتقام گيرنده از مجرمان است. وجوه مختلف درباره مراد از «بِلِقَائِهِ»، در آيه شریفه «وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْکتَابَ فَلا تَکُن فى مِرْيَةٍ مِّن لِّقَائهِ وَ جَعَلْنَاهُ هُدًى لِّبَنى إِسرائيلَ»: مراد از «الکتاب»، تورات است. و کلمۀ «مريه»، به معناى شک و بدگمانى است. مفسران، در مرجع ضمير در کلمۀ «لِقَائِهِ»، و نيز در معناى کلمه مزبور اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: ضمير به موسى «عليه السلام» بر مى گردد، و مفعول کلمه «لقاء» است، و تقدير کلام «فَلَا تَکُن فِى مِريَةٍ مِن لِقَائِکَ مُوسَی» است. يعنى شک نکن در ديدارت با موسى. چون رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» - به طورى که در روايات هم آمده - شب معراج، موسى را ديدار کرد. پس در نتيجه، اگر سوره مورد بحث، بعد از معراج نازل شده باشد، آيه شريفه يادآورى خاطرات شب معراج است، و اگر قبل از شب معراج نازل شده باشد، وعده اى از خدا به آن جناب است، که به زودى، موسى را خواهى ديد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۸ بعضى ديگر گفته اند: ضمير به «موسى» بر مى گردد، ولى معناى آيه، اين است که: شک مکن در اين که روز قيامت، موسى را مى بينى. بعضى ديگر گفته اند: ضمير به «کتاب» بر مى گردد، و تقدير کلام «فَلَا تَکُن فِى مِريَةِ مِن لِقَاءِ مُوسَى الکِتَاب» است. يعنى شک مکن در اين که موسى کتاب را خواهد ديد. بعضى ديگر، تقدير را «مِن لِقَائِکَ الکِتَاب»، و يا «مِن لِقَاءِ الکِتَابِ إيَّاکَ» گرفته اند، که بنا به تقدير اول، معنا چنين مى شود: شک مکن از اين که کتاب را خواهى ديد، و بنا به تقدير دوم: در شک مباش از اين که کتاب تو را خواهد ديد. بعضى ديگر گفته اند: ضمير، به آزار و شکنجه اى بر مى گردد که موسى از دست قومش ديد. و معناى آيه اين است که: تو در شک مباش از ديدن اذيت، همان طور که موسى آن را از قومش بديد، ليکن خواننده عزيز توجه دارد که طبع و سليقه سالم، هيچ يک از اين وجوه را نمى پذيرد. علاوه بر اين، اين وجوه نمى تواند اتصال آيه را به ماقبلش حفظ کند. اما آنچه به نظر ما مى رسد - و خدا داناتر است - اين است که مى گوييم: ممکن است ضمير «لِقَائِهِ» به خداى تعالى برگردد. و مراد از «لقاى خدا»، مسأله بعث و قيامت باشد، به اين عنايت که روز بعث، روزى است که همه در برابر خدا قرار مى گيرند، در حالى که - به طورى که گذشت - حجابى بين آنان و بين پروردگارشان نيست. شاهد و مؤيد اين معنايى که ما براى «لقاء» کرديم، اين است که قبلا هم در جملۀ «بَل هُم بِلِقَاءِ رَبِّهِم کَافِرُون»، گفتگو از لقاى پروردگارشان به ميان آورده، و سپس در جملۀ «نَاکِسُوا رُؤُسِهُم عِندَ رَبِّهِم»، نيز از سرافکندگى کفار در برابر پروردگارشان، که آن نيز در معناى لقاء است، سخن گفت. در نتيجه، معناى آيه شريفه اين مى شود که: ما به موسى هم کتاب داديم، همان طور که به تو داديم. پس تو درباره مسأله بعث که قرآن از آن سخن مى گويد، در شک مباش که اين شک، مستلزم شک در قرآن است، و اين تأييد حقانيت قرآن به وسيله نزول تورات، تنها در اين آيه نيامده، بلکه در چند جا از قرآن خاطرنشان شده، و نيز مؤيد اين معنا، جمله بعد است که مى فرمايد: «وَ جَعَلنَاهُ هُدىً لِبَنِى إسرَائِيل وَ جَعَلنَا مِنهُم أئِمَّةً يَهدُونَ بِأمرِنَا...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۹ ممکن هم هست مراد از لقاى خدا، دل بريدن از هر چيز به سوى خدا تعالى باشد، هنگام وحى قرآن، و يا بعضى از آن، همچنان که از روايات نىز اين معنا استفاده مى شود. بنابر اين، در آيه شريفه به صدر سوره برگشت شده، که مى فرمود: «تَنزِيلُ الکِتَابِ لَا رَيبَ فِيهِ مِن رَبِّ العَالَمِين»، و ذيل آيه بعد که مى فرمايد: «وَ کَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُون»، بيشتر اين وجه را تأييد مى کند. چون در آن مى فرمايد: آنان که پيشوايان هدايت بودند به آيات ما يقين داشتند، پس تو هم با شک در مسأله قيامت، در قرآن شک مکن، (و به هر حال، خدا داناتر است). «وَ جَعَلنَاهُ هُدىً لِبَنِى إسرَائِيل» - يعنى: ما تورات را هادى بنى اسرائيل قرار داديم. بنابراين، کلمۀ «هُدىً» مصدر به معناى اسم فاعل، و يا به معناى خود مصدر آمده، ولى به عنوان مبالغه (مثل اين که در فارسى مى گوييم: فلانى، عين سخاوت است). «وَ جَعَلنَا مِنهُم أئِمَّةً يَهدُونَ بِأمرِناَ لَمَّا صَبَرُوا وَ کَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُون»: يعنى: ما بعضى از بنى اسرائيل را پيشوايان قرار داديم، تا مردم را به امر ما هدايت کنند و وقتى ايشان را به امامت و پيشوايى هدايت نصب کرديم، که در دين صبر کردند، و قبلا هم به آيات ما يقين داشتند. در تفسير آيه: «قَالَ إنِّى جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إمَاماً»، و نيز در تفسير آيه: «وَ جَعَلنَاهُم أئِمَّةً يَهدُونَ بِأمرِنَا»، و نيز در مواردى ديگر که مناسب بوده، بحث هايى پيرامون مسأله «امامت»، و اين که «هدايت امام به امر خدا»، چه معنايى دارد، گذرانديم. اين دو آيه، از رحمت گسترده به وسيله تورات، متضمن اين است که تورات، فى نفسه هدايت است، و پيروان خود را به سوى حق هدايت مى کند، آن چنان که در دامن تربيت خود افرادى را بار آورد، که در پيشرفتگى و لياقت به حدى رسيدند که خدا براى امامتشان برگزيد، و آنان را به مقامى رسانيد که مردم را به امر او هدايت مى کردند. پس «تورات»، کتاب پرُ برکتى است براى عمل کردن، و نيز بعد از عمل کردن. «إنّ رَبَّکَ هُوَ يَفصِلُ بَينَهُم يَومَ القِيَامَةِ فِيمَا کَانُوا فِيهِ يَختَلِفُون»: منظور از اين اختلاف، اختلاف مردم در دين است، و اين اختلاف را به راه نينداختند، مگر از باب ستم. ستمى که به يکديگر مى کردند، همچنان که در چند جا از کلامش به اين معنا اشاره نموده. از آن جمله فرموده: «وَ لَقَد آتَينَا بَنِى إسرَائِيلَ الکِتَاب فَمَا اختَلَفُوا إلَّا مِن بَعدِ مَا جَاءَهُمُ العِلمُ بَغياً بَينَهُم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۰ بنابراين، مراد از جملۀ «يَفصِلُ بَينَهُم»، قضاء و داورى بين حق و باطل، و محق و مبطل است، و بقيه الفاظ آيه روشن است. «أَوَ لَمْ يَهْدِ لهَُمْ کَمْ أَهْلَکنَا مِن قَبْلِهِم مِّنَ الْقُرُونِ يَمْشونَ فى مَساکِنِهِمْ ...»: کلمۀ «أو» در اول آيه، جمله را عطف مى کند به چيزى که از کلام حذف شده. گويا فرموده: آيا براى آنان روشن نشد که چه و چه، و آيا برايشان روشن نگرديد که چقدر از قرون گذشته و ماقبل ايشان را که اينان سرگرم قدم زدن در محل آنان مى باشند، هلاک کرديم؟ کلمۀ «هدايت» در آيه شريفه به معناى بيان کردن و يا به همان معناى راهنمايى است، ولى متضمن معناى بيان کردن نيز هست. چون مى بينيم که با حرف «ل» متعدى شده، و اگر متضمن معناى بيان نبود، مى بايستى با «إلَى» متعدى شود. «کَم أهلَکنَا مِن قَبلِهِم مِنَ القُرُون» - اين جمله، اشاره به فاعل هدايت، و قائم مقام آن است. چون همين اهلاک امت هاى گذشته است که بايد نسل حاضر را هدايت کند. و معناى آيه اين است: آيا برايشان بيان و هدايت نکرد، کثرت اهلاک ما امت هاى گذشته را، در حالى که اينان در مساکن آنان راه مى روند؟ «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ أفَلَا يَسمَعُون» - در اين سرگذشت ها، آيت ها هست، آيا باز هم نمى شنوند؟ و مراد از «سَمع»، شنيدن مواعظى است که آدمى را به اطاعت حق و قبول آن وا بدارد. «أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَ أَنفُسهُمْ ...»: در مجمع البيان گفته اصل کلمۀ «سوق»، به معناى وادار کردن کسى است به راه رفتن، و از مادۀ «سَاقَ، يَسُوقُ» است. و نيز گفته: کلمۀ «جُرُز»، زمين خشکى را گويند که به خاطر نيامدن باران، بدون گياه باشد. و کلمۀ «زَرع» در اصل مصدر بوده، و مراد از آن در اين جا، مزروع (زراعت) است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۱ اين آيه، يکى ديگر از آيات خداى سبحان را تذکر مى دهد که بر حُسن تدبير او، نسبت به موجودات و مخصوصا موجودات زنده از قبيل چارپايان و انسان دلالت مى کند. و مراد از «سوق آب» به سوى زمين خالى از گياه، راندن ابرهاى حامل باران، به سوى آن سرزمين است. پس از نزول باران از ابر، حيات زمين، و بيرون شدن زرع، و تغذى انسان و چارپايان تأمين مى شود. چارپايانى که خداوند آن ها را رام انسان ها کرده، تا براى رسيدن به مقاصد حيات خود، تربيتشان کنند. جملۀ «أفَلَا يُبصِرُون»، تنبيه و توبيخ کفار است، که چرا اين آيات را نمى بينند، و اگر خصوص آيت باران را اختصاص به ديدن داد، و آيت سابق، يعنى اهلاک امت هاى گذشته را اختصاص به شنيدن، براى اين است که علم به هلاکت اقوام گذشته، از راه شنيدن تاريخ و اخبار گذشتگان است، که به وسيله گوش حاصل مى شود. و اما علم به راندن ابرها به اين سرزمين و آن سرزمين، و بيرون آوردن زراعت از زمين هاى مُرده، و تغذى انسان ها و چارپايان از آن زراعت، از راه ديدن حاصل مى شود. مقصود از سخن کفار، که می گفتند: «این فتح، چه وقت است»؟ «وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْفَتْحُ ... وَ لا هُمْ يُنظرُونَ»: راغب گفته: کلمۀ «فتح»، به معناى برداشتن قفل و حل اشکال است - تا آن جا که مى گويد - و وقتى گفته مى شود: «فَتَحَ القَضِيّة فَتحاً»، معنايش اين است که: فلانى، فلان کار را حل کرد، و گره از آن برداشت. همچنان که در آيه: «رَبَّنَا افتَح بَينَنَا وَ بَينَ قَومِنَا بِالحَقِّ وَ أنتَ خَيرُ الفَاتِحِين»، به همين معنا است. در آيات سابق نيز مطالبى گذشت که «فتح»، به معناى «فصل» و حلّ بر آن ها صادق است. يکى: «فصل» بين مردم، در روز قيامت است، که درباره آن فرمود: «إنَّ رَبَّکَ يَفصِلُ بَينَهُم يَومَ القِيَامَة». و دوم: چشاندن عذاب نزديک تر، و يا انتقام از مجرمان در دنيا است، که معناى «فتح»، بر آن نيز صادق است. و لذا بعضى از مفسران، «فتح» را به روز قيامت تفسير کرده اند. بنابراين، معناى کلام کفار که گفته اند: «اين فتح، چه وقت است اگر راست مى گوييد»؟ همان مطلبى است که مکرر در قرآن، از ايشان حکايت شده، که گفته اند: «مَتَى هَذاَ الوَعدُ إن کُنتُم صَادِقِين: اين وعده، چه وقت است اگر راست مى گوييد»؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۲ بعضى از مفسران، آيه را به فتح در «جنگ بدر» تفسير کرده اند. چون در آن روز، مشرکان که کشته شدند، از ايمان، بعد از کشته شدن خود بهره مند نگشتند. و بعضى از مفسران، آيه را به «فتح مکه» تفسير کرده اند، ولى جوابى که در آيه آمده، با آن نمى سازد. چون در جواب فرمود: «بگو روز فتح، ديگر ايمان آوردن کفار سودى به حالشان ندارد، و ديگر مهلت داده نمى شوند». و حال آن که اگر کافرى در روز فتح مکه ايمان مى آورد، ايمانش سود داشت. مگر آن که کسى بگويد اگر هم ايمان مى آوردند، بدين جهت سود نداشت که معاند حق بودند، و بارها با رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» جنگيدند، و در خاموش کردن نور حق کوشش ها کردند. و معلوم است که ايمان چنين اشخاصى، ايمان واقعى نيست، بلکه نفاق و دورويى است. ايمانى نيست که در دلشان وارد شده باشد، و دل هايشان را اصلاح کرده باشد. در چنين وقتى چاره اى جز ايمان ندارند، و به همين جهت مهلت داده نمى شوند. ممکن هم هست که مراد از «فتح»، قضاى مابين رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و امت باشد، که در آخر الزمان، همان طور که در تفسير جملۀ «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ» گذشت، عملى مى شود. و به هر حال، مراد از اين دو آيه، اين است که مشرکان عجله مى کردند در آمدن فتح، و حال آن که اين فتح، سودى به حال کفار ندارد. هر چند که در آن روز ايمان بياورند. چون آن روز، روزى است که ايمان احدى نفعى به صاحبش نمى بخشد، و عذاب مهلتشان نمى دهد. «فَأَعْرِض عَنْهُمْ وَ انتَظِرْ إِنَّهُم مُّنتَظِرُونَ»: در اين جمله، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» امر مى کند به اين که از کفار اعراض کند، و منتظر «فتح» باشد، همچنان که کفار منتظر آن مى باشند. چون کفار منتظر مرگ و يا کشته شدن رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بودند. و کوتاه سخن اين که: منتظر بودند دعوت حقّه اش به آخر نرسد و نيمه کاره از بين برود. پس او هم منتظر باشد، همچنان که آنان منتظرند، تا خدا، «حق» را بر «باطل» و محق را بر مبطل غلبه دهد. از اين سياق بر مى آيد که مراد از «فتح»، فتح دنيوى است. بحث روايتى: (رواياتى ذيل آيات گذشته) در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در معناى آيه: «تَتَجَافَى جُنُوبُهُم عَنِ المَضَاجِعِ» فرمود: اينان، کسانى هستند که قبل از عشاء نمى خوابند. خداى تعالى ثنايشان گفته. از آن به بعد، صحابه از رفتن در بستر خواب خوددارى مى کردند، مبادا خواب بر چشم آنان غلبه کند. پس وقت «عشاء»، عبارت است از آن هنگامى که هنوز بچه ها به خواب نرفته، و بزرگسالان کسل نشده باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۳ مؤلف: اين روايت را، الدر المنثور، به چند طريق ديگر، که بعضى سندش تمام و بعضى ناتمام است، نقل کرده، و صدر آن را، شيخ طوسى - رحمه الله - در امالى، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام»، در ذيل همين آيه آورده. چيزى که هست، عبارتش چنين است: «صحابه ديگر نمى خوابيدند، مگر اين که نماز عشاء را مى خواندند». و در کافى، به سند خود، از سليمان بن خالد، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: مى خواهى تو را خبر دهم از اصل و فرع و بلندى مقام اسلام؟ عرضه داشتم: بله، فدايت شوم! فرمود: اصل آن «نماز»، و فرعش «زکات»، و مقام بلندش، «جهاد» است. آنگاه فرمود: اگر بخواهى تو را از «ابواب خير» خبر مى دهم. عرضه داشتم: بفرماييد، فدايت شوم! فرمود: «روزه»، سپر از آتش دوزخ، و «صدقه» از بين برنده خطايا، و «نماز در دل شب»، ياد آورنده خدا است. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «تَتَجَافَى جُنُوبُهُم عَنِ المَضَاجِعِ». مؤلف: اين معنا را برقى نيز، در محاسن، به سند خود، از على بن عبدالعزيز، از امام صادق «عليه السلام»، و در مجمع البيان، از واحدى، به سند خود، از معاذ بن جبل، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، و در الدر المنثور، از ترمذى و نسائى و ابن ماجه و ديگران، از معاذ، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده اند. و در الدر المنثور است که ابن جرير، از مجاهد روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، مسأله شب زنده دارى را براى ما مى گفت، ديدگانش پر از اشک شد، به طورى که اشک از ديدگانش فرو ريخت، و همى خواند: «تَتَجَافَى جُنُوبُهُم عَنِ المَضَاجِعِ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۴ و نيز، در همان کتاب آمده که ابن ابى شيبه، احمد، مسلم، طبرانى، ابن جرير، و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - و ابن مردويه، و محمد بن نصر، در کتاب صلوة، از طريق ابى صخر، از ابى حازم، از سهل بن سعد، روايت کرده اند، که گفت: در جمعى که نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نشسته بوديم، و ايشان اوصاف بهشت را برايمان مى گفت، صحبت بدين جا کشيد که: در بهشت، نعمت هايى هست که نه هيچ چشمى ديده و نه هيچ گوشى شنيده و نه به قلب کسى خطور کرده. آنگاه اين آيه را تا آخر آيه بعدى اش، تلاوت کرد: «تَتَجَافَى جُنُوبُهُم عَنِ المَضَاجِعِ». رواياتى در عظمت نماز شب و فضيلت شب و روز جمعه و در مجمع البيان گفته: از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: هيچ حسنه اى نيست، مگر آن که ثوابى براى آن بيان شده، مگر «نماز شب»، که خداى عزوجل، ثواب آن را بيان نکرده و به خاطر عظمتى که داشته، همين قدر فرموده: «فَلَا تَعلَمُ نَفسٌ...». و در تفسير قمى آمده که: پدرم، از عبدالرحمان بن ابى نجران، از عاصم بن حميد، از امام صادق «عليه السلام» برايم حديث کرد، که فرمود: هيچ عمل نيکى از بنده خدا سر نمى زند، مگر آن که در قرآن، ثوابى برايش معين شده، جز نماز شب، که خداى عزوجل، ثوابى برايش بيان نکرده. بس که ثوابش عظيم بوده، همين قدر فرموده: «تَتَجَافَى جُنُوبُهُم عَنِ المَضَاجِعِ يَدعُونَ رَبَّهُم خَوفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقنَاهُم يُنفِقُون... يَعمَلُون». آنگاه فرمود: خداى عزوجل، براى بندگان مؤمنش در هر جمعه کرامتى دارد. چون روز جمعه مى شود، خداوند، فرشته اى به سوى بنده اش روانه مى کند، که با او دو جامه است. فرشته اى، آن جامه را به باغ بهشتى آن بنده مى برد، و از دربان اجازه ورود مى خواهد. خادمان، از صاحب باغ اجازه مى خواهند. از همسران خود مى پرسد: مگر بهتر از اين نعمت ها که دارم، نعمت ديگرى وجود دارد، که اين فرشته برايم آورده؟ همسرانش مى گويند: اى آقا و مولاى ما! به آن خدايى که اين بهشت را بر تو مباح کرده سوگند، هديه اى آورده که از آن زيباتر چيزى نديده ايم. پس بندۀ مؤمن، يکى از آن دو جامه را لنگ، و ديگرى را سردوشى مى کند، به هيچ چيز عبور نمى کند، مگر آن که از نور آن دو جامه روشن مى شود، تا به مکان مقرر برسد. همين که به آن قرارگاه رسيد، و با ساير مؤمنان در آن جا گرد آمدند، پروردگارشان برايشان تجلى مى کند. چون به او نظر مى کنند، يعنى به رحمت او، بى اختيار به سجده مى افتند. پروردگارشان خطاب مى کند که: سرها از سجده بر داريد، اين جا ديگر، جاى سجده نيست، و امروز، روز عبادت نيست. من از شما زحمت هر عملى و عبادتى را برداشتم. مى گويند: پروردگارا! آخر، هيچ چيزى بهتر از اين که به ما داده اى نيست، (چگونه به شکرانه اش، به سجده نيفتيم؟) به ما بهشت ارزانى داشته اى. مى فرمايد: شما هفتاد برابر آنچه داريد، نيز نزد من داريد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۵ پس مؤمن، در هر روز جمعه آنچه دارد، هفتاد برابر مى شود، و اين است معناى جملۀ «وَ لَدَينَا مَزِيدٌ»، که مربوط است به روز جمعه. آرى، شب آن روز، شبى بسيار بزرگ، و روزش، روزى بسيار تابناک است. تا مى توانيد، در شب و روز جمعه، تسبيح و تهليل و تکبير و ثناى خداى عزوجل بگوييد، و به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، درود بفرستيد. آنگاه فرمود: پس مؤمن از آن قرارگاه مى رود و به هيچ چيز عبور نمى کند، مگر آن که روشنش مى سازد، تا به همسرانش مى رسد. همسرانش مى گويند: به آن خدايى که اين بهشت را در اختيارمان گذاشت، اى مولاى ما، هرگز تو را زيباتر از اين ساعت نديده ايم. مى گويد: من به نور پروردگارم نظر کردم، تا آن جا که گفت: عرضه داشتم: فدايت شوم! باز هم برايم بگو. فرمود: خداى تعالى، بهشتى را به دست خود آفريد، که هيچ چشمى آن را نديده، و احدى از آن خبر ندارد. همه روزه، صبح درب آن بهشت را باز مى کند، و به آن فرمان مى دهد که بوى خوشت را زيادتر کن، و نسيمت را جانفزاتر ساز. اين است که خداى عزوجل درباره اش فرموده: «فَلَا تَعلَمُ نَفسٌ مَا أُخفِىَ لَهُم مِن قَرّة أعيُنٍ جَزَاءً بِمَا کَانُوا يَعمَلُونَ». مؤلف: ذيل روايت، صدرش را تفسير مى کند، که منظور از اين که گفت:« چون به او نظر مى کنند»، همان است که در ذيلش فرمود: «من به نور پروردگارم نظر کردم». و اما جملۀ «يعنى به رحمت او»، جزو روايت نيست، بلکه تفسيرى است که راوى، خودش براى آن جمله کرده. و در کافى، به سند خود، از عبدالله بن ميمون قداح، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: کسى که مؤمنى را طعام دهد تا سير شود، هيچ کس از خلق خدا نمى داند که چه اجرى در آخرت دارد. نه هيچ ملکى مقرّب، و نه هيچ پيغمبرى مرسل، مگر خود ربُّ العالَمين. و در تفسير قمى، در روايتى، از ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که: در ذيل آيه «أفَمَن کَانَ مُؤمِناً کَمَن کَانَ فَاسِقاً لَا يَستَوُون» فرمود: على بن ابى طالب «عليه السلام»، و وليد بن عقبة بن ابى معيط، با هم مشاجره کردند. فاسق، يعنى همان وليد بن عقبة مى گفت: به خدا سوگند، زبان من از تو گوياتر، نيزه ام از نيزه تو تيزتر، و در صف تيراندازان، ثابت قدم ترم. على «عليه السلام» فرمود: ساکت باش، تو تنها فاسقى و بس. پس خداى تعالى، اين آيه را نازل کرد: «أفَمَن کَانَ مُؤمِناً کَمَن کَانَ فَاسِقاً لَا يَستَوُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۶ مؤلف: اين روايت را، صاحب مجمع البيان، از واحدى، از ابن عباس، و نيز سيوطى، در الدر المنثور، از کتاب اغانى و واحدى و ابن عدى و ابن مردويه و خطيب و ابن عساکر، از ابن عباس، و نيز از ابن اسحاق، و ابن جرير، از عطاء بن يسار، و از ابن ابى حاتم، از اسدى، از ابن عباس نقل کرده، و نيز از ابن ابى حاتم، از ابن ابى ليلى، نظير آن را روايت کرده. و در کتاب احتجاج، از حسن بن على «عليهما السلام»، در حديثى که راجع به احتجاج آن جناب، با عده اى از اطرافيان معاويه است، آمده که فرمود: امّا تو اى وليد بن عقبة! به خدا سوگند، من تو را به خاطر دشمنى ات با على ملامت نمى کنم، زيرا آن جناب، تو را به خاطر میگسارى ات، هشتاد تازيانه زد، و پدرت را هم در جنگ بدر، با دست خود به سخت ترين وجهى بکشت. ولى فقط از تو مى پرسم: چگونه او را ناسزا مى گويى؟ با اين که خدا او را در ده آيه از قرآن، «مؤمن» خوانده و تو را در قرآن، «فاسق» معرفى کرده و فرموده: «أفَمَن کَانَ مُؤمِناً کَمَن کَانَ فَاسِقاً لَا يَستَوُون». و در الدر المنثور است که: ابن مردويه، از ابن ادريس خولانى، روايت کرده که گفت: من از عبادة بن صامت، از آيه «وَ لَنُذِيقَنَّهُم مِنَ العَذَابِ الأدنَى دُونَ العَذَابِ الأکبر» پرسيدم. گفت: من، معناى اين آيه را از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيدم. فرمود: منظور از عذاب نزديکتر، مصائب و بيماری ها و دشواری هاست، که به سوى اسرافگران در دنيا روى مى آورد، نه عذاب آخرت. عرضه داشتم: يا رسول الله! عذاب «ادناى ما» چيست؟ (ما که نه مصيبت ديده ايم و نه بيمار شده ايم و نه گرفتارى سختى ديده ايم)؟ فرمود: عذاب «ادناى شما»، زکات و طهارت است. و در مجمع البيان گفته: در روايت از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» آمده که فرمودند: «عذاب ادنى»، دابّة و دجّال است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۷ «سوره احزاب» آيات ۱ - ۸ سوره احزاب * سوره «احزاب»، مدنى است، و هفتاد و سه آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * يَا أَيُهَا النَّبىُّ اتَّقِ اللَّهَ وَ لا تُطِع الْکَافِرِينَ وَ الْمُنَافِقِينَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِيماً حَکِيماً(۱) وَ اتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْک مِن رَّبِّک إِنَّ اللَّهَ کانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيراً(۲) وَ تَوَکَّلْ عَلى اللَّهِ وَ کفَى بِاللَّهِ وَکِيلاً(۳) مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَينِ فى جَوْفِهِ وَ مَا جَعَلَ أَزْوَاجَکُمُ الَّائِى تُظاهِرُونَ مِنهُنَّ أُمَّهَاتِکمْ وَ مَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَکُمْ أَبْنَاءَکُمْ ذَلِکُمْ قَوْلُکُم بِأَفْوَاهِکُمْ وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِى السَّبِيلَ(۴) ادْعُوهُمْ لاَبَائهِمْ هُوَ أَقْسط عِندَ اللَّهِ فَإِن لَّمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَنُکمْ فى الدِّينِ وَ مَوَلِيکُمْ وَ لَيْس عَلَيْکمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطأْتُم بِهِ وَ لَکِن مَّا تَعَمَّدَت قُلُوبُکُمْ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً(۵) النَّبىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ أَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتهُمْ وَ أُولُوا الاَرْحَامِ بَعْضهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فى کتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهَاجِرِينَ إِلّا أَن تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيَائکُم مَّعْرُوفاً کانَ ذَلِک فى الْکتَابِ مَسطُوراً(۶) وَ إِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَ مِنک وَ مِن نُّوحٍ وَ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسى ابْنِ مَرْيمَ وَ أَخَذْنَا مِنْهُم مِّيثَاقاً غَلِيظاً(۷) لِّيَسئَلَ الصادِقِينَ عَن صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْکَافِرِينَ عَذَاباً أَلِيماً(۸) «ترجمه آیات» به نام خدايى که رحمتى عالم گير، و نيز رحمتى خاص مؤمنان دارد، اطاعت کافران و منافقان مکن، که خدا دانا و فرزانه است. (۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۴۰۸ و آنچه از ناحيه پروردگارت به تو وحى مى شود، پيروى کن، که خدا به آنچه که مى کنيد، همواره با خبر است. (۲) و بر خدا توکل کن، که خدا براى توکل و اعتماد کافى است. (۳) خدا براى يک نفر، دو قلب در جوفش ننهاده، و خدا همسرانى را که ظهار مى کنيد (و مى گوييد: پشت تو، پشت مادرم باد)، مادر شما نکرده، و خدا پسر خوانده هايتان را پسرانتان نکرده، اين سخنانى است که شما از پيش خود مى تراشيد، ولى خدا حق مى گويد، و به سوى راه، هدايت مى کند. (۴) پسرخوانده ها را به نام پدرانشان صدا بزنيد، که اين نزد خدا به عدالت نزديک تر است، و به فرضى که پدر آنان را نمى شناسيد، برادر دينى خطابشان کنيد، و يا به عنوان دوست صدايشان بزنيد، و خدا در آنچه که تاکنون اشتباه کرده ايد، شما را مؤاخذه نمى کند، وليکن آنچه را عمدا مرتکب مى شويد، مؤاخذه مى کند، و خدا، همواره آمرزنده و رحيم است. (۵) پيغمبر اسلام از خود مؤمنان نسبت به آنان اختياردارتر است، و همسران وى، مادران ايشان اند، و ارحام، بعضى مقدم بر بعضى ديگرند، تا کسى از ارحامش وارثى دارد، ارث او به مؤمنان و مهاجران نمى رسد، مگر آن که بخواهيد با وصيت، مقدارى از ارث خود براى آنان، احسانى به آنان کرده باشيد، اين حکم در لوح محفوظ هم نوشته شده است. (۶) و چون از پيامبران پيمانشان را بستانديم، و نيز از تو پيمانت را گرفتيم، و از نوح و ابراهيم و موسى و عيسى بن مريم، و از همه شان، ميثاق غليظى بستانديم. (۷) تا از راستگويان بخواهم که راستى باطنى خود را اظهار کنند، و خدا براى کافران، عذابى دردناک آماده کرده است. (۸) «بیان آیات» اين سوره، مشتمل است بر معارف، احکام، قصص، عبرت ها و مواعظى چند، و از آن جمله، مشتمل است بر داستان جنگ خندق، و اشاره اى هم به داستان يهوديان بنى قريظه دارد. و سياق آيات آن، شهادت مى دهد به اين که از سوره هايى است که در مدينه نازل شده. رده:تفسیر المیزان