تفسیر المیزان

«لا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنى إِلَيْهِ لَيْس لَهُ دَعْوَةٌ فى الدُّنْيَا وَ لا فى الاَخِرَةِ ...»: کلمه «لا جَرَم»، به معناى «حقّا»، و يا به معناى «لابدّ» است. و مفاد آيه، اين است که: مى خواهد حجت اقامه کند بر اين که آنچه شما مرا به سويش مى خوانيد، إله نيست و اين حجت را، از اين راه اقامه مى کند که خدايان شما دعوتى ندارند. و اين، خود تأييد کلام سابقش نيز هست، که گفت: مرا دعوت مى کنيد براى خدا شريکى بگيرم، که علمى به شرکت او ندارم. چون اگر خدايان مشرکان دعوت مى داشتند، مؤمن آل فرعون هم به خدايى آن ها، علم پيدا مى کرد. و معناى آيه اين است که: به روشنى ثابت شد که آنچه شما مرا به سويش مى خوانيد و نامش را شريک خداى سبحان مى گذاريد، هيچ دعوتى در دنيا ندارد. چون سابقه ندارد که پيغمبرى به سوى مردم فرستاده باشد، تا مردم را به پرستش او دعوت کند، و نيز در آخرت هم دعوتى ندارد. چون احدى از خلق، به سوى او بر نمى گردد. به خلاف آن خدايى که من شما را به سويش مى خوانم، که هم در دنيا دعوت دارد و هم در آخرت، و آن خداى سبحان است، که در دنيا، انبيا و رسولان، متصدّى ابلاغ دعوت اويند و از طرف او مبعوث اند، و از ناحيه او، مؤيد به حجت ها و معجزات اند، و در آخرت هم، مردم به سويش باز مى گردند، تا در بينشان فصل قضا کند. همچنان که درباره دعوت آخرت خودش فرموده: «يَومَ يَدعُوکُم فَتَستَجِيبُونَ بِحَمدِهِ». و همان طور که در ذيل آيه «هُوَ الّذِى يُرِيکُم آيَاتِه» گفتيم، اين معنا مسلّم و معلوم است که ربوبيت، بدون دعوت در دنيا و نظير آن دعوت در آخرت تمام نمى شود، و چون خدايى که مؤمن آل فرعون، مردم را به سوى او مى خواند، هم دعوت در دنيا دارد و هم در آخرت، ناگزير إله، تنها همو است، نه آن بت هايى که مشرکان، وى را به پرستش او مى خواندند. براى اين که بت ها، نه در دنيا دعوت دارند و نه در آخرت. پس إله نيستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۷ «وَ أن مَرَدّنَا إلَى اللّه وَ أنّ المُسرِفِينَ هُم أصحَابُ النّار» - اين جمله، عطف است بر جملۀ «أنّ مَا تَدعُونَنِى». در نتيجه، معنايش اين مى شود: ناگزير برگشتگاه ما به سوى خدا خواهد بود. پس بايد در برابر او تسليم شويم و طريقۀ او را پيروى کنيم و حدود عبوديتش را رعايت نماييم، و ناگزير اسرافکاران که از زىّ عبوديت تجاوز مى کنند - همين شما مردم هستيد - اصحاب دوزخ اند. پس آن خدايى که من، شما را به سويش مى خوانم، مايه نجات شماست، نه آنچه که شما مرا بدان مى خوانيد. «فَستَذْکُرُونَ مَا أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْرِى إِلى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرُ بِالْعِبَادِ»: صدر آيه شريفه، ايشان را موعظه و تهديد مى کند و به عنوان نتيجه گيرى از جملۀ «وَ أنّ مَرَدّنَا إلَى اللّه...» مى گويد: حال که به ناچار بايد به سوى خدا برگشت کنيم و حال که عذاب خدا بر اسرافگران خواهد رسيد که شما هم از آن هاييد، و هرچه امروز به شما مى گويم، گوش نمى دهيد، پس همچنان باشيد تا به زودى، وقتى که عذاب را به چشم خود ببينيد، متوجه گفته هاى من بشويد. آن وقت مى فهميد که من خيرخواه شما بودم. اشاره به مقامات سه گانه عبوديت: «توکل»، «تفويض» و «تسليم» «وَ أفَوّضُ أمرِى إلَى اللّه» - راغب، کلمۀ «تفويض» را به معناى رد دانسته، و بنابه گفتۀ وى، تفويض امر به خدا، برگرداندن و واگذارى امر است به او. در نتيجه، «تفويض» با «توکل» و «تسليم»، قريب المعنى مى شود. چيزى که هست، اعتبارها مختلف است. و اگر آن را «تفويض» مى گويند، به اين اعتبار است که بندۀ خدا، آنچه را که به ظاهر منسوب به خودش است، به خدا بر مى گرداند و حال عبد، در چنين وضعى، حال کسى است که برکنار باشد و هيچ امرى راجع به او نباشد. و اگر «توکلش» مى خوانند، به اين اعتبار است که بندۀ خدا، پروردگار خود را وکيل خود مى گيرد، تا هر تصرفى را که خواست، در امور او بکند. و اگر «تسليمش» مى نامند، به اين اعتبار است که بندۀ خدا، رام و منقاد محض است، در برابر هر اراده اى که خداى سبحان درباره اش بکند، و هر کارى که از او بخواهد، بدون اين که هيچ امرى را به خود نسبت دهد، اطاعت مى کند. پس «تفويض» و «توکل» و «تسليم»، مقامات سه گانه اى هستند از مراحل عبوديت. از همه پايين تر و سطحی تر، «توکل» است و از آن دقيق تر و بالاتر، «تفويض»، و از آن هم دقيق تر و مهمتر، «تسليم» است. «إنّ اللّه بَصِيرٌ بِالعِباد» - اين جمله، واگذارى امر به خدا را تعليل مى کند، که چرا من امور خود را به خدا واگذار کردم؟ و در اين که فرمود: «إنّ اللّه»، و نام خدا را برد، با اين که مقتضاى ظاهر عبارت و سياق، اين بود که بفرمايد: «إنّهُ بَصِيرٌ بِالعِباد»، براى اين است که علت بصير بودن خدا را هم بيان کرده باشد. گويا گفته: خدا، بيناى به حال بندگان است، براى اين که «اللّه» - عزّ اسمه - است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۸ «فَوَقَاهُ اللَّهُ سيِّئَاتِ مَا مَکرُوا»: اين جمله، تفريع و نتيجۀ «تفويض» امور است به خداى تعالى. مى فرمايد: نتيجه واگذارى امورش به خدا اين شد که خداى سبحان، شرّ کفار و نقشه هاى شوم آنان را از وى بگردانيد. و در اين جمله، اشاره اى هم به اين معنا هست که کفار نسبت به او قصد سوء داشتند، وليکن خداى تعالى، شرّ آن ها را دفع کرد. نکاتی در بارۀ کیفیت عذاب آل فرعون، در برزخ و قیامت «وَ حَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ ... أَشدَّ الْعَذَابِ»: يعنى به دنبال اين جريان، عذابى سخت بر آل فرعون نازل شد. و بنابراين، عبارت «سُوءُ العَذَاب»، از باب اضافۀ صفت به موصوف است. و اگر موصوف مزبور را با مصدر «سُوء» توصيف کرد، و نفرمود «عَذَاب سَيّئ»، براى اين است که در تعبير مبالغه کرده باشد. و منظور از «آل فرعون»، پيروان اوست، و چه بسا گفته مى شود آل فلانى و شامل خود آن شخص نيز مى شود. «النّارُ يُعرَضُونَ عَلَيهَا غُدُوّاً وَ عَشِيّاً وَ يَومَ تَقُومُ السّاعَةُ أدخِلُوا ألَ فِرعَونَ أشَدّ العَذَاب»: از ظاهر سياق بر مى آيد که مى خواهد کلمۀ «سُوءُ العَذَاب» را معنا کند، نه اين که جمله اى نو و ابتدايى باشد. و اين آيه شريفه، در افادۀ چند نکته صريح است: اول اين که: با «آل فرعون» اين طور معامله مى شود که اول، آنان را بر آتش عرضه مى کنند، و سپس ‍ آنان را در آن داخل مى کنند، و اين هم پيداست که داخل آتش شدن سخت تر است، از اين که انسان را بر آتش عرضه کنند. نکتۀ دوم اين که: عرضۀ آنان بر آتش، قبل از روز قيامت است که در آن روز، دوزخيان را داخل دوزخ مى کنند. پس معلوم مى شود عرضه کردن «آل فرعون» بر آتش، در عالَمى قبل از عالَم قيامت صورت مى گيرد، و آن عالَم برزخ است، که فاصلۀ بين دنيا و آخرت است. نکته سوم اين که: شکنجۀ در برزخ با شکنجۀ در قيامت، به وسيلۀ يک چيز صورت مى گيرد، آن هم آتش است. چيزى که هست، اهل برزخ، از دور از آتش رنج مى برند، و اهل قيامت در داخل آن قرار مى گيرند. و در اين که فرمود: «غُدُوّاً وَ عَشِيّاً»، اشاره است به اين که عرضۀ کفار بر آتش، پشت سرِ هم واقع مى شود، و لاينقطع ادامه مى يابد. و اى بسا اين استفاده هم بشود، که اهل برزخ، از آن جا که به کلى از دنیا منقطع نشده اند، مانند اهل دنيا صبح و شام دارند. و در عبارت: «وَ يَومَ تَقُومُ السّاعَةُ أدخِلُوا»، به منظور کوتاه گويى، چيزى حذف شده و تقدير آن «وَ يَومَ تَقُومُ السّاعَةُ قِيلَ أدخِلُوا آلَ فِرعَونَ أشَدّ العَذَاب» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۰۹ محاجّۀ زیردستان آل فرعون با قدرتمندان متکبر، درباره آتش جهنم و پاسخ آن ها «وَ إِذْ يَتَحَاجُّونَ فى النَّارِ فَيَقُولُ الضُعَفَاؤُا لِلَّذِينَ استَکبرُوا ... بَينَ الْعِبَادِ»: سياق آيه، اين نکته را افاده مى کند که ضمير در جملۀ «يَتَحَاجُّونَ»، به آل فرعون بر مى گردد. دليل ديگرش هم، تغيير سياق در جملۀ «وَ قَالَ الّذِينَ فِى النّار» است. و معنايش اين است که: عذاب سُوء بر آل فرعون، وقتى نازل شد که در آتش محاجّه مى کردند. و يا اين است که: به ياد آر، از بدى عذاب آل فرعون، وقتى که در آتش محاجّه مى کنند. ضعفاى ايشان، به اقوياى متکبر مى گويند: ما در دنيا تابع شما بوديم، و لازمه اش، اين است که شما در مواقع حاجت به کمک ما بشتابيد و در شدايد يارى مان کنيد. و هيچ حاجت و شدّتى، شديدتر از وضعى که امروز داريم، نيست. حال، آيا مى توانيد کارى براى ما بکنيد و مقدارى از اين آتش و عذاب را از ما برداريد؟ توقع نداريم که همۀ اين عذاب را برداريد، بلکه مقدارى را هم برداريد، ما قانعيم. اين سخن از ايشان، در حقيقت ظهور (ملکه) تملّقى است که در دنيا نسبت به اقويا و بزرگان خود داشتند، که در هر شدّتى به آن ها پناهنده مى شدند، نه به خداى تعالى. و گرنه اگر ظهور قهرى آن ملکه نباشد، چگونه چنين درخواستى مى کنند، با اين که مى دانند که خود اقويا گرفتارترند و در وضعى و روزگارى قرار دارند که هيچ کس به درد هيچ کس نمى خورد. روزى که امر همه به دست خداست. و از اين گونه ظهورها، نظائرى در قرآن کريم، از مردم دوزخ حکايت شده. مثل اين که در آن جا همان دروغگويى دنيا را از سر مى گيرند و سوگند دروغ مى خورند، و کارهايى که کرده اند، حاشا مى کنند و يکديگر را تکذيب مى نمايند و از اين قبيل اظهارات، که همه از باب ظهور ملکات دنيوى است. «قَالَ الَّذِينَ استَکبرُوا إِنَّا کُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَينَ الْعِبَادِ»: اين آيه، پاسخى است که اقويا به ضعفا مى دهند. حاصلش اين است که: امروز، روز جزا است، نه روز عمل. امروز، همۀ اسباب از تأثير افتاده اند. آن خيال هايى که ما در دنيا درباره خود مى کرديم و خود را قوى و نيرومند مى پنداشتيم، همه بيهوده شد. امروز، حال ما و حال شما، يکى است. چون مى بينيد که هر دو طايفه، در آتشيم. پس اين که گفتند: «إنّا کُلٌّ فِيهَا إنّ اللّهَ قَد حَکَمَ بَينَ العِبَاد»، مفادش اين است که: ظهور حکم الهى، احکام ساير اسباب و تأثيرهاى آن ها را باطل کرد، و ما و شما، در سرنوشتى برابر قرار گرفتيم. ديگر مانند دنيا، ما امتيازاتى از شما نداريم و آن قوّت شوکتى که در دنيا ما را از شما ممتاز مى ساخت، نمانده، تا در اين جا، چيزى از عذاب را از شما برطرف کنيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۰ يکى از حرف هايى که مفسران در اين آيه زده اند، اين است که: ضمير در جملۀ «يَتَحَاجّونَ»، به مطلق کفار دوزخى بر مى گردد. و اين همانطور که توجه فرموديد، احتمالى است بعيد. بعضى ديگر گفته اند: به قريش بر مى گردد، اين احتمال از آن هم، بعيدتر است. التماس دوزخيان به نگهبانان جهنم، در تخفيف پاره اى از عذاب «وَ قَالَ الَّذِينَ فى النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّکُمْ يخَفِّف عَنَّا يَوْماً مِّنَ الْعَذَابِ»: اين آيه شريفه، حکايت گفتگوى دوزخيان - که آل فرعون هم جزو ايشان اند - با خازنان جهنم است، که خداى سبحان، آن را دنبال داستان آل فرعون آورده. و اگر دوزخيان از خازنان جهنم التماس دعا مى کنند، چون از استجابت دعاى خود مأيوس اند. و مراد از «يَوماً مِنَ العَذَاب»، يک روز از روزهاى دنيا نيست، بلکه يک روز از روزهاى عالَم خودشان است، که در نتيجه معنايش اين مى شود: «از خدا بخواهيد، پاره اى از عذاب جهنم را بر ما تخفيف دهد». «قَالُوا أَوَ لَمْ تَکُ تَأْتِيکُمْ رُسلُکُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلى قَالُوا فَادْعُوا وَ مَا دُعَاؤُا الْکافِرِينَ إِلّا فى ضلَالٍ»: خازنان دوزخ در پاسخشان مى گويند: مگر پيامبران خدا با بيّنات و براهين و معجزات به سوى شما نيامدند؟ در جواب مى گويند: چرا، آمدند. و همين، خود اعترافى است از ايشان، به اين که به انبيا کفر ورزيدند، در عين اين که به حقانيت آنان علم داشتند و اين، خود کفر به مسأله نبوت است. و به همين جهت، خازنان دوزخ، ديگر درباره درخواست آنان چيزى نگفتند که ما دعا مى کنيم يا نمى کنيم، بلکه گفتند: خودتان دعا کنيد، و در ضمن، متوجه شان کردند که دعايشان مستجاب نيست. و معناى اين که گفتند: «وَ مَا دُعَاءُ الکَافِرِينَ إلّا فِى ضَلال»، اين است که دعاى کفار، در جوّ و شرايطى است که ضلالت و بى فايدگى از هر سو حکمفرما است. در نتيجه، چنين دعايى به هدف اجابت نمى رسد. و اين جمله، تتمۀ کلام خازنان دوزخ است. البته اين چيزى است که از سياق استفاده مى شود و گرنه، احتمال بعيدى هست که جزو کلام خداى تعالى باشد. و اين جمله، چه از خازنان دوزخ باشد و چه از خداى متعال، معناى تعليل را مى دهد و حاصل معنايش اين است که: خود شما دعا کنيد، ولى دعاى شما مستجاب نمى شود. چون کافريد و دعاى کافر، مستجاب شدنى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۱ و ارتباط دادن عدم استجابت را به وصف کفر، خود إشعار به عليّت کفر دارد. حال خواهى گفت: چرا دعاى کافر مستجاب نمى شود؟ مى گوييم: براى اين که هرچند خداى سبحان وعدۀ قطعى داده که دعاى هر کس از بندگانش را که او را بخواند، مستجاب کند، و فرموده: «أُجِيبُ دَعوَةَ الدّاعِ إذَا دَعَانِ»، و دعا در صورتى که حقيقتا دعا باشد، به هيچ وجه رد نمى شود. وليکن آنچه که در متن اين وعده به عنوان قيد آمده، اين است که: اولا دعا، دعا و طلب حقيقى باشد، نه بازى و شوخى. و ثانيا، ارتباط آن حقيقتا به خدا باشد. يعنى دعا کننده، تنها از خدا حاجت بخواهد و در اين خواستنش، از تمامى اسباب هايى که به نظرش سبب هستند، منقطع گردد. و کسى که به عذاب آخرت کفر مى ورزد و آن را انکار مى کند، و حقيقت آن را مى پوشاند، نمى تواند رفع آن را به طور جدى از خدا بخواهد. چون اين خواستنش، يا در دنيا است که جدّى نبودن آن، خيلى روشن است. و يا در آخرت است. در آن جا هم، هرچند عذاب را به چشم مى بيند، (و با همه ظاهر و باطنش لمس مى کند)، و از شدت آن به ناچار از هر سبب ديگر منقطع شده، تنها متوسل به خداى سبحان مى شود، وليکن آن ملکۀ انکارى که از دنيا به همراه خود آورده، وبال و طوق لعنتى شده که هرگز از او جدا نمى شود. و آتشى که در آن است، جزاى همان انکار است. در نتيجه، نمى گذارد رفع چيزى را که منکرش بوده، به طور جدّى از خدا بخواهد. علاوه بر اين، سخن دربارۀ انقطاعش از سبب ها و توسلش به خداى تعالى، همان سخنى است که در طلب جدّى اش گفتيم ، همان طور که او نمى تواند به طور جدّى دعا کند، همچنين نمى تواند به طور جدّى، از سبب هاى ديگر بريده و متوسل به خداى عزيز گردد. و چگونه مى تواند چنين توسلى جدّى داشته باشد، با اين که در دنيا آن را کسب نکرده بود - دقت بفرماييد. از اين جا، پايه ضعف استدلال بعضى از مفسران روشن مى شود که به اين آيه استدلال کرده اند بر اين که دعاى کافر، مطلقا مستجاب نيست. چون توجه فرموديد که آيه شريفه نمى خواهد بفرمايد دعاى کافر به طور کلى، مستجاب نيست، بلکه مى خواهد بفرمايد: دعاى او در خصوص آنچه که در دنيا منکر آن بوده، مستجاب نيست، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۲ و گرنه در ساير حوائج، چرا مستجاب نباشد؟ با اين که آيات بسيارى از قرآن کريم، اين معنا را خاطرنشان مى سازد که خداى سبحان، در موارد اضطرار، دعاى کفار را هم مستجاب کرده است. «إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ يَقُومُ الاَشهَادُ»: کلمۀ «أشهاد»، جمع «شهيد» است، البته شهيد به معناى شاهد. و آيه شريفه، وعده اى نوعى مى دهد، نه وعده شخصى، و براى يک يک اشخاص انبيا و تک تک وقايعى که براى آنان پيش مى آيد. و در سابق، در تفسير آيه «إنّهُم لَهُمُ المَنصُورُونَ»، درباره معناى نصرت الهى، بيانى گذرانديم. «يَوْمَ لا يَنفَعُ الظالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ»: اين آيه، تفسيرى است براى «يَومَ يَقُومُ الأشهَاد». و ظاهر اين که مصدر را بر فاعل آن اضافه کرده و فرموده «مَعذِرَتُهُم: معذرتشان»، و نفرموده: «أن يَعتَذِرُوا: اين که عذر بخواهند»، اين است که در آن روز، به نوعى معذرت خواهند خواست. و اما اين که در سورۀ «مرسلات» فرموده: «هَذَا يَومُ لَا يَنطِقُون وَ لَا يُؤذَنُ لَهُم فَيَعتَذِرُون»، مربوط به بعضى از مراحل روز قيامت است، و بايد آن را اين طور معنا کنيم. براى اين که آيات ديگرى هست، که دلالت مى کند بر اين که روز قيامت، مردم تا اندازه اى حرف مى زنند. «وَ لَهُمُ اللّعنَةُ» - يعنى: ايشان، دورى از رحمت خدا را دارند. «وَ لَهُم سُوءُ الدّار» - يعنى: و ايشان، خانه بدى دارند، که عبارت است از جهنم. «وَ لَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَ أَوْرَثْنَا بَنى إِسرائیلَ الْکتَاب ... لاُولى الاَلْبَابِ»: اين آيه، خاتمه سرگذشتى است که قبلا از موسى «عليه السلام» و فرستادن او با معجزات و براهين روشن و مجادلۀ آل فرعون به باطل و احتجاج مؤمن آل فرعون، بيان کرده بود. در اين خاتمه، که با «لام» قسم آغاز شده، به حقانيت مأموريت موسى و ظلم فرعونيان در مقابل او اشاره مى فرمايد. و مراد از کلمۀ «الهُدى»، دينى است که موسى آورد. و مراد از «ارث دادن کتاب» به بنى اسرائيل، اين است که تورات را در بين آنان باقى گذاشت، تا بدان عمل کنند و به وسيله آن هدايت شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۳ و معناى جملۀ «هُدًى وَ ذِکرَى لِأُولِى الألبَاب»، اين است که: ما اين کتاب را در بنى اسرائيل باقى گذاشتيم، در حالى که هدايتى بود، که عوام آن ها مى توانستند با آن هدايت شوند، و تذکرى بود، که خواص و خردمندان آن ها، مى توانستند با آن متذکر گردند. بحث روایتی: (رواياتى درباره برخی از آیات گذشته) در کتاب علل، به سند خود، از اسماعيل بن منصور ابى زياد، از مردى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از کلام فرعون که به حکايت قرآن کريم گفته بود: «ذَرُونِى أقتُلُ مُوسَى» پرسيدم، که چطور شد موسى «عليه السلام» را نکشت؟ فرمود: براى اين که زنازاده نبود و انبيا و اولاد انبيا را نمى کشند، مگر فرزندان زنا. و در مجمع البيان مى گويد: امام صادق «عليه السلام» فرمود: تقيّه، دين من و دين پدران من است. کسى که تقيّه ندارد، دين ندارد. و تقيّه، سپر خدا است در زمين. چون مؤمن آل فرعون، اگر اظهار اسلام مى کرد، کشته مى شد (و ديگر نمى توانست در چنين مجلسى حساس، از موسى و دعوتش دفاع کند). مؤلف: روايات از طرق شيعه در باب تقيّه، بسيار است. آيات قرآن هم، مؤيد آن ها است، مانند آيه «إلّا أن تَتّقُوا مِنهُم تُقَاة». و آيه «إلّا مَن أُکرِهَ وَ قَلبُهُ مُطمَئِنٌ بِالإيمَان». و در محاسن، به سند خود، از ايّوب بن حر، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «فَوَقَاهُ اللّهُ سَيّئَاتِ مَا مَکَرُوا» فرموده: اين آيه نمى خواهد بفرمايد: خدا نگذاشت آل فرعون، آن مرد مؤمن را به قتل برسانند، بلکه بر او حمله کردند و او را کشتند. آيا مى دانيد چه چيز را حفظ کرد؟ منظور آيه اين است که خدا او را از اين که در دينش شکست دهند، حفظ فرمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۴ مؤلف: در معناى اين روايت، روايات ديگرى هست، و در بعضى از رواياتى که از طرق اهل سنّت نقل شده، آمده که: خدا او را از کشتن نجات داد. و در خصال، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: من تعجب مى کنم از کسى که از چهار چيز جزع و فزع مى کند و به چهار چيز پناه نمى برد - تا آن جا که فرمود - و تعجب مى کنم از کسى که فزع مى کند از اين که مبادا دشمن به او مکر کند و نيرنگ بزند، ولى پناه نمى برد به آيه: «وَ أُفَوّضُ أمرِى إلَى اللّهِ إنّ اللّهَ بَصِيرٌ بِالعِبَاد». براى اين که مى شنوم که خداى عزّوجلّ، دنبالش مى فرمايد: «فَوَقَاهُ اللّهُ سَيّئَاتِ مَا مَکَرُوا». مؤلف: اين حديث، در غير خصال نيز نقل شده. و در تفسير قمى مى گويد: مردى به امام صادق «عليه السلام» عرضه داشت: شما درباره آيۀ «النّارُ يُعرَضُونَ عَلَيهَا غُدُوّاً وَ عَشِيّاً» چه مى فرمایيد؟ فرمود: بگو ببينم مردم چه مى گويند؟ عرضه داشت: مى گويند: اين عذاب در آتش دوزخ است، که آتش خلد است، و ايشان در عين حال معذّب به آن نمى شوند. حضرت فرمود: پس ايشان از سُعَدا هستند. شخص ديگرى عرضه داشت: فدايت شوم پس خودتان بفرماييد، که چگونه است؟ فرمود: اين، در دنيا است و امّا در آخرت که «دار خُلد» است، داخل در عذاب مى شود، همچنان که دنبالش فرموده: «يَومَ تَقُومُ السّاعَةُ أدخِلُوا آلَ فِرعَونَ أشَدّ العَذَاب». مؤلف: منظور امام «عليه السلام» از دنيا، زندگى برزخ است که تعبير از آن به «دنيا»، در بسيارى از روايات اهل بيت آمده است. و در مجمع البيان، از نافع، از ابن عُمَر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: هر يک از شما که بميرد، در هر صبح و شام، جايگاهش را به او نشان مى دهند. اگر اهل بهشت باشد، جايگاهش از بهشت را و اگر اهل آتش باشد، از آتش را نشانش مى دهند و مى گويند: اين جا، جايگاه تو است، تا وقتى که خدا مبعوثت کند و بدين جا بيايى. بخارى و مسلم، اين حديث را در صحيح خود آورده اند. مؤلف: سيوطى هم، در الدر المنثور، از بخارى و مسلم، از ابن ابى شيبه و ابن مردويه، اين حديث را آورده. و اين مضمون در روايات ائمه اهل بيت «عليهم السلام» بسيار وارد شده، و بسيارى از آن روايات در بحث برزخ، در جلد اول اين کتاب و مواردى ديگر نقل شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۵ آيات ۵۵ - ۶۰ سوره مؤمن فَاصبرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ وَ استَغْفِرْ لِذَنبِک وَ سبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک بِالْعَشىِّ وَ الإبْکارِ(۵۵) إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فى آيَاتِ اللَّهِ بِغَيرِ سُلْطانٍ أَتَاهُمْ إِن فى صدُورِهِمْ إِلّا کبرٌ مَّا هُم بِبَالِغِيهِ فَاستَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السّمِيعُ الْبَصِيرُ(۵۶) لَخَلْقُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ أَکبرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۵۷) وَ مَا يَستَوِى الاَعْمَى وَ الْبَصِيرُ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَ لا الْمُسئُ قَلِيلاً مَّا تَتَذَکَّرُونَ(۵۸) إِنَّ السّاعَةَ لاَتِيَةٌ لا رَيْب فِيهَا وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ(۵۹) وَ قَالَ رَبُّکمُ ادْعُونى أَستَجِب لَکُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَستَکْبرُونَ عَنْ عِبَادَتى سيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ(۶۰) «ترجمه آیات» پس صبر کن که وعدۀ خدا حق است، و از گناهت استغفار کن و هر صبحگاه و شبانگاه، پروردگار خود را حمد و تسبيح گوى (۵۵). به درستى کسانى که بدون هيچ دليلى که از ناحيه خدا در دست داشته باشند، در آيات خدا جدال مى کنند، هيچ انگيزه اى به جز نخوت درونى ندارند و جدالشان به جايى نخواهد رسيد و با جدال به هدف خود نمى رسند، پس تو به خدا پناه، بر که شنواى بينا است (۵۶). بايد بدانند خلقت آسمان ها و زمين، بزرگتر از خلقت مردم است، وليکن بيشتر مردم نمى دانند (۵۷). نه نابينا و بينا يکسان است و نه آن هايى که ايمان آورده و عمل صالح کردند، با بدکاران برابرند، اما چه کم متذکر مى شويد (۵۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۶ قيامت به طور قطع آمدنى است و هيچ شکى در آن نيست، وليکن بيشتر مردم ايمان نمى آورند (۵۹). پروردگارتان اين دعوت را کرد که مرا بخوانيد، تا استجابت کنم، به درستى کسانى که از عبادت من استکبار مى ورزند، به زودى با کمال ذلّت، داخل جهنم خواهند شد (۶۰). «بیان آیات» بعد از آن که داستان موسى «عليه السلام» و ارسال به حق او را، به سوى فرعون و قومش بيان کرد، و نيز مجادلۀ به باطل آل فرعون در آيات خدا را، و نيرنگ بازى هايشان را خاطرنشان ساخت، و نيز بيان کرد که چگونه خداى تعالى، پيامبر خود را يارى کرد و کيد آنان را باطل ساخت، و در آخر، به مآل کار آنان، يعنى بى ثمر شدن تلاش هايشان و عاقبت شرشان اشاره نمود، اينک در اين آيات، به عنوان فروع و نتيجه آن بيانات، پيامبر گرامى خود را دستور مى دهد که صبر پيشه خود کند، و هشدار مى دهد که وعدۀ خدا به نصرت او حق، و نيرنگ ها و جدال به باطل مردم و استکبارشان از قبول دعوت او، به زودى باطل گشته، تمامى تلاش هايشان جز عليه خودشان، نتيجه نمى دهد. بنابراين، کفار نمى توانند خدا را عاجز سازند. و به زودى، قيامت موعود به پا گشته، با ذلت و خوارى، به درون جهنم در مى آيند. «فَاصبرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ ...»: حرف «فاء» که بر سرِ اين جمله در آمده، جمله را فرع و نتيجه بيان قبلى مى سازد، که دستور مى داد مردم از راه سير در زمين، عبرت بگيرند و مى فرمود: أوَ لَم يَسِيرُوا فِى الأرضِ فَيَنظُرُوا کَيفَ کَانَ عَاقِبَةُ الّذِينَ کَانُوا مِن قَبلِهِم». و نيز براى تأييد آن دستور، داستان موسى و مآل امر مستکبرانى که با باطل، به جنگ حق مى آمدند، و خدا، حق و اهل حق را يارى کرد، بيان مى فرمود. و معناى آيه اين است که: وقتى مطلب از اين قرار است، پس تو بايد در مقابل آزار مشرکان و مجادلۀ آنان به باطل صبر کنى، که وعدۀ خدا حق است، و به زودى به آن وفا مى کند. و مراد از «وعده»، همان وعدۀ چند آيه قبل است، که مى فرمود: «إنّا لَنَنصُرُ رُسُلُنَا وَ الّذِينَ آمَنُوا»، و در آن وعده نصرت مى داد. و در جملۀ «وَ استَغفِر لِذَنبِکَ»، به آن جناب دستور استغفار مى دهد. البته استغفار از عملى که نسبت به ساحت قدس آن جناب گناه باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۷ هرچند که گناه به معناى معروف، يعنى مخالفت امر مولوى نباشد. چون آن جناب، داراى عصمت است، و در سابق هم، گفتارى در معناى گناه و مغفرت، در اواخر جلد ششم اين کتاب گذرانديم. البته گناهى که به آن جناب منسوب شود، معناى ديگرى هم دارد که - إن شاء اللّه - در اول سوره «فتح»، بدان اشاره خواهيم کرد. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از گناه آن جناب، گناه امت اوست. آن گناهانى که ممکن باشد با شفاعت آن جناب، آمرزيده شود. «وَ سَبّح بِحَمدِ رَبّکَ بِالعَشِىّ وَ الإبکَار» - يعنى: خداى سبحان را تسبيح بگو، تسبيحى که همراه حمد او باشد. حمدش بر نعمت هاى جميلش. حمدى که با توالى ايام استمرار داشته باشد. و يا: حمدى که در هر صبح و شام انجام شود. و بنابر معنى اول، دو کلمۀ «عَشِىّ» و «إبکار»، از قبيل کنايه خواهد بود. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «تسبيح به حمد» در صبح و شام، همان نماز صبح و عصر است، و به همين جهت بايد گفت: اين آيه از بين همه آيات سوره، در مدينه نازل شده. ليکن اين تفسير صحيح نيست. بدين جهت که از نظر روايات و مخصوصا روايات معراج، مسلّم است که نمازهاى پنجگانه، همه در مکه و قبل از هجرت واجب شده. و بنابراين، اگر مراد از «تسبيح به حمد»، نماز صبح و عصر باشد، بايد آيه شريفه در مکه و قبل از واجب شدن ساير نمازها نازل شده باشد. علت مجادلۀ کافران، در برابر حق، کبر آنان است «إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فى آيَاتِ اللَّهِ بِغَيرِ سُلْطانٍ أَتَاهُمْ إِن فى صُدُورِهِمْ إِلّا کبرٌ مَّا هُم بِبَالِغِيهِ ...»: اين آيه، بیان آیه قبلى را که به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» امر به صبر مى فرمود، و با وعدۀ نصرت، دلگرمش مى ساخت، تأکيد مى کند، و حاصلش اين است که: اين مجادلين به آرزوى خود نمى رسند، و هرگز نخواهند رسيد. پس تو از جدال ايشان غمناک مباش، و از اين ناحيه دلخوش دار. پس جملۀ «إن فِى صُدُورِهِم إلّا کِبرٌ»، علت مجادلۀ ايشان را منحصر مى کند در کبر ايشان، و مى فرمايد: عاملى که ايشان را وادار به اين جدال مى کند، نه حس جستجوى از حق است و نه شک در حقانيت آيات ما است، تا بخواهند با مجادله، حق را روشن کنند. و حجت و برهانى هم ندارند، تا بخواهند با مجادله، آن حجت را اظهار بدارند، بلکه تنها عامل جدالشان، آن کبری است که در سينه دارند. آرى، آن «کبر» است که ايشان را وادار کرده در برابر حق جدال کنند، و به وسيله آن، حق صريح روشن را باطل جلوه دهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۸ «مَا هُم بِبَالِغِيه» - ضمير در کلمۀ «بِبَالِغِيه»، به کبر بر مى گردد، به اعتبار سببى که موجب آن است. چون «کبر»، سبب جدال است که مى خواستند با آن، حق را و آورندۀ دعوت حقه را سرکوب کنند. و معناى جمله اين است که: ايشان به مراد دل خود و آرزوهايى که از جدال خود دارند، نمى رسند، جدالى که به خاطر کبرشان، مرتکب مى شوند. «فَاستَعِذ بِاللّه» - يعنى: پس از ايشان و کبرى که دارند، به خدا پناه ببر، همچنان که موسى «عليه السلام»، از هر متکبر جدالگرى به خدا پناه برد. و خدا، آن را چنين حکايت مى کند: «وَ قَالَ مُوسَى إنّى عُذتُ بِرَبّى وَ رَبّکُم مِن کُلّ مُتَکَبّرٍ لَا يُؤمِنُ بِيَومِ الحِسَاب». «إنّهُ هُوَ السّمِيعُ البَصِيرُ» - يعنى: او، شنواى دعاى بندگان و بيناى به حوائج ايشان است، و شدت و رخاى ايشان را مى بيند. «لَخَلْقُ السّمَاوَاتِ وَ الاأرْضِ أَکبرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»: «لام» ابتداى آيه، لام سوگند است، و مراد از «سماوات و الأرض»، مجموع عالَم است. و معناى آيه، بر حسب آنچه مقام افاده مى کند، اين است که: مشرکان به آرزوى خود نمى رسند، و خدا را نمى توانند عاجز کنند. چون خدايى که قادر بر خلقت تمامى عالَم است، و همۀ عالَم با آن همه عظمت که در آن است، وى را عاجز نکرد، هرگز ممکن نيست يک جزو کوچک از آن - يعنى انسان ها - بتوانند او را عاجز سازند. وليکن بيشتر مردم جاهل اند، و به خاطر جهل خود، خيال مى کنند مى توانند با جدالى که به راه مى اندازند، و يا با هر نيرنگ ديگر، او را عاجز و خسته کنند. «وَ مَا يَستَوِى الاَعْمَى وَ الْبَصِيرُ ...»: بعد از آن که تذکر داد که بيشتر مردم نمى دانند، در اين جمله، همين معنا را تأکيد کرد که مردم، همه يکسان نيستند. بعضى کور و بعضى بينايند، و اين دو برابر نيستند. آنگاه بعد از کلمۀ «بصير»، جملۀ «الّذِينَ آمَنُوا...» را بر آن عطف کرد، و سپس کلمۀ «مُسِئ» را آورد. در نتيجه، طايفۀ اول، صاحبان بصيرت اند، که آن تذکر را مى پذيرند، و طايفۀ دوم، کوردلان هستند که متذکر نمى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۱۹ «قَلِيلاً مَا تَتَذَکّرُون» - اين جمله، خطاب به مردم است به انگيزۀ توبيخ آن ها و همين منظور باعث شده که سياق از غيبت، به حضور التفات يابد. چون اگر اين نکته نبود، جا داشت بفرمايد: «قَلِيلاً مَا يَتَذَکّرُونَ». «إِنَّ السّاعَةَ لاَتِيَةٌ لا رَيْب فِيهَا وَلَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ»: خداى تعالى، در اين آيه، مردم را به آمدن قيامت تذکر مى دهد، و در آيه بعدى، با دعوت پروردگارشان به دعا و عبادت او متذکر مى کند، همچنان که مؤمن آل فرعون در داستان سابق، آنان را به آمدن قيامت، و به اين که دعوت از ناحيه خداست ،نه از ناحيه آلهه ايشان، تذکر مى داد و مى گفت: آلهۀ شما مردم، نه در دنيا دعوتى دارند، نه در آخرت. «وَ قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونى أَستَجِب لَکُمْ»: اين آيه، دعوتى است از خداى تعالى به همه بندگانش. دعوتى است به دعا و خواندن او، و وعده اى است به استجابت آنان. و به طورى که ملاحظه مى کنيد، هم دعا را مطلق آورده، و هم مستجاب کردن آن را. و ما، در بحثى که پيرامون معناى دعا و اجابت در ذيل آيه «أُجِيبُ دَعوَةَ الدّاعِ إذَا دَعَان»، در جلد دوم اين کتاب ايراد کرديم، پيرامون آن مفصلا بحث نموديم. «إنّ الّذِينَ يَستَکبِرُونَ عَن عِبَادَتِى سَيَدخُلُونَ جَهَنّمَ دَاخِرِين» - کلمۀ «دَاخِرِين»، جمع اسم فاعل از مصدر «دخور» است، که به معناى ذلت است. در اين آيه، دعاى در آيه قبلى را به عبادت مبدّل کرده، تا بفهماند که دعا، خود نوعى عبادت است. رده:تفسیر المیزان