تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۹ بحث روايی در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «إنّمَا يَخشَى اللّهَ مِن عِبَادِهِ العُلَمَاءُ...» مى گويد: از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که فرمود: منظور خداى تعالى از علماء، آن کسى است که عملش، مصدّق قولش باشد. کسى که عملش، مصدّق قولش نباشد، او عالِم نيست. و نيز، در حديثى آمده که فرمودند: از همۀ شما عالِم تر به خدا، ترسنده تر از خدا است. مؤلف: و در روضه کافى، به سند خود، از ابى حمزه، از على بن الحسين «عليه السلام»، روايتى در اين معنا آورده. و در الدرّ المنثور است که ابن ابى شيبه، ترمذى، و حاکم، از حسن روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: علم، دو قسم است. يکى آن علمى است که در قلب است، و علم نافع هم، همان است. و ديگرى، علمى است که بر زبان است، و آن، حجتى است براى خدا، عليه خلق، که خدا، با همان علم، عليه صاحبش احتجاج مى کند. و در مجمع البيان مى گويد: ابن مسعود، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده که در تفسير جملۀ «وَ يَزِيدُهُم مِن فَضلِهِ» گفته: منظور از اين «فضل»، شفاعت است. شفاعت براى کسى که آتش بر او واجب شده، از جانب کسى که آن شخص دوزخى، در دنيا به وى احسانى کرده. و در کافى، به سند خود، از ابن عمر روايت کرده که گفت: من از حضرت ابوالحسن رضا «عليه السلام»، از اين کلام خداى عزّوجلّ پرسيدم که مى فرمايد: «ثُمَّ أورَثنَا الکِتَابَ الّذِينَ اصطَفَينَا مِن عِبَادِنَا...». مى گويد: امام فرمود: منظور، فرزندان فاطمه «عليها السلام» مى باشند. و منظور از «سابق به خيرات»، امام است، و منظور از «مقتصد»، عارف به امام، و مقصود از «ظالم به نفس»، کسى است که امام خود را نشناسد. و از کتاب سعد السعود ابن طاووس روايت شده که ابواسحاق سبيعى، از امام باقر «عليه السلام»، در تفسير آيه مزبور، حديثى نقل کرده که فرمود: اى ابا اسحاق! اين آيه، مخصوص ما است. اما «سابق به خيرات»، على ابن ابى طالب، و حسن و حسين، و شهيدانى از ما هستند. و اما «مقتصد»، آن کسى است که روزها، روزه بدارد و شب ها به نماز بگذارند، و اما «ظلم به نفس» در او، همان است که در ساير مردم است، و او بالاخره آمرزيده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۰ مؤلف: مراد از «شهيد»، به قرينه روايات ديگر، امام است. و در معانى الاخبار، با ذکر سند، از امام صادق «عليه السلام» نقل شده که در تفسير آيه مذکور فرمود: «الظّالِمُ يَحُومُ حَومَ نَفسِهِ وَ المُقتَصِدُ يَحُومُ حَومَ قَلبِهِ وَ السّابِقُ بِالخَيرَاتِ يَحُومُ حَومَ رَبّه: ظالم، همواره پيرامون خواسته هاى نفس خويش است، و مقتصد، همواره پيرامون آن است که قلب خود را اصلاح کند، و سابق به خيرات، آن کسى است که همواره متوجه به پروردگار خويش است». مؤلف: کلمۀ «حَوم» که در اين روايت آمده و همچنين کلمۀ «حَومَان»، به معناى دوران است، و اين که فرمود: «ظالم به نفس»، همواره پيرامون نفسش دوران دارد، مراد اين است که او، هميشه گرفتار خواهش هاى نفس است، و همۀ کوشش او، براى آن است که نفس را راضى کند. و «مقتصد»، پيرامون قلبش دوران دارد. يعنى همواره در اين مقام است که قلب خود را تزکيه کند، و آن را به وسيلۀ زهد و عبادت پاک نگه دارد. و دوران «سابق به خيرات»، پيرامون پروردگار خود، به اين معنا است که او، همواره در صدد اين است که خود را براى خدا خالص کند. همواره به ياد او باشد، و غير از او را از ياد ببرد. جز به او، به کسى ديگر اميد نداشته باشد، و جز او را قصد نکند. و بدان که روايات از طرق شيعه از ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، در اين که آيه شريفه، خاصّ فرزندان فاطمه «عليها السلام» است، بسيار زياد است. و در الدر المنثور است که: فاريابى، احمد، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، طبرانى، حاکم، ابن مردويه، و بيهقى، از ابى درداء روايت کرده اند که گفت: از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شنيدم در تفسير آيه «ثُمَّ أورَثنَا الکِتَابَ الّذِينَ اصطَفَينَا مِن عِبَادِنَا فَمِنهُم ظَالِمٌ لِنَفسِهِ وَ مِنهُم مُقتَصِدٌ وَ مِنهُم سَابِقٌ بِالخَيرَاتِ بِإذنِ اللّه» مى فرمود: اما طايفۀ سوم، که گوى سبقت را در خيرات مى ربودند، بدون حساب داخل بهشت مى شوند. و اما طايفه دوم که ميانه رو بودند، آن ها هستند که قرآن درباره شان مى فرمايد: حسابى آسان پس مى دهند. و اما طايفه اول که ظالم به نفس هستند، آن ها در تمامى طول مدتى که محشر برپا است، مشغول پس دادن حساب اند، و آنگاه همان هايند که خدا را با رحمتش ديدار مى کنند. پس همين ظالمان به نفس هستند که مى گويند: «الحَمدُ لِلهِ الّذِى أذهَبَ عَنّا الحَزَن إنّ رَبّنَا لَغَفُورٌ شَکُورٌ * الّذِى أحَلّنُا دَارَ المُقَامَةِ مِن فَضلِهِ لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَ لا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۱ مؤلف: اين روايت را صاحب مجمع نيز، از ابى درداء، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل کرده، و در معناى آن، احاديث ديگرى نيز هست. و در مقابل، احاديث ديگرى هست، که مخالف با اين ها است. از آن جمله در مجمع البيان، از ابن مردويه، از عمر، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، روايت آورده که در تفسير جملۀ «فَمِنهُم ظَالِمٌ لِنَفسِهِ» فرمود: منظور کافر است. ليکن به اين احاديث نبايد اعتناء کرد. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَ لا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ»، از امام نقل کرده که فرمود: «نَصَب»، به معناى خستگى و «لُغُوب»، به معناى کسالت و ضجر است. و در نهج البلاغه، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: آن عمرى که اگر خدا به آدمى بدهد، جاى عذرى برايش باقى نمى گذارد، شصت سال است. مؤلف: همين روايت را صاحب مجمع البيان نيز، از آن جناب نقل کرده. و نيز الدرّ المنثور هم، آن را از ابن جرير، از آن جناب روايت کرده است. و در الدرّ المنثور است که حکيم ترمذى، در نوادر الاصول، بيهقى در سنن، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، طبرانى، ابن مردويه، و بيهقى (در شعب الايمان)، همگى از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) فرمود: چون روز قيامت برسد، صدا مى زنند شصت ساله ها کجايند؟ و اين شصت ساله، همان معمّرى است که خداى تعالى، در آيه «أوَلَم نُعَمّرکُم مَا يَتَذَکّرُ فِيهِ مَن تَذَکّر» درباره اش سخن گفته. مؤلف: اين معنا به طرق ديگرى، از سهل بن سعد و ابوهريره، از آن جناب روايت شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۲ و در مجمع البيان است که: بعضى گفته اند: اين آيه، توبيخ کسانى است که به سن هجده سالگى رسيده باشند. و اين معنا، از امام باقر «عليه السلام» نيز روايت شده. مؤلف: اين روايت را فقيه، از امام باقر «عليه السلام»، به تعبير مضمر (آن جناب فرمود) روايت کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۳ آيات ۳۹ - ۴۵ سوره فاطر هُوَ الَّذِى جَعَلَکُمْ خَلَائف فى الاَرْضِ فَمَن کَفَرَ فَعَلَيْهِ کُفْرُهُ وَ لا يَزِيدُ الْکَافِرِينَ کُفْرُهُمْ عِندَ رَبّهِمْ إِلّا مَقْتاً وَ لا يَزِيدُ الْکَافِرِينَ کُفْرُهُمْ إِلّا خَساراً(۳۹) قُلْ أَرَءَيْتُمْ شرَکاءَکُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَرُونى مَا ذَا خَلَقُوا مِنَ الاَرْضِ أَمْ لهَُمْ شِرْکٌ فى السّمَاوَاتِ أَمْ ءَاتَيْنَاهُمْ کِتَاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِّنْهُ بَلْ إِن يَعِدُ الظالِمُونَ بَعْضُهُم بَعْضاً إِلّا غُرُوراً(۴۰) إِنَّ اللَّهَ يُمْسِکُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض أَن تَزُولا وَ لَئن زَالَتَا إِنْ أَمْسکَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلِيماً غَفُوراً(۴۱) وَ أَقْسمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانهِمْ لَئن جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَّيَکُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الاُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَّا زَادَهُمْ إِلّا نُفُوراً(۴۲) استِکْبَاراً فى الاَرْضِ وَ مَکْرَ السيّى وَ لا يَحِيقُ الْمَکْرُ السيّئُ إِلّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلّا سنَّت الاَوَّلِينَ فَلَن تجِدَ لِسنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَ لَن تجِدَ لِسنَّتِ اللَّهِ تحْوِيلاً(۴۳) أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَ کانُوا أَشدَّ مِنهُمْ قُوَّةً وَ مَا کانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِن شَئٍ فى السّمَاوَاتِ وَ لا فى الاَرْضِ إِنَّهُ کانَ عَلِيماً قَدِيراً(۴۴) وَ لَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا کسبُوا مَا تَرَک عَلى ظَهْرِهَا مِن دَابَّةٍ وَ لَکن يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرَا(۴۵) «ترجمه آیات» ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۴ او، کسى است که شما را در زمين جانشين قرار داد، هر نسلى کافر شود، کفرش عليه خود اوست و کفر کافران نزد پروردگارشان، جز خشم بيشتر اثر ندارد و کفر کافران، جز خسارت و زيان نمى افزايد (۳۹). بگو اين شرکايى که به جاى خدا مى خوانيد، به من بگوييد ببينم چه چيزى از زمين را آفريده اند و يا در آسمان ها شرکتى دارند و يا ما به ايشان کتابى نازل کرده و در آن، از وجود چنين شريکى خبر داده ايم و اين مشرکان، دليلى بر شرک خود دارند. نه، هيچ يک از اين ها نيست، بلکه جز اين نبوده که اين ستمکاران به يکديگر وعدۀ غرور مى دهند (۴۰). خدا است که نمى گذارد زمين و آسمان فرو ريزند و اگر فرو ريزد، احدى بعد از خدا نيست که از ريختن آن ها جلوگيرى به عمل آورد و او، حليم و آمرزنده است (۴۱). و به خدا سوگند خوردند و تا توانستند آن را غليظ تر کردند، که اگر براى ما هم پيامبرى بياىد، ما نيز يکى از امت هاى صاحب کتاب خواهيم شد و از همۀ آن ها راه يافته تر خواهيم بود، ولى وقتى پيامبر به سويشان آمد، اين آمدن ثمره اى جز دورى و نفرت بيشتر، برايشان نداشت (۴۲). دورى آنان از راه به جهت استکبار و بلند پروازى در زمين و نيز به علت مکر بدى که داشتند، بود و مکر بد، جز به اهل مکر بر نمى گردد. پس آيا منتظر سنتى هستند که در امم گذشته جارى ساختيم، در اين صورت براى سنت خدا، نه دگرگونى خواهند يافت و نه برگشتن از قومى به قومى ديگر (۴۳). آيا در زمين سير نکرده اند تا ببينند سرانجام آن هايى که قبل از ايشان بودند، چه شد، با اين که اينان نيرومندتر بودند. آرى، هيچ چيزى در آسمان و زمين خدا را عاجز نمى کند، که او دانا و توانا است (۴۴). و اگر مردم را به کيفر اعمال زشتشان به عذاب خود مى گرفت، بر روى زمين هيچ جنبده اى نمى ماند، وليکن عذاب آنان را تا مدتى معين تأخير مى اندازد، همىن که اجلشان رسيد، خداوند بر احوال بندگانش کاملا آگاه است (۴۵). «بیان آیات» اين آيات، نخست بر مسأله توحيد خدا در ربوبيت احتجاج مى کند، و آيات «هُوَ الّذِى جَعَلَکُم خَلائِفَ فِى الأرضِ...»، و «إنّ اللّهَ يُمسِکُ السّمَاوَات وَ الأرض أن تَزُولا...»، متضمن آن احتجاج است. و سپس بر نبودن شريکى براى خدا در ربوبيت احتجاج مى کند، که آيه «قُل أرَأيتُم شُرَکَاءَکُمُ الّذِينَ تَدعُونَ مِن دُونِ اللّه...»، متضمن آن است. و آنگاه مشرکان را بر نقض عهد و سوگند، و کارهاى زشتى که مرتکب مى شدند، سرزنش مى کند، و در آخر، اين معنا را مسجّل مى سازد که هيچ کس و هيچ چيز نمى تواند خدا را عاجز کند، و اگر خدا به افرادى از اين ستمکاران مهلت مى دهد، براى مدتى معين است. همين که مدتشان سر آمد، به آنچه مستحق اند، جزا مى دهد. و با اين بيان سوره خاتمه مى يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۵ «هُوَ الَّذِى جَعَلَکُمْ خَلَائف فى الاَرْضِ ...»: کلمه «خلائف» جمع خليفه است. و خليفه بودن مردم در زمين، به اين معنا است که هر لاحقى از ايشان، جانشين سابق شود، و سلطه و توانايى بر دخل و تصرف و انتفاع از زمين داشته باشد. همان طور که سابقين، بر اين کار توانايى و تسلط داشتند. و اگر انسان ها به اين خلاف رسيدند، از جهت نوع خلقتشان است، که خلقتى است از طريق توالد و تناسل. چون اين نوع از خلقت است که مخلوق را به دو گروه سابق و لاحق تقسيم مى کند. و خليفه قرار دادن در زمين، خود، يک نوع تدبيرى است آميخته با خلقت که از آن انفکاک نمى پذيرد. و به همين جهت، از اين طريق استدلال مى کند بر يگانگى خداى تعالى در ربوبيت. چون چنين خلقت و تدبيرى مختص اوست، کسى نمى تواند آن را براى غير او ادعا کند. پس اين که مى فرمايد: «هُوَ الّذِى جَعَلَکُم خَلائِفَ فِى الأرض»، حجتى است بر يگانگى خدا در ربوبيت، و نفى ربوبيت از آلهۀ مشرکان. توضيح اين که: آن کسى که خلافت زمينى را در عالَم انسانى درست کرده، او ربّ انسان ها و مدبّر امر آنان است، و چون خليفه قرار دادن، از نوع خلقت انفکاک ندارد، ناگزير خالق انسان، همان ربّ انسان است، و چون به عقيدۀ مشرکان هم، خالق تنها خدا است، پس ربّ انسان هم، به تنهايى او است. «فَمَن کَفَرَ فَعَلَيهِ کُفرُهُ» - يعنى: پس خداى سبحان، ربّ آدمى است، نه غير او. پس هر کس به اين حقيقت کافر شود، و آن را بپوشاند و ربوبيت را به غير خدا نسبت دهد، عليه خود، کفر ورزيده است. «وَ لا يَزِيدُ الکَافِرِينَ کُفرُهُم عِندَ رَبّهِم إلّا مَقتاً وَ لا يَزِيدُ الکَافِرِينَ کُفرُهُم إلّا خَسَاراً» - اين قسمت از آيه، بيان مى کند که کفر کفار، بر ضرر خود ايشان است. چون کفرشان باعث خشم و عذاب خدا مى شود. و کلمۀ «مقت»، به معناى شدت خشم است. چون کفر باعث مى شود انسان از عبوديت خدا سر برتابد و ساحت مقدس او را خوار بشمارد، و نيز، اين عمل باعث مى شود که کافران، در نفس خود، خسارت بينند. چون نفس خود را که قابليت داشت از سعادت انسانيت برخوردار گردد، به شقاوت و بلا مبتلا کردند، که به زودى در مسير انتقال خود به سوى دار جزا، با آن روبرو مى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۶ و اگر از «اثر کفر»، به «زيادت کفر» تعبیر کرد، بدان جهت است که فطرت انسان بسيط و ساده است، و در معرض استکمال و کسب زيادت قرار دارد - تا اين که ببينى فطرت در چه مسيرى قرار گيرد - اگر در مسير اسلام و ايمان به خدا قرار گيرد، روز به روز، همين ايمان و اسلامش کامل و زياد مى شود و به خدا نزديک تر مى گردد، و اگر در مسير کفر قرار گيرد، باز فطرت او، در اين مسير استکمال مى کند. يعنى روز به روز، کفرش زيادتر شده و در نتيجه، خشم خدا از او بيشتر و خسران او، زياده تر مى گردد. و اگر «مقت» را به «عِندَ رَبّهِم» مقیّد کرد، ولى «خسار» را مقيّد به آن نکرد، براى اين بود که «خسار» از تبعات و آثار تبديل ايمان به کفر و تبديل سعادت به شقاوت است، و اين، امرى است در نزد خود انسان ها، ولى «مقت» که شدت خشم خدا است، امرى است در نزد خداى سبحان. و اما حبّ و بغضى که به خداى تعالى نسبت داده مى شود، دو تا از صفات افعال است، و معانى اى است خارج از ذات خدا و غير قائم به او. و معناى حبّ خداى تعالى نسبت به يکى از بندگان، اين است که: رحمتش را بر او گسترده کند، و به سوى او بکشاند. و بغض خداى تعالى نسبت به کسى، اين است که رحمتش را از او باز دارد و دور کند. «قُلْ أَرَأيْتُمْ شُرَکاءَکُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ ...»: اضافۀ «شرکاء» به مشرکان، به اين عنايت است که مشرکان، ادعاى شرکت در خدايى براى آن ها کردند. پس در نتيجه، اضافۀ «شرکاء» به ضمير «کُم»، اضافه اى است لامى و مجازى. (چون بت ها، شرکاى مشرکان نبودند، تا اين نسبت حقيقى باشد). استدلال عليه مشرکان، در ردّ آلهۀ موهوم آنان و در اين آيه شريفه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» تلقين مى کند که چگونه عليه ربوبيّت آلهه مشرکان، و معبودهاى آنان احتجاج کند. بيان حجت چنين است که: اگر بت ها ارباب و آلهه باشند به جز خدا، بايد حداقل سهمى از تدبير عالَم به دست آن ها باشد، و اگر چنين تدبيرى مى داشتند، بايد خالق همان مقدارى که تدبيرش را در دست دارند، بوده باشند. براى اين که تدبير بدون خلقت تصور ندارد، همان طور که خلقت بدون تدبير تصور ندارد. (براى اين که تدبير، عبارت از اين است که: خلقتى را بعد از خلقتى قرار دهد، و چيزى را بعد از چيزى بيافريند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۷ و اگر بت ها خالق بودند، قطعا دليلى بر خالقيت آن ها دلالت مى کرد، و اين دليل، يا از ناحيه عالَم بود و يا از ناحيه خداى سبحان. اما از ناحيه عالَم، که مى بينيم هيچ موجودى در عالَم، دلالت بر خالقيت بت ها و مخلوقيت خودش براى آن ها ندارد. حتى به طور شرکت، که جملۀ «أرُونِى مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرض أم لَهُم شِرکٌ فِى السّمَاوَات»، اين شقّ مسأله را بيان مى کند. و اما از ناحيه خداى سبحان، اگر دليلى مى بود، قطعا در کتابى از کتب آسمانى که از ناحيه او نازل شده، ديده مى شد، و آيه اى از آيات آن کتب مى گفت که خدا به ربوبيت بت ها اعتراف دارد، و جايز مى داند که مردم آن ها را بپرستند و معبود و خداى خود بگيرند. و ما مى بينيم که چنين پيامى از ناحيه خدا نازل نشده، و خود مشرکان هم، به اين اعتراف دارند. و جملۀ «أم آتَينَاهُم کِتَاباً فَهُم عَلَى بَيّنَةٍ مِنهُ»، اين شقّ ديگر را بيان مى کند. و اگر در مقام خالق نبودن بت ها در زمين تعبير کرد به اين که: «به من نشان دهيد ببينم چه موجودى را در زمين خلق کرده اند» و نفرمود: «به من خبر دهيد ببينم، آيا بت ها در خلقت زمين شرکت دارند»، و نيز در خصوص آسمان ها تعبير کرد به اين که: «و يا در خلقت آسمان ها شرکت دارند»، و نفرمود: «به من خبر دهيد و يا نشان دهيد، ببينيم چه چيز در آسمان ها خلق کرده اند»، براى اين بود که: مراد از کلمۀ «أرض» - به طورى که سياق احتجاج، بر آن دلالت دارد - عالَم ارضى است. يعنى زمين و هرچه در آن و بر روى آن هست. و مراد از آسمان ها نيز، عالَم سماوى است، که مشتمل است بر آسمان ها، و آنچه که در آسمان ها و بر آسمان است. پس بنابراين، اين که فرمود: «مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرض»، در معناى اين است که فرموده باشد: آيا در زمين شرکت دارند؟ اگر داشته باشند، لابد پاره اى از آن را خلق کرده اند. و همچنين جملۀ «أم لَهُم شِرکٌ فِى السّمَاوَات»، در معناى اين است که: فرموده باشد: «و يا چه چيزى از آسمان ها خلق کرده اند»، که در جانب زمين اکتفاء کرد، به ذکر خلق، تا اشاره کرده باشد به اين که به طور کلى، ربوبيّت، جز با خلقت تصور ندارد. «أم آتَينَاهُم کِتَاباً فَهُم عَلَى بَيّنَةٍ مِنهُ» - يعنى: بلکه (و يا) کتابى در جواز شرک و اعتراف به ربوبيت آلهه آنان نازل کرده ايم، و مشرکان به استناد آن، شرک ورزيدند، و خلاصه حجتى ظاهر از کتاب دارند بر اين که آلهۀ آنان، با ما شريک اند؟ در اين جمله فرمود: «أم آتَينَاهُم کِتَاباً»، و نفرمود: «أم لَهُم کِتَابٌ»، و يا عبارتى نظير آن، تا نفى و انکار را بهتر برساند. چون عبارت دومى، انکار وجود کتاب است، ولى عبارت اولى، انکار وجود آن از ناحيه کسى است که اگر کتابى نازل شود، از ناحيه او نازل مى شود. پس از آنچه گذشت، روشن گرديد که ضمير جمع در «آتَينَاهُم»، و نيز در «فَهُم عَلَى بَيّنَةٍ»، به مشرکان بر مى گردد، و ديگر نبايد به گفتۀ آن مفسرى که ضمير را به «شرکاء» بر گردانده، اعتناء نمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۸ «بَل إن يَعِدِ الظَّالِمُونَ بَعضُهُم بَعضاً إلّا غُرُوراً» - اين جمله، اعراض از احتجاج گذشته است، به اين بيان که: داعى مشرکان بر شرک ورزيدن، حجتى نبوده که آنان را بر اين کار وادار کرده باشد، و خواسته باشند بر آن حجت اعتماد کنند، بلکه انگيزۀ آن ها، صرف فريبى است که بعضى نسبت به بعض ديگر روا مى دارند. به اين معنا که نياکان و اسلاف، آيندگان را مغرور مى کردند به اين که: بت ها نزد خدا شفاعت مى کنند، و نيز رؤساى هر قوم، مرئوسين خود را فريب مى دادند به اين که اين شرکاء، نزد خداى سبحان شفاعت خواهند کرد، در حالى که اين وعده ها، همه پوچ بود و حقيقت نداشت. احتجاجى که در آيه شده، عليه تمامى طوايف مشرکان است، و نسبت به همه عموميت دارد. چه آن ها که ملائکه و جن و قدّيسين از بشر را مى پرستيدند، و براى آن ها صنمى (بتى) درست مى کردند، تا رو به آن بت ها بايستند، و چه آن هايى که روحانيين کواکب را مى پرستيدند، و رو به ستاره، عبادت مى کردند، و براى هر ستاره، صنمى (بتى) مى تراشيدند. و چه آن هايى که ملائکه و عناصر را مى پرستيدند، و ديگر براى آن ها صنمى اتخاذ نمى کردند. مانند: مشرکان فرس قديم - به طورى که نقل شده. و چه آن هايى که بعضى از افراد بشر را مى پرستيدند، مانند: نصارا که مسيح «عليه السلام» را عبادت مى کنند؛ حجت آيه شريفه، عليه همه اين طوايف است. استدلال بر توحيد، با استناد به ابقاء موجودات «إِنَّ اللَّهَ يُمْسِکُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض أَن تَزُولا وَ لَئن زَالَتَا إِنْ أَمْسکَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِّن بَعْدِهِ ...»: بعضى از مفسران گفته اند: «اين آيه شريفه، استينافى است که نتيجۀ قبح شرک و دلهره ناشى از آن را بيان مى کند، و ربطى به ماقبل ندارد. مى خواهد بفرمايد: خداى تعالى، آسمان ها و زمين را حفظ مى کند، چون نمى خواهد فرو بريزند، و يا حفظ مى کند تا فرو نريزند و مضمحل نشوند. چون ممکن الوجود، همان طور که در حال پديد آمدنش محتاج پديد آورنده است، در بقايش نيز محتاج اوست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۷۹ اما آنچه از آيه ظاهر مى شود، اين است که: خداى تعالى مى خواهد بعد از استدلال بر يگانگى خود در ربوبيت، به اين که من خلافت را در نوع انسانى قرار دادم و بعد از نفى شرک به حجت مزبور، حجت و استدلال خود را عموميت دهد، تا شامل تمامى مخلوقات، يعنى آسمان ها و زمين بشود. لذا در آيه مورد بحث، استدلال مى کند بر يگانگى خود، به اين که خلق را بعد از ايجاد، ابقاء هم کرده و نگذاشته مضمحل شوند. چون اين معنا خيلى روشن است، و جاى هيچ شکى نيست که پيدايش موجود و اصل هستى يک مسأله است، و بقاى آن موجود و داشتن هستى هاى پى در پى بعد از هستى اولش، مسأله ديگرى است. آرى، هر موجودى که مى بينيم هنوز هست، در حقيقت، هستى آن، هستى هايى متصل به هم است، که چون استمرار دارد، ما آن را يک هستى مى پنداريم. و اين نيز، روشن است که ابقاى موجود بعد از پديد آوردن، همان طور که ايجادى بعد از ايجادى ديگر است، همچنين تدبيرى بعد از تدبير ديگر است. چون اگر خوب در اين قضيه تأمل کنى و دقت نظر به خرج دهى، خواهى ديد که نظام جارى در عالَم، به وسيلۀ احداث و ابقاء جارى است، و چون پديد آورنده و خالق، حتى به عقيده مشرکان، تنها خداى سبحان است، پس قهرا خداى تعالى، خالق و مدبّر آسمان ها و زمين است، و کسى ديگر شريک او نيست. پس معلوم شد آيه شريفه «إنّ اللّهَ يُمسِکُ السّماوَاتِ وَ الأرض أن تَزُولا...»، متصل به ماقبل است. کلمۀ «إمساک» در اين آيه، به همان معناى معروف است. و جملۀ «أن تَزُولا» در تقدير «کَرَاهَةَ أن تَزُولا»، و يا «لِئَلّا تَزُولا» مى باشد. و جملۀ «تَزُولا»، متعلق به امساک است. يعنى نگه مى دارد از اين که فرو ريزند. ولى بعضى از مفسران گفته اند: «کلمۀ «إمساک» به معناى معروفش نيست، بلکه به معناى جلوگيرى و يا حفظ است». و به هرحال، إمساک کنايه است از باقى نگه داشتن، و «ابقاء»، همان ايجاد بعد از ايجاد است. البته ايجادهاى مستمر و متصل، بر خلاف «زوال»، که به معناى مضمحل شدن و باطل گشتن است. و از بعضى از مفسران نقل شده که گفته اند: «زوال، به معناى انتقال از مکانى به مکان ديگر است، و معناى آيه اين است که: خدا نمى گذارد زمين و آسمان ها از جايى که هر يک دارند، تکان بخورند و به جايى ديگر منتقل شوند. مثلا يکى از آن جا که دارد، بالا رود، و يکى ديگر پايين آيد». ولى در تصور اين که آنان چه مى خواهند بگويند، البته در تصور صحيح آن تأمل است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۰ «وَ لَئِن زَالَتَا إن أمسَکَهُمَا مِن أحَدٍ مِن بَعدِهِ» - سياق اقتضا مى کند که مراد از «زوال» در اين جا، مشرف شدن بر زوال است. چون خود «زوال» که با «إمساک»، جمع نمى شود. و خلاصه، معناى آيه، اين است که: سوگند مى خورم که اگر آسمان ها و زمين مشرف بر فرو ريختن شوند، احدى بعد از خدا وجود ندارد که از فرو ريختن آن ها جلوگيرى به عمل آورد. براى اين که غير از او کسى نيست که افاضۀ وجود کند. ممکن هم هست، مراد از «زوال»، معناى حقيقى اش باشد، ولى مراد از «إمساک»، قدرت بر امساک باشد. و معلوم شد که کلمۀ «مِن» اولى، زايده است و تنها خاصيت تأکيد را دارد، و «مِن» دومى، ابتدايى است، و ضمير در «مِن بَعدِهِ»، به خداى تعالى بر مى گردد. بعضى هم گفته اند: «به کلمۀ زوال بر مى گردد، که از معناى «تَزُولَا» استفاده مى شود». «إنَّهُ کَانَ حَلِيماً غَفُوراً» - پس خداى تعالى به خاطر اين که حليم است، در هيچ کارى عجله نمى کند. و به خاطر اين که آمرزنده است، جهات عدمى هر چيزى را پنهان مى دارد. و مقتضاى اين دو اسم، اين است که آسمان ها و زمين را از اين که مشرف به زوال شوند، تا مدتى معين جلوگير شود. صاحب کتاب «ارشاد العقل السليم» گفته: خدا، «حليم» و «غفور» است. يعنى در عقوبتى که جنايات بشر مستوجب آن است، عجله نمى کند. و لذا مى بينيد که آسمان ها و زمين را همچنان نگه داشته، با اين که جا داشت به خاطر آن جنايات فرو ريزند. همچنان که خود خداى تعالى، در اين باره فرموده: «تَکَادُ السّمَاوَاتُ يَتَفَطّرنَ مِنهُ وَ تَنشَقُّ الأرض». «وَ أَقْسمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئن جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَّيَکُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الاُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَّا زَادَهُمْ إِلّا نُفُوراً»: راغب مى گويد: «کلمۀ «جَهد» به فتحه جيم - و «جُهد» - به ضمه جيم - به معناى طاقت و مشقت است. تا آن جا که مى گويد: و خداى تعالى فرموده: «وَ أقسَمُوا بِاللّهِ جَهدَ أيمَانِهِم»، يعنى سوگند خوردند به خدا و سعى کردند که سوگند خود را تا آن جا که در وسع و طاقتشان هست، پايدار و مؤکّد کنند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۸۱ و درباره کلمۀ «نُفُور» گفته: «اين کلمه، از مادۀ «نفر» است، که هم به معناى تنفر از چيزى است، و هم به معناى رو کردن به چيزى. مانند کلمۀ «فَزَع»، که آن نيز به دو معناست. هم مى گوييم: «فَزَعَ إلى فُلانٍ: به فلان کس پناه برد، و نزد او آرامش گرفت». و هم مى گوييم: «فَزَعَ عَنِ الشّئ: از فلان چيز، رو بگردانيد». در «نَفر» هم، وقتى مى گوييم: «نَفَرَ عَنِ الشّئ نُفُوراً»، معنايش اين است که: از آن چيز تنفر و اعراض کرد. در قرآن فرموده: «وَ مَا زَادَهُم إلّا نُفُوراً». رده:تفسیر المیزان