تفسیر المیزان

ابوعبداللّه حافظ، به سند خود، از ابى رافع، بردۀ آزاد شده رسول خدا، روايت کرده که گفت: ما با على «عليه السلام» بوديم که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، او را به سوى قلعه خيبر روانه کرد. همين که آن جناب به قلعه نزديک شد، اهل قلعه بيرون آمدند و با آن جناب قتال کردند. مردى يهودى ضربتى به سپر آن جناب زد، سپر از دست حضرتش بيفتاد. ناگزير على «عليه السلام»، درب قلعه را از جاى کند، و آن را سپر خود قرار داد و اين درب همچنان در دست آن حضرت بود و جنگ مى کرد، تا آن که قلعه به دست او فتح شد. آنگاه درب را از دست خود انداخت. به خوبى به ياد دارم که من، با هفت نفر ديگر، که مجموعا هشت نفر مى شديم، هرچه کوشش کرديم که آن درب را تکان داده و جا به جا کنيم، نتوانستيم. و نيز به سند خود، از ليث بن ابى سليم، از ابى جعفر محمد بن على روايت کرده که فرمود: جابر بن عبداللّه برايم حديث کرد که على «عليه السلام»، در جنگ خيبر، درب قلعه را روى دست بلند کرد، و مسلمانان دسته دسته، از روى آن عبور کردند با اين که سنگينى آن درب، به قدرى بود که چهل نفر نتوانستند آن را بلند کنند. و نيز گفته که از طريقى ديگر، از جابر روايت شده که گفت: سپس هفتاد نفر دور آن درب جمع شدند تا توانستند آن را به جاى اولش برگردانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۲ و نيز به سند خود، از عبدالرحمان بن ابى ليلى روايت کرده که گفت: على «عليه السلام»، همواره در گرما و سرما، قبايى باردار و گرم مى پوشيد، و از گرما پروا نمى کرد. اصحاب من نزد من آمدند و گفتند: ما از اميرالمؤمنين چيزى ديده ايم، نمى دانيم تو هم متوجه آن شده اى يا نه؟ پرسيدم چه ديده ايد؟ گفتند: ما ديديم که حتى در گرماى سخت، با قبایى باردار و کلفت بيرون مى آيد، بدون اين که از گرما پروايى داشته باشد. و بر عکس، در سرماى شديد با دو جامه سبک بيرون مى آيد، بدون اين که از سرما پروايى کند. آيا تو در اين باره چيزى شنيده اى؟ من گفتم: نه چيزى نشنيده ام. گفتند: پس از پدرت بپرس، شايد او در اين باب اطلاعى داشته باشد. چون او با آن جناب همراز بود. من از پدرم ابى ليلى پرسيدم، او هم گفت: چيزى در اين باب نشنيده ام. آنگاه به حضور على «عليه السلام» رفت و با آن جناب به راز گفتن پرداخت و اين سؤال را در ميان نهاد. على «عليه السلام» فرمود: مگر در جنگ خيبر نبودى؟ عرضه داشتم چرا. فرمود يادت نيست که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، ابوبکر را صدا کرد، و بيرقى به دستش داده، روانه جنگ يهود کرد. ابوبکر همين که به لشکر دشمن نزديک شد، مردم را به هزيمت برگردانيد. سپس عُمَر را فرستاد و لوایى به دست او داده، روانه اش کرد. عُمَر، همين که به لشکر يهود نزديک شد و به قتال پرداخت، پا به فرار گذاشت. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: رايت جنگ را امروز به دست مردى خواهم داد، که خدا و رسول را دوست مى دارد، و خدا و رسول هم او را دوست مى دارند، و خدا به دست او، که مردى کرّار و غير فرّار است، قلعه را فتح مى کند. آنگاه مرا خواست و رايت جنگ به دست من داد، و فرمود: بارالها! او را از گرما و سرما حفظ کن. از آن به بعد، ديگر سرما و گرمايى نديدم. همۀ اين مطالب، از کتاب دلائل النبوة، تأليف امام ابى بکر بيهقى نقل شده. ماجراهای پس از فتح قلعه «خيبر» طبرسى مى گويد: بعد از فتح خيبر، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، مرتب ساير قلعه ها را يکى پس از ديگرى فتح کرد و اموال را حيازت نمود، تا آن که رسيدند به قلعه «وطيح» و قلعه «سلالم»، که آخرين قلعه هاى خيبر بودند، آن قلعه ها را هم فتح نمود و ده روز و اندى محاصره شان کرد. ابن اسحاق مى گويد: بعد از آن که قلعه «قموص» - که قلعه ابى الحقيق بود - فتح شد، «صفيّه»، دختر حىّ بن اخطب و زنى ديگر که با او بود، اسير شدند. بلال آن دو را از کنار کشتگان يهود عبور داد، و «صفيّه»، چون چشمش به آن کشتگان افتاد، صيحه زد، و صورت خود را خراشيد و خاک بر سر خود ریخت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۳ چون رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، اين صحنه را ديد، فرمود: اين زن فتنه انگيز را از من دور کنيد و دستور داد «صفيّه» را پشت سرِ آن جناب جاى دادند، و خود ردایى به روى او افکند. مسلمانان فهميدند رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، او را براى خود انتخاب فرموده. آنگاه وقتى از آن زن يهودى آن وضع را ديد، به بلال فرمود: اى بلال! مگر رحمت از دل تو کنده شده که دو تا زن داغديده را از کنار کشتۀ مردان شان عبور مى دهى؟ از سوى ديگر، «صفيّه»، در ايام عروسى اش که بنا بود به خانه کنانه بن ربيع بن ابى الحقيق برود، شبى در خواب ديد ماهى به دامنش افتاد، و خواب خود را به همسرش گفت. کنانه گفت: اين خواب تو تعبيرى ندارد جز اين که آرزو دارى همسر محمّد، پادشاه حجاز شوى، و سيلى محکمى به صورتش زد، به طورى که چشمان صفيّه از آن سيلى کبود شد، و آن روزى که او را نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آوردند، اثر آن کبودى هنوز باقى مانده بود. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيد: اين کبودى چشم تو از چيست؟ صفيه جريان را نقل کرد. ابن ابى الحقيق، شخصى را نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرستاد که در يک جا جمع شويم، با شما صحبتى دارم. حضرت پذيرفت. ابن ابى الحقيق تقاضاى صلح کرد، بر اين اساس که خون هر کس که در قلعه ها مانده اند، محفوظ باشد، و متعرض ذرّيه و اطفال ايشان نيز نشوند، و جمعيت با اطفال خود از خيبر و اراضى آن بيرون شوند، و هرچه مال و زمين و طلا و نقره و چارپايان و اثاث و لباس دارند براى مسلمانان بگذارند، و تنها با يک دست لباس که به تن دارند، بروند. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، اين پيشنهاد را پذيرفت، به شرطى که از اموال چيزى از آن جناب پنهان نکرده باشند، و گرنه ذمّۀ خدا و رسولش از ايشان برى خواهد بود. ابن ابى الحقيق پذيرفت و بر اين معنا صلح کردند. مردم فدک وقتى اين جريان را شنيدند، پيکى نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرستادند که به ما هم اجازه بده بدون جنگ از ديار خود برويم، و جان خود را سالم، به در ببريم و هرچه مال داريم، براى مسلمين بگذاريم. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم پذيرفت، و آن کسى که بين رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و اهل فدک پيام ردّ و بدل مى کرد، «محيصه بن مسعود»، يکى از بنى حارثه بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۴ بعد از آن که يهوديان بر اين صلحنامه تن در دادند، پيشنهاد کردند که اموال خيبر را به ما واگذار که ما به اداره آن واردتر هستيم تا شما، و عوائد آن بين ما و شما به نصف تقسيم شود. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم پذيرفت، به اين شرط که هر وقت خواستيم شما را بيرون کنيم، اين حق را داشته باشيم. اهل فدک هم به همين قسم مصالحه کردند. در نتيجه، اموال خيبر بين مسلمانان تقسيم شد، چون با جنگ فتح شده بود، ولى املاک فدک، خالص براى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شد، براى اين که مسلمانان در آن جا، جنگى نکرده بودند. ماجرای مسموم شدن پیامبر«ص»، توسط یک زن یهودی بعد از آن که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آرامشى يافت، «زينب»، دختر حارث، همسر سلام بن مشکم و برادرزادۀ مرحب، گوسفندى بريان براى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هديه فرستاد. قبلا پرسيده بود که آن جناب از کدام يک از اجزاى گوسفند بيشتر خوشش مى آيد؟ گفته بودند: از پاچۀ گوسفند، و بدين جهت از سمّى که در همه جاى گوسفند ريخته بود، در پاچۀ آن بيشتر ريخت، و آنگاه آن را براى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آورد، و جلو آن حضرت گذاشت. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، پاچۀ گوسفند را گرفت و کمى از آن در دهان خود گذاشت، و «بشر بن براء ابن معرور» هم که نزد آن جناب بود، استخوانى را برداشت تا آن را بليسد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: فرمود: از خوردن اين غذا دست بکشيد، که شانۀ گوسفند به من خبر داد که اين طعام مسموم است! آنگاه «زينب» را صدا زدند، و او اعتراف کرد. پرسيد: چرا چنين کردى؟ گفت: براى اين که مى دانى چه بر سرِ قوم من آمد؟ پيش خود فکر کردم اگر اين مرد پيغمبر باشد، از ناحيه غيب آگاهش مى کنند، و اگر پادشاهى باشد، داغ دلم را از او گرفته ام. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از جرم او گذشت، و «بشر بن براء»، با همان يک لقمه اى که خورده بود، درگذشت. مى گويد: در مرضى که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به آن مرض از دنيا رفت، مادر «بشر بن براء» وارد شد بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» تا از آن جناب عيادت کند. رسول خدا (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: اى أُمّ بشر! آن لقمه اى که من با پسرت در خيبر خورديم، مدام اثرش به من بر مى گردد، و اينک نزديک است رگ قلب مرا قطع کند. و مسلمانان معتقدند که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، با اين که خداى تعالى او را به نبوت گرامى داشته بود، به شهادت از دنيا رفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۵ آيه ۲۹ سوره فتح محَمَّدٌ رَسولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعاً سجَّداً يَبْتَغُونَ فَضلاً مِّنَ اللَّهِ وَ رِضوَاناً سِيمَاهُمْ فى وُجُوهِهِم مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِک مَثَلُهُمْ فى التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فى الإنجِيلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شطئَهُ فَئَازَرَهُ فَاستَغْلَظ فَاستَوَى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظ بهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ مِنهُم مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيمَا(۲۹) «ترجمه آيه » محمّد، رسول خدا است و کسانى که با او هستند، عليه کفار شديد و بى رحم اند، و در بين خود رحيم و دلسوزند. ايشان را مى بينى که همواره در رکوع و سجودند و در طلب فضل و رضوان خدايند. علامتشان در رخسارشان از اثر سجده نمايان است. اين وصف ايشان است در تورات، و اما وصف آنان در انجيل اين است که: چون زراعتى هستند که از شدت برکت، پيرامونش جوانه هايى مى زند و آن جوانه ها هم کلفت مى شود و مستقيم بر پاى خود مى ايستد، به طورى که برزگران را به شگفت مى آورد (مؤمنان نيز اين طورند). اين براى آن است که کفار را به خشم آورد. خدا به کسانى که ايمان آورده و از آن بين، به کسانى که اعمال صالح هم مى کنند، وعدۀ مغفرت و اجرى عظيم داده (۲۹). «بیان آيه » اين آيه، خاتمه سوره است و پيامبر را توصيف مى کند، و نيز آن هايى را که با اويند، به اوصافى مى ستايد که در تورات و انجيل ستوده. و مؤمنان را که عمل صالح انجام داده اند، وعده جميل مى دهد. اين آيه، متصل به آيه قبل است. چون در آن آيه مى فرمود که: او، رسول خود را به هدايت و دين حق فرستاده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۶ «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ...»: ظاهرا اين جمله، مرکب است از مبتدا و خبر، و کلامى است تمام. بعضى گفته اند: «محمّد»، خبر مبتدایى است که حذف شده و آن، ضميرى است که به کلمه «رسول» در آيه سابق بر مى گردد و تقديرش «هُوَ مُحمّد» مى باشد و «رَسُولُ اللّه»، عطف بيان و يا صفت و يا بَدَل است. بعضى ديگر گفته اند: «محمّد»، مبتدا و «رَسُولُ اللّه»، عطف بيان، يا صفت و يا بَدَل است و «الّذِينَ مَعَهُ» هم، عطف بر مبتدا و جمله «أشدّاءُ عَلَى الکُفّار...»، خبر مبتدا است. اوصاف و ویژگی های یاران پيامبر«ص» «وَ الّذِينَ مَعَهُ أشِدَّاءُ عَلَى الکُفّارِ رُحَمَاءُ بَينَهُم» - اين جمله نيز مرکب است از مبتدا و خبر. پس کلام در اين صدد است که مؤمنان به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را توصيف کند، و «شدّت» و «رحمت» - که دو صفت متضاد است - از صفات ايشان شمرده شده. و جملۀ «أشِدّاءُ عَلَى الکُفّار» را مقيّد کرد به جملۀ «رُحَمَاءُ بَينَهُم»، تا توهمى که ممکن بود بشود، دفع کرده باشد، و ديگر کسى نپندارد که شدّت و بى رحمى نسبت به کفار، باعث مى شود مسلمانان به طور کلّى و حتى نسبت به خودشان هم سنگدل شوند. لذا دنبال «أشِدّاء» فرمود: «رُحَمَاءُ بَينَهُم». يعنى: در بين خود مهربان و رحيم اند. و اين دو جمله، مجموعا افاده مى کند که سيره مؤمنان با کفار، شدّت و با مؤمنان، رحمت است. «تَرَاهُم رُکّعاٌ سُجّداٌ» - کلمه «رُکّع» و همچنين کلمه «سُجّد»، جمع «راکع» و «ساجد» است. و مراد از اين که فرمود: مؤمنان را، «راکع» و «ساجد» مى بينى، اين است که مؤمنان نماز مى خوانند. و کلمه «تَرَاهُم» استمرار را مى رساند. و حاصل معناى جمله اين است که: مؤمنان، مستمر در خواندن نمازند. و جمله مورد بحث، خبر دوم است براى مبتداى گذشته، يعنى کلمه «وَ الّذِينَ مَعَهُ». «يَبتَغُونَ فَضلاً مِنَ اللّه وَ رِضوَاناً» - کلمه «إبتغاء» - که مصدر «يَبتَغُونَ» است - به معناى طلب است. و کلمه «فضل»، به معناى عطيه است، که در اين جا منظور از آن، «ثواب» است. و کلمه «رضوان»، به معناى خشنودى است، همچنان که کلمه «رضا»، به اين معنا است. ولى کلمه «رضوان» در رساندن اين معنا، بليغ ‌تر است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۷ در جمله مورد بحث، دو احتمال هست: يکى اين که بيانى باشد براى نتيجه اى که از رکوع و سجود خود در نظر دارند، که در اين صورت، مناسب تر آن است که جمله، حال از ضمير مفعول، يعنى ضمير «هُم»، در جمله «تَرَاهُم» باشد. ديگر اين که بيانى باشد براى نتيجه زندگى مؤمنان به طور کلى، همچنان که ظاهرش هم همين است. آن وقت در اين صورت، اين جمله نيز خبر سومى مى شود براى «وَ الّذِينَ مَعَهُ». «سِيمَاهُم فِى وُجُوهِهِم مِن أثَرِ السُّجُود» - کلمه «سيما»، به معناى علامت است. و جمله «سِيمَاهُم فِى وُجُوهِهِم»، روى هم مبتدا و خبر، و جمله «مِن أثَرِ السُّجُود»، حال ضميرى است که در باطن خبر است و به سيما بر مى گردد. و يا بيان است براى سيما، و معنايش اين است که: سجده آنان براى خدا، به عنوان تذلّل و تخشّع براى او است و اين سجده، در چهره آنان اثرى گذاشته، و آن اثر، سيماى خشوع براى خداست، که هر کس ايشان را ببيند، با آن سيما ايشان را مى شناسد. و قريب به اين معنا روايتى است از امام صادق «عليه السلام» که فرموده: «منظور شب زنده دارى به نماز است». و روايت را صدوق در کتاب فقيه، و مفيد در روضه الواعظين، بدون ذکر سند، از عبداللّه بن سنان، از آن جناب نقل کرده اند. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «سيما»، اثر خاکى است که در پيشانى دارند. چون مؤمنان همواره بر خاک سجده مى کنند، نه بر فرش و جامه. بعضى ديگر گفته اند: مراد، سيماى مؤمنان در روز قيامت است، که محل سجده آنان در آن روز، مانند چراغ مى درخشد و نور مى دهد. «ذَلِکَ مَثَلُهُم فِى التّورَة وَ مَثَلُهُم فِى الإنجِيل» - کلمه «مَثَل»، به معناى صفت است. يعنى: اين توصيفى که ما از ايشان کرديم و گفتيم «أشدّاء بر کفار و مهربانان در بين خود هستند...»، همان وصفى است که ما در دو کتاب تورات و انجيل، ايشان را به آن اوصاف ستوده ايم. پس جمله «وَ مَثَلُهُم فِى الإنجِيل»، عطف است بر جمله «مَثَلُهُم فِى التَّورَية». ولى بعضى از مفسران گفته اند: جمله «وَ مَثَلُهُم فِى الإنجِيل»، عطف بر ماقبل نيست، بلکه آغاز کلامى ديگر است، و مبتدايى است که خبرش جمله «کَزَرعٍ أخرَجَ شَطئَهُ...» مى باشد، در نتيجه وصف مؤمنان در تورات، همان است که فرمود: «أشِدّاءُ عَلَى الکُفّار»، تا جمله «مِن أثَرِ السُّجُود». و وصفشان در انجيل اين است که: ايشان مانند زرعى هستند که در اطرافش جوانه زده باشد... ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۸ «کَزَرعٍ أخرَجَ شَطئَهُ فَآزَرَهُ فَاستَغلَظَ فَاستَوَى عَلى سُوقِهِ يُعجِبُ الزُّرّاع» - «شطاء گياه»، به معناى آن جوانه هايى است که از خود گياه به وجود مى آيد و در اطراف آن مى رويد. و کلمه «إيزار» - که مصدر «آزَرَهُ» است - به معناى اعانت و يارى است. و کلمه «إستِغلَاظ»، به معناى رو به غلظت نهادن است. و کلمه «سوق»، جمع «ساق» است. و کلمه «زُرّاع»، جمع «زارع» است. و معناى آيه اين است که: مَثَل مؤمنان، مَثَل زراعت و گياهى است که از کثرت برکت، جوانه هايى هم در پيرامون خود رويانده باشد، و آن را کمک کند تا آن نيز قوى و غليظ شده، مستقلا روى پاى خود بايستد، به طورى که برزگران از خوبى رشد آن، به شگفت درآمده باشند. و اين آيه به اين نکته اشاره مى کند که: خداى تعالى، در مؤمنان برکت قرار داده، و روز به روز، به عِدّه و نيروى آنان اضافه مى شود. و به همين جهت، دنبال اين کلام فرمود: «لِيَغِيظَ بِهِمُ الکُفّار»، تا خداوند به وسيله آنان، کفار را به خشم آورد. وعدۀ مغفرت و اجر عظيم، شامل همه صحابۀ پيامبر«ص» نمى شود «وَعَدَ اللّهُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَات مِنهُم مَغفِرَةً وَ أجراً عَظِيماً» - ضمير «مِنهُم» به «الّذِينَ مَعَهُ» بر مى گردد. و کلمه «مِن» - به طورى که از ظاهر چنين کلامى بر مى آيد - تبعيض را مى رساند. و از اين کلام استفاده مى شود که: «مغفرت» و «اجر عظيم»، در حدوث و بقائش، هم مشروط به ايمان است و هم مشروط است به عمل صالح. پس اگر از کسانى که با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بودند، افرادى بوده باشند که در باطن ايمان نداشته اند، و مانند منافقان، ايمانشان زبانى بوده و توانسته اند نفاق خود را از ديگران پنهان بدارند، (چون بعضى از منافقان معروف به نفاق بودند، و بعضى از آن ها معروف به ايمان)، چنين کسانى مغفرت و اجر عظيم ندارند. همچنان که آيه شريفه: «وَ مِن أهلِ المَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعلَمُهُم نَحنُ نَعلَمُهُم»، از وجود چنين منافقانى خبر مى دهد. و نيز، اگر کسانى که با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بودند، در آغاز ايمان آوردند، ولى بعدا به شرک و کفر گرایيدند، آنان نيز مغفرت و اجر عظيم ندارند. همچنان که آيه شريفه: «إنّ الّذِينَ ارتَدُّوا عَلى أدبَارِهِم مِن بَعدِ مَا تَبَيّنَ لَهُمُ الهُدَى... وَ لَو نَشَاءُ لَأرَينَاکَهُم فَلَعَرَفتَهُم بِسِيمَاهُم»، از وجود آنان خبر مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴۹ و نيز، اگر کسى از اصحاب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ايمان آورد - و واقعا هم ايمان آورد - و به سوى کفر و شرک برنگشت، ولى عمل صالح هم نکرد، او نيز مغفرت و اجر عظيم ندارد. همچنان که از آيات «إفک» هم اين معنا استفاده مى شود. چون بعضى از کسانى که در اين واقعه دست داشتند، صحابى بودند. بدرى هم بودند، و در عين حال، خداى تعالى در باره شان مى فرمايد: «إنّ الّذِينَ يَرمُونَ المُحصَنَاتِ الغَافِلاتِ المُؤمِنَاتِ لُعِنُوا فِى الدُّنيَا وَ الآخِرَة وَ لَهُم عَذَابٌ عَظِيم». با اين حال، آن هايى که نسبت زنا به عايشه دادند، جزء مؤمنان بودند، ولى در عين حال، مغفرت و اجر عظيم ندارند. و نيز از آيه «إن جَاءَکُم فَاسِقٌ بِنَبَإ فَتَبَيّنُوا: اگر فاسقى برايتان خبرى آورد، تحقيق کنيد» - که در باره «وليد بن عقبة» است - بر مى آيد که در عين اين که صحابى بود و جزء مؤمنان به شمار مى رفت، ولى فاسق شده، و به حکم آيه «فَإنّ اللّهَ لَا يَرضَى عَنِ القُومِ الفَاسِقِين»، خدا از مردم فاسق راضى نمى شود. و نظير اين اشتراط، يعنى شرط ايمان واقعى و عمل صالح، «اشتراط وفاء» است، که در آيه شريفه: «إنّ الّذِينَ يُبَايِعُونَکَ إنّمُا يُبَايِعُونَ اللّه يَدُ اللّهِ فَوقَ أيدِيهِم فَمَن نَکَثَ فَإنّمَا يَنکُثُ عَلى نَفسِهِ وَ مَن أوفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيهُ اللّه فَسَيُؤتِيهِ أجراً عَظِيماً» گذشت. و ابن عباس هم، در روايتى که آن نيز گذشت، از آيه «فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِم فَأنزَلَ السّکِينَةَ عَلَيهِم»، اين طور فهميد و گفت: «سکينت بر کسى نازل مى شود، که خدا در دل او، وفایى سراغ داشته باشد». باز نظير آيه مورد بحث در اشتراط، شرايط مذکور در آيه «وَعَدَ اللّهُ الّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لَيَستَخلِفَنّهُم فِى الأرض... وَ مَن کَفَرَ بَعدَ ذَلِکَ فَأُولَئِکَ هُمُ الفَاسِقُون» است، که مى فرمايد: «خداى تعالى، به کسانى که ايمان آورده و عمل صالح کردند، وعده داده که ايشان را در زمين جانشين کند... و هر کس بعد از ايمان آوردن کفر بورزد، آنان فاسقان اند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۵۰ بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «مِن» در آيه شريفه، بيانيه است، نه تبعيضى. و در نتيجه «وعده» در آيه، يعنى وعدۀ مغفرت و اجر عظيم، شامل تمامى افرادى که با پيامبر بودند، يعنى شامل تمامى صحابه آن جناب مى شود، هرچند که منافق شناخته شده، يا منافق شناخته نشده و يا فاقد عمل صالح و يا فاسق بوده باشند. اين حرف صحيح نيست: زيرا به طورى که ديگران هم گفته اند، کلمه «مِن»، اگر بيانيه باشد، به هيچ وجه داخل بر ضمير نمى شود، و در کلام عرب چنين چيزى سابقه ندارد. و اگر اين مفسران، به آيه «لَو تَزَيّلُوا لَعَذّبنَا الّذِينَ کَفَرُوا مِنهُم» استشهاد کنند که کلمه «مِن»، با اين که بيانيه است، بر ضمير «هُم» داخل شده، جواب مى گوييم: اين استشهاد وقتى درست است، که ضمير در «تَزَيّلُوا»، تنها به مؤمنان برگردد، و ضمير «مِنهُم» به کفار برگردد، و حال آن که در تفسير آيه گفتيم: هر دو ضمير، به مجموع مؤمنان و کفار مکه بر مى گردد. و در نتيجه، کلمۀ «مِن» در آن جا نيز، تبعيضى است، نه بيانيه. پس استشهاد درست نيست. و بعد از همه اين حرف ها، اگر وعدۀ مغفرت يا خود مغفرت شامل همه نامبردگان، به طور مطلق بشود و هيچ شرطى از ايمان و عمل صالح در کار نباشد و همه آمرزيده باشند - چه ايمان داشته باشند، و چه مشرک باشند، چه عمل صالح کرده باشند و چه عمل فسق انجام داده باشند - بايد به طور قطع و به روشنى، ملتزم شويم به اين که تمامى تکاليف دينى در باره غيرمؤمنان لغو و بيهوده بوده، و اصلا تکليف از آنان برداشته شده. و اين مطلبى است که قرآن و سنت، آن را به شدّت دفع مى کند. پس اشتراط مذکور، اشتراطى است صحيح که فى نفسه، هرچند آيه و روايتى آن را نگفته باشد، واقعيت دارد. خداى تعالى، حتى در باره انبيايش فرموده: «وَ لَو أشرَکُوا لَحَبِطَ عَنهُم مَا کَانُوا يَعمَلُون». و اشتراط ايمان را حتى در مورد انبيايش - با اين که معصوم بودند - اثبات کرده، آن وقت چگونه مى توانيم در ديگران آن را معتبر نشماريم. حال اگر بگويى: اشتراط وعدۀ مغفرت و اجر عظيم به ايمان و عمل صالح، اشتراطى است عقلى - که بيانش گذشت - و نمى شود آن را انکار کرد، وليکن سياق آيه «وَعَدَ اللّهُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ مِنهُم»، شهادت مى دهد به اين که اصحاب رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هم ايمان داشته اند و هم عمل صالح، و خلاصه واجد شرط بوده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۵۱ مخصوصا با در نظر گرفتن اين که کلمۀ «مِنهُم» را بعد از جمله «الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَات» آورد، که مى فهماند عمل صالح، جداى از آنان نبوده، به خلاف آيه «وَعَدَ اللّهُ الّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لَيَستَخلِفَنَّهُم»، که به قول بعضى از مفسران چنين دلالتى ندارد. باز مؤيّد اين حرف، مدحى است که از مؤمنان کرده، و فرموده: «تَرَاهُم رُکّعاً سُجّداً يَبتَغُونَ فَضلاً مِنَ اللّه وَ رِضوَاناً». چون از اين تعبير، استمرار در رکوع و سجود استفاده مى شود. در پاسخ مى گوييم: اما اين که کلمۀ «مِنهُم» در آيه شريفه بعد از جمله «الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَات» آمده، براى اين نيست که دلالت کند بر اين که عمل صالح منفک از اصحاب رسول خدا نبوده، بلکه براى اين است که موضوع حکم مجموع دو طائفه «الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَات» بود، و اثر مغفرت و اجر بر صرف ايمان و بدون عمل صالح مترتب نمى شود، و کلمه «مِنهُم» هم، از آن جايى که متعلق به مجموع موضوع است، لذا جا دارد که بعد از تمام شدن موضوع، يعنى بعد از ذکر «الّذِينَ آمَنُوا» و نيز «وَ عَمِلُوا الصّالِحَات» گفته شود. و اما در آيه شريفه «وَعَدَ اللّهُ الّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحَات لَيَستَخلِفَنّهُم»، که ضمير «مِنکُم» بعد از ذکر ايمان و قبل از ذکر عمل صالحات آمده، براى اين بوده که وجهۀ کلام و هدف آن، بشارت دادن مؤمنان است، و در چنين زمينه اى مناسب تر آن است که در مخاطب قرار دادن مؤمنان شتاب شود، تا زودتر خرسند گشته و از شنيدن بشارت خوشحال گردند. پس نمى توان گفت آيه مذکور دلالت دارد بر اين که موضوع در آن، تنها ايمان است، هرچند عمل صالح نداشته باشند، ولى در آيه مورد بحث دلالت دارد بر اين که مؤمنان مورد نظر آن، منفکّ از عمل صالح نيستند. و اما اين که گفتند: جمله «تَرَاهُم رُکّعاً سُجّداً...»، دلالت بر استمرار دارد، ما نيز در آن حرفى نداريم، اما استمرار تا روز نزول آيه، نه تا چندى که زنده اند. پس ممکن است افراد مورد نظر آيه تا روز نزول آيه، هم ايمان داشته باشند و هم عمل صالح، ولى بعدا ايمان خود و يا عمل صالح را از دست داده باشند. و اشکالى که در کار است، مربوط است به لغويت احکام در آينده آنان، نه در گذشته. چون آمرزش گناهان گذشته، منافات ندارد با اين که همان آمرزيدگان در آينده نيز مکلّف باشند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۵۲ نه تنها منافات ندارد، بلکه مؤکّد آن نيز هست. به خلاف اين که مغفرت مطلق باشد، و گناهان آينده را نيز شامل شود، که ديگر با بقاى تکليف مولوى نمى سازد و ديگر معنا ندارد تکليف باز هم معتبر باشد. ناگزير بايد بگوييم مشمولين اين آيه بعد از نزول آيه، ديگر تکليفى نداشته اند، و بطلان اين حرف قطعى است. علاوه بر اين که ارتفاع تکليف، مستلزم آن است که ديگر معصيتى نباشد، و حتى بزرگترين گناهان، معصيت و نافرمانى نباشد، چون ديگر فرمانى نيست تا مخالفتش نافرمانى باشد، و وقتى نافرمانى نبود، مغفرت معنا ندارد. پس مغفرت اين طورى، مستلزم عدم مغفرت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۵۳ «سوره حجرات» آيات ۱ - ۱۰ سوره حجرات * سوره «حجرات»، مدنى است و هيجده آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَينَ يَدَىِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سمِيعٌ عَلِيمٌ(۱) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصوَاتَکُمْ فَوْقَ صوْتِ النَّبىِّ وَ لا تجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکمْ لِبَعْضٍ أَن تحْبَط أَعْمَالُکُمْ وَ أَنتُمْ لا تَشعُرُونَ(۲) إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئک الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِيمٌ(۳) إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَک مِن وَرَاءِ الحُْجُرَاتِ أَکثرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ(۴) وَ لَوْ أَّنهُمْ صبرُوا حَتى تخْرُجَ إِلَيهِمْ لَکانَ خَيراً لَّهُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۵) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِن جَاءَکمْ فَاسِقُ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْمَا بجَهَالَةٍ فَتُصبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ(۶) وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِيکُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُکمْ فى کَثِيرٍ مِنَ الاَمْرِ لَعَنِتُّمْ وَ لَکِنَّ اللَّهَ حَبَّب إِلَيْکُمُ الإيمَانَ وَ زَيَّنَهُ فى قُلُوبِکمْ وَ کَرَّهَ إِلَيْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسوقَ وَ الْعِصيَانَ أُولَئک هُمُ الرَّاشِدُونَ(۷) فَضلاً مِنَ اللَّهِ وَ نِعْمَةً وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ(۸) وَ إِن طائفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصلِحُوا بَيْنهُمَا فَإِن بَغَت إِحْدَاهُمَا عَلى الاُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتى تَبْغِى حَتى تَفِئَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءَت فَأَصلِحُوا بَيْنهُمَا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ(۹) إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصلِحُوا بَينَ أَخَوَيْکمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکمْ تُرْحَمُونَ(۱۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۵۴ «ترجمه آيات» به نام «اللّه» که رحمان و رحيم است. اى کسانى که ايمان آورده ايد، در حکم کردن از خدا و رسول او پيشى مگيريد و از خدا پروا کنيد، که خدا شنواى دانا است (۱). اى کسانى که ايمان آورده ايد، صداى خود را بلندتر از صداى رسول اللّه برنياوريد و با او به صوت بلند سخن مگوييد، آن چنان که با يکديگر سخن مى گوييد، تا اعمالتان ندانسته بى نتيجه نشود (۲). به درستى آنان که صوت خود را در برابر رسول خدا آهسته بر مى آورند، کسانی اند که خدا دل هايشان را براى تقوا بيازموده، ايشان مغفرت و اجرى عظيم دارند (۳). به درستى آنان که تو را از پشت ديوار حجره ها بانگ مى زنند، بيشترشان تعقل ندارند (۴). و اگر ايشان صبر کنند تا تو از خانه به سويشان در آيى، برايشان بهتر است و خدا آمرزگار رحيم است(۵). هان اى کسانى که ايمان آورده ايد، اگر فاسقى خبرى برايتان آورد، تحقيق کنيد تا مبادا ندانسته، به قومى بى گناه حمله کنيد و بعدا که اطلاع يافتيد، از کردۀ خود نادم شويد (۶). و بدانيد که رسول اللّه در بين شما است، بايد که از او اطاعت کنيد و اگر او شما را در بسيارى امور اطاعت کند، خود شما به تنگ مى آييد، وليکن خداى تعالى، ايمان را محبوب شما کرد و در دل هايتان زينت داد و کفر و فسوق و عصيان را مورد نفرتتان قرار داد، اينان رشد يافتگان اند (۷). رشدى که خود فضلى از خدا و نعمتى از او است و خدا داناى فرزانه است (۸). اگر دو طائفه از مؤمنان به جان هم افتادند، بينشان اصلاح کنيد. پس اگر معلوم شد يکى از آن دو طائفه بر ديگرى ستم مى کند، با آن طائفه کارزار کنيد، تا به حکم اجبار تسليم امر خدا شود و اگر به سوى خدا برگشت، بين آن دو طائفه به عدل اصلاح کنيد (و باز هم توصيه مى کنم که) عدالت را گسترش دهيد، که خدا عدالت گستران را دوست مى دارد (۹). تنها مؤمنان برادر يکديگرند. پس بين برادران خود اصلاح کنيد و از خدا پروا کنيد، شايد مورد رحمش قرار گيريد (۱۰). رده:تفسیر المیزان