تفسیر المیزان

و به همين جهت خداى تعالى در آيه مورد بحث نخست فرموده: «الا ان وعد اللّه حق» و آنگاه اضافه کرده که: «و لکن اکثرهم لا يعلمون» و در آخر، يعنى در يک آيه ديگر در بيان مالکيت خود و ذکر نمونه اى از آن فرموده : «هو يحيى و يميت - او زنده مى کند و مى ميراند». «هُوَ يُحْىِ وَ يُمِيت وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»: در اين جمله بر مطلب آيه قبلى که راجع به مالکيت خداى تعالى نسبت به نوع انسان بود احتجاج و استدلال شده است . گويا مى فرمايد: تمامى امور شما انسانها از زندگى ، مرگ و برگشتتان به سوى خداى تعالى به خدا مربوط است و با اين حال چگونه ميتوانيد بگوئيد: ملک خداى تعالى نيستند؟ بحث روایتی: (دو روايت در ذيل آيات گذشته) در تفسير قمى است که در روايت ابى الجارود از امام باقر (عليه السلام ) آمده که در معناى آيه «قل ارايتم ان اتيکم عذابه بياتا» فرموده : يعنى عذاب او در شب و يا در روز بر شما نازل شود «ماذا يستعجل منه المجرمون» پس اين عذابى است که در آخر الزمان بر فاسقان اهل قبله که منکر نزول عذاب بر خود هستند نازل خواهد شد. مؤلف : اين روايت با آيات مورد بحث تاءييد مى شود، و بيان قبلى ما را تاءييد ميکند. و در همان کتاب به سند خود از حسن بن موسى الخشّاب از مردى ، از حماد بن عيسى از کسى که براى او روايت کرده از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که گفت : شخصى از ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۳ آن جناب از معناى کلام خداى تبارک و تعالى که فرموده: «و اسروا الندامة لما راوا العذاب» سؤال کرد، و گفت: بعد از اينکه اينها داخل عذاب شدند ديگر پنهان کردن ندامت چه سودى به حالشان خواهد داشت ؟ امام فرمود: سودش اين است که از شماتت دشمنان ايمن اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۴ آيات ۵۷ - ۷۰ سوره يونس يَا أَيهَا النَّاس قَدْ جَاءَتْکُم مَّوْعِظةٌ مِّن رَّبِّکُمْ وَ شِفَاءٌ لِّمَا فى الصدُورِ وَ هُدًى وَ رَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ(۵۷) قُلْ بِفَضلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِک فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيرٌ مِّمَّا يجْمَعُونَ(۵۸) قُلْ أَرَءَيْتُم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ لَکُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَاماً وَ حَلَلاً قُلْ ءَاللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ أَمْ عَلى اللَّهِ تَفْترُونَ(۵۹) وَ مَا ظنُّ الَّذِينَ يَفْترُونَ عَلى اللَّهِ الْکذِب يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضلٍ عَلى النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکْثرَهُمْ لا يَشکُرُونَ(۶۰) وَ مَا تَکُونُ فى شأْنٍ وَ مَا تَتْلُوا مِنْهُ مِن قُرْءَانٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلا کنَّا عَلَيْکمْ شهُوداً إِذْ تُفِيضونَ فِيهِ وَ مَا يَعْزُب عَن رَّبِّک مِن مِّثْقَالِ ذَرَّةٍ فى الاَرْضِ وَ لا فى السمَاءِ وَ لا أَصغَرَ مِن ذَلِک وَ لا أَکْبرَ إِلا فى کِتَابٍ مُّبِينٍ(۶۱) أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يحْزَنُونَ(۶۲) الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ(۶۳) لَهُمُ الْبُشرَى فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ فى الاَخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِکلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(۶۴) وَ لا يحْزُنک قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ للَّهِ جَمِيعاً هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(۶۵) أَلا إِنَّ للَّهِ مَن فى السمَاوَاتِ وَ مَن فى الاَرْضِ وَ مَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ شرَکاءَ إِن يَتَّبِعُونَ إِلا الظنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلا يخْرُصونَ(۶۶) هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَکُمُ الَّيْلَ لِتَسکنُوا فِيهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِراً إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَسمَعُونَ(۶۷) قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سبْحَانَهُ هُوَ الْغَنىُّ لَهُ مَا فى السمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ إِنْ عِندَکم مِّن سلْطانِ بهَذَا أَتَقُولُونَ عَلى اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ(۶۸) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْترُونَ عَلى اللَّهِ الْکَذِب لا يُفْلِحُونَ(۶۹) مَتَاعٌ فى الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَاب الشدِيدَ بِمَا کانُوا يَکْفُرُونَ(۷۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۵ «ترجمه آیات» هان اى مردم ! از ناحيه پروردگارتان موعظتى و شفاى قلبى و هدايتى براى عموم بشر و رحمتى براى خصوص مؤمنين بيامد (۵۷) (تو اى پيامبر) بگو که شايسته است به فضل خدا و به رحمت او خرسندى کنند، که فضل و رحمت خدا بهتر است از آنچه جمع مى کنند (۵۸) بگو به من خبر دهيد آيا رزقى که خدا برايتان نازل کرده و شما بعضى را حلال و بعضى را حرام کرديد خدا به شما اجازه داده بود؟ يا از پيش ‍ خود حلال و حرام درست کرديد و آنگاه آن را به افتراء به خدا نسبت داديد؟ (۵۹) و اينهائى که دروغ را به خدا افتراء مى بندند چه گمانى درباره روز قيامت دارند؟ و به چه جرات امروز خدائى را که نسبت به مردم کريم است ، ناشکرى مى کنند؟ ولى بيشتر مردم ناسپاسند (۶۰) تو اى پيامبر در هيچ وضعى قرار نميگيرى و از ناحيه خدا هيچ آيه اى از قرآن نميخوانى و شما عموم مردم هيچ عملى انجام نميدهيد، مگر آنکه ما (خدا و فرشتگانش ) بر بالاى سرتان به شهادت ايستاده ايم ، مى بينيم چگونه در کارتان فرو رفته و سرگرميد، (آرى ، اى پيامبر) از علم پروردگار تو حتى هم وزن ذره اى پوشيده نيست ، نه در زمين و نه در آسمان ، و هيچ کوچکتر و يا بزرگترى از آن نيست مگر آنکه در کتابى روشن ضبط است (۶۱) آگاه باشيد که اولياى خدا از هيچ چيزى ترس و اندوه ندارند(۶۲) همانهائى که ايمان آوردند، و پرواى از خدا حالت هميشگى آنهاست (۶۳) و آنان هم در دنيا بشارت دارند و هم در آخرت (و اين کلمه خداست ) و در کلمات خدا دگرگونى وجود ندارد، و همين بشارت خود رستگارى عظيمى است (۶۴) سخنانى که مشرکين (در افتخار و باليدن به خدايانشان ) مى گويند تو را اى پيامبر غمگين نسازد، که عزت همه اش از خدا است ، و تنها شنوائى و دانائى از آن اوست (۶۵) آگاه باشيد که هر کس (و هر چيز) که در آسمانها و زمين است ملک خدا است ، و آنچه را مشرکان از غير خدا پيروى مى کنند گمان باطلى بيش ‍ نيست ، کار آنها تنها حدس و تخمين است (۶۶) او کسى است که براى شما شب درست کرد تا در آن آرامش گيريد، و روز درست کرد تا همه چيز را برايتان روشن کند (آرى ) در اينها آياتى است براى مردمى که گوش شنوا داشته باشند (۶۷) ميگويند: خدا فرزند گرفته ، منزه است خدا از اين سخنان ، او بى نياز است و ملک همه موجودات ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۶ آسمانها و زمين از آن او است ، شما مشرکين هم هيچ دليلى بر اين گفته خود نداريد، چرا چيزى را که نمى داند به خدا نسبت ميدهيد؟ (۶۸) بگو آنهائى که سخن و اعتقاد بى دليل و دروغ خود را به خدا افتراء ميبندند رستگار نخواهند شد (۶۹) (همه اين عقائد خرافى و گفتار باطل براى طمع ) متاع دنيا است و آنگاه بازگشتشان به سوى ما است ، همينکه نزد ما منتقل شدند به خاطر کفرى که يک عمر ورزيدند عذابى شديد به ايشان ميچشانيم (۷۰) «بیان آیات» در اين آيات به اوصاف قرآن کريم و صفات کريمه آن برگشته و به دنبالش ‍ مطالبى متفرق آمده که با آيات قبل که مربوط به غرض سوره بود مرتبط است ، و نيز در آن ، کلماتى در موعظت و حکمت و استدلال بر اثبات مطالبى گوناگون ، و کلماتى در اوصاف اولياء اللّه و بشارت به آنان آمده . يَأَيهَا النَّاس قَدْ جَاءَتْکُم مَّوْعِظةٌ مِّن رَّبِّکُمْ ... توضيح معناى مفردات آيه شريفه : «موعظه »، «شفاء لما فى الصدور»، «هدى» و «رحمت » راغب در کتاب مفرداتش گفته : ماده «وعظ» به معناى بازداشتن و منع کردن کسى است از کارى همراه با ترسانيدن . و نيز گفته است که خليل گفته : وعظ به معناى تذکر دادن است به انجام عملى خير، به بيانى که دل شنونده را براى پذيرفتن آن تذکر نرم کند. و کلمه «عظة » و همچنين کلمه «موعظة » هر دو اسم مصدرند و کلمه «صدر: سينه » معنايش معروف است و چون مردم مى بينند که جاى قلب داخل قفسه سينه است و از سوى ديگر معتقدند که آدمى هر چه ميفهمد به وسيله قلبش احساس ميکند، و با همين عضو است که امور را تعقل نموده يکى را محبوب مى دارد و يکى ديگر را مبغوض ، يکى را دوست مى دارد و از ديگر کراهت دارد، به چيزى و يا کسى اشتياق ميورزد و به چيزى اميدوار و آرزومند مى شود از اين رو سينه را مرکز اسرار قلب و صفات روحى دانسته و آن را خزينه فضائل و رذائل شمرده اند. فضائل را اثر سلامتى قلب و استقامت آن دانسته ، و رذائل را بيمارى آن و رذالت را درد و مرض شمرده اند، و لذا ميگويند: من سينه ام را مثلا با گرفتن انتقام از فلانى شفا دادم ، پس «شفاء الصدور» و همچنين شفاء آنچه در سينه ها است دو تعبير کنائى است ، و کنايه است از ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۷ اينکه آن حالت بد و خبيث روحى که داشتم و مرا به سوى شقاوت و بدبختى سوق ميداد و عيش خوش مرا مکدر مى ساخت ، و خير دنيا و آخرت مرا از بين مى برد، از بين رفت و زائل گرديد. و کلمه «هدى » به معناى راهنمائى به سوى مطلوب است ، اما نه به هر نحو که صورت بگيرد، بلکه - بطورى که راغب گفته -: «راهنمائى به لطف و نرمى است » و ما در تفسير آيه شريفه «فمن يرد اللّه ان يهديه يشرح صدره للاسلام » در جلد هفتم اين کتاب بحثى در اين باره ايراد کرديم . اشاره به معناى «رحمان » و «رحيم » و مراد از اينکه قرآن براى مؤ منين رحمت است و کلمه «رحمت » به معناى تاءثر قلب است اما نه هر تاءثرى بلکه تاءثر خاصى که از مشاهده ضرر و يا نقص در ديگران به آدمى دست مى دهد و آدمى را وا مى دارد که در مقام جبران ضرر و اتمام نقص او برآيد، ولى وقتى اين کلمه به خداى تعالى که اجل از داشتن قلب است نسبت داده شود، ديگر به معناى تاءثر قلبى نيست ، بلکه به معناى نتيجه آن تاءثر است ، نتيجه تاءثر در ما آدميان اين بود که در مقام جبران نقص طرف برآئيم ، رحمت خداى تعالى نيز به همين معنا است . پس اينکه ميگوئيم خدا رحيم است ، معنايش اين است که نقص بنده را جبران نموده حاجتش را برآورده و بيماريش را شفا مى دهد، و در يک عبارت جامع : «رحمت خدا منطبق است به اعطاى او و افاضه وجود بر خلقش ». البته اين نسبت هم تفاوت مى کند، اگر رحمت او را به مطلق خلقش ‍ نسبت دهيم منظور از اين رحمت (رحمت رحمانى او) دادن هستى به خلق است ، و نيز دادن بقاء و رزقى که بقاى خلق را امتداد مى دهد، و نيز دادن ساير نعمتهائى که به فرموده خودش قابل شمارش نيست : «و ان تعدوا نعمة اللّه لا تحصوها». و اما اگر رحمت خدا را به مؤ منين نسبت دهيم ، در اين صورت منظور از آن ، (رحمت رحيميه او) رحمتى خواهد بود که مختص به مؤ منين است ، و آن عبارت است از سعادت زندگى انسانى انسان ، و آن سعادت مظاهر مختلفى دارد که خداى تعالى آنها را تنها به مؤ منين مرحمت مى کند نظير داشتن معارف حقه الهيه ، اخلاق کريمه ، اعمال صالحه و حيات طيبه در دنيا و آخرت و جنت و رضوان . و به همين جهت است که وقتى قرآن را توصيف مى کند به اينکه رحمت براى مؤ منين است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۸ معنايش اين است که تنها مؤمنين را غرق در انواع خيرات و برکات مى کند، خيرات و برکاتى که خداى تعالى آنها را در قرآن نهفته و قرآن را خزينه آن خيرات کرده تا هر کس که متحقق به حقايق آن شود، و معانى آن را در خود پياده کند از آن خيرات بهرهمند شود، چنانچه مى فرمايد: «و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة المؤمنين و لا يزيد الظالمين الا خسارا». توصيف قرآن به بيان جامعى است براى همه آثار طيب و نيکوى قرآن کريم و ما اگر اين چهار صفتى را که خداى سبحان در اين آيه براى قرآن برشمرده يعنى : ۱ - موعظه ۲ - شفاى آنچه در سينه ها است ۳ - هدايت ۴ - رحمت ، در نظر گرفته ، آنها را با يکديگر مقايسه نموده ، آنگاه مجموع آنها را با قرآن در نظر بگيريم ، خواهيم ديد که آيه شريفه بيان جامعى است براى همه آثار طيب و نيکوى قرآن که در نفوس مؤ منين ترسيم مى شود. و آن اثر را از همان اولين لحظه اى که به گوش مؤ منين مى رسد تا آخرين مرحله اى که در جان آنان استقرار دارد در قلوبشان حکّ مى کند. آرى ، قرآن در اولين برخوردش با مؤ منين آنان را چنين در مى يابد که در درياى غفلت فرو رفته ، و موج حيرت از هر سو به آنان احاطه يافته و در نتيجه باطن آنان را به ظلمتهاى شک و ريب تاريک ساخته و دلهايشان را به انواع رذائل و صفات و حالات خبيثه بيمار ساخته لذا با مواعظ حسنه اندرزشان مى دهد و از خواب غفلت بيدارشان مى کند و از هر نيت فاسد و عمل زشت نهى شان نموده ، به سوى خير و سعادت وادارشان مى سازد. و در مرحله دوم شروع مى کند به پاکسازى باطن آنان از هر صفت خبيث و زشت و بطور دائم آفاتى را از عقل آنان و بيماريهائى را از دل آنان يکى پس از ديگرى زائل مى سازد، تا جائى که بکلى رذائل باطنى انسانهاى مؤ من را زايل سازد. و در مرحله سوم آنان را به سوى معارف حقه و اخلاق کريمه و اعمال صالحه دلالت و راهنمائى مى کند، آنهم دلالتى با لطف و مهربانى ، به اين معنا که در دلالتش رعايت درجات را مى کند، و به اصطلاح دست آدمى را گرفته پا به پا ميبرد و او را منزل به منزل نزديک مى کند، تا در آخر به سر منزل مقربين رسانيده به فوز مخصوص به مخلصين رستگار سازد. و در مرحله چهارم جامه رحمت بر آنان پوشانيده در دار کرامت منزلشان ميدهد و بر اريکه سعادت مستقرشان مى سازد تا جائى که به انبياء و صديقين و شهداء و صالحين (و حسن ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۱۹ اولئک رفيقا) ملحقشان نموده ، در زمره بندگان مقرب خود در اعلى علّيّين جاى مى دهد. پس ، قرآن کريم واعظى است شفا دهنده بيماريهاى درونى ، و راهنمائى است هادى به سوى صراط مستقيم ، و افاضه کننده رحمتى است که شفا دادن و هدايت و افاضه رحمتش به اذن خداى سبحان است و بس ، به اين معنا که اين خود قرآن است که چنين آثار و برکاتى دارد، نه اينکه به وسيله چيز ديگرى اين آثار را داشته باشد، چون قرآن سبب متصلى است بين خدا و خلقش ، پس خود او است که براى مؤ منين شفاء و رحمت و هدايت است - دقت بفرمائيد. و به همين جهت خداى سبحان کلام را در اين آيه با خطاب به عموم مردم آغاز نمود و فرمود: «يا ايها الناس»، روى سخن را به خصوص ‍ مشرکين و يا خصوص مشرکين مکه نکرد، با اينکه آيه شريفه در سياق، گفتگو با آنان بود، و اين خود دليل بر گفته ما است که گفتيم صفات چهارگانه قرآن (۱ - موعظه ۲ - و شفاء ما فى الصدور ۳ - هدايت ۴ - و رحمت ) مربوط به عموم مردم است ، نه يک طائفه خاصى از مردم . اين بود نظريه ما در تفسير آيه مورد بحث ، ولى ديگر مفسران حرفهاى ديگرى زده اند، و يکى از حرفهاى عجيبى که بعضى از مفسرين گفته اند اين است که: «منظور از رحمت تنها آن مهر و محبتى است که مؤمنين در بين خود و با يکديگر دارند» وليکن اين حرف خطاء است و بطور قطع سياق آيه آن را دفع مى کند. مراد از فضل خدا و رحمت خدا در آيه شريفه :«قل بفضل اللّه و برحمته ...» «قُلْ بِفَضلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِک فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيرٌ مِّمَّا يجْمَعُونَ»: کلمه «فضل» به معناى زيادت است، و اگر «عطيه» را فضل مينامند بدين جهت است که عطاء کننده غالبا چيزى را عطاء مى کند که مورد احتياج خودش نيست. بنابراين ، اگر در آيه مورد بحث فيضهائى را که خداى تعالى بر بندگانش افاضه فرموده فضل خوانده براى اين است که اشاره کند به اينکه خداى تعالى بى نياز است ، نه احتياج دارد به اينکه چيزى را به خلق افاضه کند و نه به آن خلقى که مورد افاضه اوست نيازمند است (پس هم ايجاد خلق مورد افاضه اش فضل است ، و هم افاضه به آنان ). و اين نيز بعيد نيست که منظور از «فضل خدا» رحمت رحمانيه او و عطائى باشد که بر عامه خلق خود دارد، و منظور از کلمه «رحمت» خصوص افاضهاى باشد که بر مؤمنين از خلقش دارد، چون رحمت سعادت دينى وقتى منضم شود به نعمت عمومى در زندگى مادى - اعم از ارزاق و ساير برکات عامه - مجموع آن رحمت و اين نعمت سزاوارتر به فرح و خوشحالى و بجاتر ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۰ است براى انبساط و سرور، تا يکى از اين دو. ممکن است اين احتمال را بدينگونه تقويت کنيم که در جمله «بفضل اللّه و برحمته»، حرف «باء» که باء سببيت است هم بر سر فضل در آمده و هم بر سر رحمت ، چون تکرار اين حرف اشعار دارد بر اينکه هر يک از فضل و رحمت سببى است مستقل و منظور از هر دو يک چيز نيست ، هر چند که در جمله : «فبذلک فليفرحوا» حرف باء بر سر کلمه «ذلک» که اشاره به هر دو است آمده ، و آدمى خيال مى کند که منظور از فضل و رحمت يک چيز است ، که اشاره را مفرد آورده و نفرموده: «فبذلکما: پس به اين دو». وليکن اين مفرد آوردن براى اين نبوده که بفهماند منظور از فضل و رحمت يک چيز است ، بلکه منظور اين بوده که بفهماند سود حاصل از مجموع فضل و رحمت آنقدر بيشتر از سود حاصل از فضل به تنهائى است که جا دارد انسان عاقل فرح و سرور خود را منحصر در آن کند، و در سود حاصل از فضل (منافع مادى و دنيائى ) به تنهائى مصرف نکند. البته اين احتمال هم هست که منظور از فضل غير از رحمت باشد، ولى منظور منافع مادى دنيائى نباشد، بلکه منظور امورى باشد که در آيه قبلى ذکر شده بود، يعنى «موعظه» و «شفاء ما فى الصدور» و «هدى»، و منظور از رحمت خصوص رحمت اخروى خاص به مؤ منين نباشد، بلکه مراد همان معنايى باشد که در آيه قبلى داشت ، و آن عبارت بود از عطيه خاصه الهى به مؤ منين يعنى سعادت دنيايى و آخرتى آنان . و معناى آيه بنابراين احتمال چنين مى شود: آن موعظه و شفاء ما فى الصدور و هدى که خداى تعالى به عموم انسانها تفضل کرده و آن رحمت که به خصوص مؤمنين داده و آنان را به زندگى طيب رسانيده سزاوارتر است به اينکه به داشتن آن ، فرح و سرور داشته باشند تا اين اموالى که براى خود جمع مى کنند. و چه بسا که اين وجه به آيه زير نيز تاءييد شود که فرموده: «و لولا فضل اللّه عليکم و رحمته ما زکى منکم من احد ابدا و لکن اللّه يزکى من يشاء»، چون در اين آيه تزکيه انسانها را به فضل و رحمت خدا نسبت داده و اين به فهم آدمى بعيد است که در آيه شريفه تزکيه را مستند به فضل به معناى عطيه عامه (منافع مادى دنيائى ) کرده باشد. و باز از مؤيّداتى که اين وجه را تاءييد مى کند اين است که با روايات وارده در تفسير آيه سازگار است ، و در آن روايات - ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۱ که ان شاء اللّه بزودى از نظر خواننده ميگذرد - آمده که منظور از فضل خداى تعالى در آيه مورد بحث رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) و منظور از رحمت او على (عليه السلام ) و يا منظور خصوص قرآن است . «فبذلک فليفرحوا» - مفسرين گفته اند: حرف «فاء» در کلمه «فليفرحوا» زيادى است ، همچنانکه در گفته شاعر آنجا که گفته: «فاذا قتلت فعند ذلک فاجزعى - زمانى که کشته شدم در آن هنگام جزع کن» زيادى آمده و ظرف «فبذلک» بدل است از جمله «بفضل اللّه و برحمته» و متعلق است به جمله «فليفرحوا»، که به منظور افاده حصر مقدم بر مظروفش آمده ، و جمله «هو خير مما يجمعون» بيان ديگرى است براى معناى حصر. پس با همه اين نکاتى که آورديم روشن شد که آيه شريفه نتيجه گيرى از مضمون آيه سابق است. چون خداى تعالى بعد از آنکه مردم را مخاطب قرار داد و از در منتگذارى فرمود که : اين قرآن براى آنان موعظه و براى بيماريهاى درون سينه آنان شفاء و نيز براى آنان هدايت و براى خصوص مؤ منين ايشان رحمت است ، از باب نتيجه گيرى فرمود: حال که چنين است ديگر جا ندارد کسى به اموالى که جمع کرده خوشحالى کند بلکه سزاوار اين است که مردم تنها به اين نعمتها خوشحالى کنند، نعمتهائى که خدا بر آنان منت نهاد و از باب فضل و رحمتش ، آنها را در اختيارشان قرار داد. آرى اين نعمتها که مايه سعادت آنان است، و بدون آنها سعادت عايدشان نمى شود بهتر است از مالى که نه تنها خيرى در آن نيست ، بلکه مايه فتنه آنان ، و چه بسا مايه هلاکت و شقاوتشان است. «قُلْ أَ رَءَيْتُم مَّا أَنزَلَ اللَّهُ لَکُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَاماً وَ حَلَالاً ...»: وجه اينکه از دادن روزى به «انزال» روزى تعبير شده ، با اينکه رزق آدميان در زمين است اگر در اين آيه شريفه رزق يعنى آنچه مايه امداد انسان در بقايش ميباشد را به «انزال» منسوب کرده با اينکه رزق آدمى از زمين پديد مى آيد و از آسمان نازل نمى شود، بر اساس حقيقتى است که قرآن کريم مبتکر آن است و آن اين است که تمامى اشياى محدود که در اختيار بشر قرار گرفته نامحدودى دارد که در خزينه الهى و نزد خداى تعالى است ، و از آن خزينه آن مقدارى بر زمين و اين عالم طبيعت نازل مى شود که خداى تعالى مقدر کرده باشد - ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۲ توجه فرماييد: «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم»، «و فى السماء رزقکم و ما توعدون»، «و انزل لکم من الانعام ثمانية ازواج»، «و انزلنا الحديد فيه باس شديد». و اما اينکه بعضى گفته اند «تعبير به انزال از اين جهت است که ارزاق بندگان همه از باران است که از سمت بالا يعنى از آسمان نازل مى شود» سخن درستى نيست ، زيرا صرفنظر از اينکه وجهى عوامانه است ، شامل همه آن مواردى که درباره اش تعبير به انزال شده نميگردد، از قبيل آيه سوره زمر، که حتى گاو و گوسفند و امثال آن را، و آيه سوره حديد که آهن را نازل از ناحيه خداى تعالى دانسته ، و اتفاقا رزقى که در آيه مورد بحث آمده و فرموده که از ناحيه خدا نازل شده ، و مردم بعضى را حلال و بعضى را حرام کرده اند، چهار پايان يعنى شتر و گوسفند است، که مشرکين به بعضى از آنها عنوان «وصيله» دادند و بعضى را «سائبه» خواندند و بعضى ديگر را «حام» و... حرف «لام» در جمله «لکم»، لام غايت است و معناى نفع را افاده ميکند، و به آيه چنين معنا مى دهد که: خداى تعالى به سود شما و به خاطر شما و براى اينکه شما بهره مند شويد رزق را برايتان نازل کرده . چون ماده انزال اگر متعدى بشود با حرف «على» و يا حرف «الى» متعدى ميشود، و به همين جهت - که گفتيم لام معناى نفع را افاده مى کند - است که آيه شريفه معناى اباحه و حليت را ميرساند و مى فرمايد: خدا رزق شما را نازل کرد تا براى شما مباح و حلال باشد، ولى شما بعضى را بر خود حرام و بعضى را حلال کرديد، و باز همين معنا باعث شده که کلمه «حرام» را قبل از حلال بياورد و بفرمايد: «فجعلتم منه حراما و حلالا»، يعنى خداى تعالى با انزال رزق ، آن را برايتان حلال کرد تا شما در زندگيتان از آن بهره مند شويد، ولى شما از پيش خود آن رزق را دو قسم کرديد، قسمى را حرام و قسمى ديگر را حلال . پس ، معناى آيه اين شد: اى محمد! به اين مشرکين بگو به من خبر دهيد ببينم سبب چه بوده که رزقى را که خداى تعالى براى شما نازل کرده تا از آن بهره مند شويد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۳ شما دو قسمش کرديد بعضى را بر خود حرام و بعضى ديگر را حلال ساختيد؟ و اين پر واضح است که عمل شما افترائى است بر خداى تعالى و بدون اذن او چنين تقسيمى را مرتکب شده ايد. بيان اين که هر حکمى بايد به اذن خدا باشد «قل اللّه اذن لکم ام على اللّه تفترون » - اين جمله سؤالى است از سبب آن تقسيم ، يعنى دو قسم کردن رزق ، و چون واضح بود که اين عمل مشرکين بدون اذن خداى تعالى بوده زيرا مشرکين از راه وحى اتصالى با خداى تعالى نداشتهاند و رسولى هم براى آنان نيامده تا بگوئيم اين احکام را او براى آنان آورده قهرا جواب از آن استفهام اين مى شود که مشرکين اين احکام را به خدا افتراء بستهاند. و اگر ابتداء نفرمود: اين احکام را شما به خدا افتراء بستهايد، بلکه به صورت ترديد فرمود: «آيا خدا به شما اذن داده يا شما به خدا افتراء ميبنديد» براى اين است که افتراى آنان را بطور کنايه به رخ آنان بکشد و به نحوى لطيف ملامت و مذمتشان کرده باشد. و آنچه در نظر ابتدائى به ذهن مى رسد اين است که ترديد در آيه غير محصور است (يعنى شامل همه احتمالات مى گردد) چون منشا احکام جعلى مشرکين منحصر در آن دو احتمال نيست ، همانطور که ممکن است رسولى برايشان آمده و اذنى آورده باشد، و يا به خدا افترا بسته باشند. همچنين ممکن است هيچيک از آن دو نباشد، بلکه مصلحتانديشى خودشان باشد، حال يا مصلحتى واقعى و يا مصلحتى خيالى ، و نيز ممکن است اين نيز نباشد بلکه منشا جعل اين احکام صرف هوى و هوس آنان بوده باشد، بطورى که در پاسخ از آيه بگويند: نه از طرف خدا اذنى براى ما رسيده و نه ما اين احکام را به خدا افتراء ميبنديم ، بلکه دلمان خواسته چنين کنيم و کرده ايم . و از طرف ديگر از آيه شريفه و اينکه ترديد را بين اذن خدا و افتراء به خدا انداخته استفاده مى شود که در هر حکمى بايد خدا در ميان باشد، پس ‍ اين حکمى که فعلا بين مشرکين رسم شده که بعضى از حيوانات حرام و بعضى حلال شده لابد يک منشا خدايى داشته در حالى که چنين نيست ، يعنى در نظر ابتدايى ميتوان گفت که اينطور نيست ، زيرا بسيارى از سنتهاى داير در بين مردم هست که طبيعت مجتمع و يا عادت قومى و يا عوامل ديگر منشا آنها بوده. وليکن اين دو اشکال همه در نظر بدوى به ذهن مى رسد و اگر ما در کلام خداى تعالى تدبر کنيم و بحثى عميق و ريشهاى بنمائيم ، خواهيم ديد که از نظر قرآن کريم حکم مختص به خداى تعالى است ، و احدى از خلق حق آن را ندارد که به تشريع حکمى مبادرت جسته آن را در ميان جامعه انسانى دائر و رسمى بسازد، قرآن کريم در اين باره فرموده: «ان الحکم الا لله». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۴ و خداى تعالى خودش به علت اين انحصار اشاره نموده و فرموده: «فاقم وجهک للدين حنيفا فطرة اللّه التى فطر الناس عليها لا تبديل لخلق اللّه ذلک الدين القيم». حکم خدا منطبق بر فطرت، و همسو با حرکت انسان به سوى کمالى او است پس ، به حکم اين آيه ، حکم مخصوص خداى تعالى است و معناى اين انحصار اين است که حکم او معتمد بر خلقت و فطرت و منطبق بر آن است ، و با وضعى که عالم هستى منطبق بر آن است مخالفتى ندارد. و علت اين عدم مخالفت اين است که خداى سبحان خلق را به عبث نيافريده همچنانکه خودش فرموده : «افحسبتم انما خلقناکم عبثا»، بلکه خلق را به خاطر غرضهاى الهى و غايات و هدفهاى کمالى آفريده ، به اين منظور آفريده تا به فرمان فطرت متوجه آن اغراض ‍ گردند، و بدان سو حرکت کنند، و خلقت و فطرتشان را به اسباب و ادواتى مناسب با اين حرکت مجهز فرموده ، و از ميان راههائى که منتهى به آن هدف مى شود راهى را برايشان انتخاب کرد و به سوى آن هدايتشان نمود که پيمودن آن برايشان ممکن و آسان باشد به دو آيه زير توجه کنيد که يکى مساءله هدايت را تذکر داده و ديگرى انتخاب راه آسانتر را خاطر نشان ساخته و مى فرمايد: «اعطى کل شئ خلقه ثم هدى». و نيز مى فرمايد: «ثم السبيل يسره». بنابراين ، هستى هر موجود در آغاز خلقتش مناسب با آن هدف کمالى بوده که برايش معين و مهيا شده ، و نيز خلقتش مجهز به قوا و ادواتى است که آن موجود با بکار بستن آن قوا و ادوات ميتواند به آن هدفها برسد، و هيچ موجودى نمى تواند به کمالى که برايش مهيا شده برسد مگر از طريق صفات و اعمالى که خودش بايد کسب کند. با در نظر گرفتن اين معنا واجب مى شود که دين - يعنى قوانين جارى در صفات و اعمال اکتسابى - موبمو با نظام خلقت و فطرت منطبق باشد، چون تنها فطرت است که هدفهاى خود را نه فراموش مى کند و نه با هدفى ديگر اشتباه مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۲۵ و به انجام هيچ کارى امر و از انجام هيچ عملى نهى نميکند مگر به خاطر آن قوا و ادواتى که به او داده شده و آن قوا و ادوات هم دعوت نميکند مگر به آن چيزى که به خاطر رسيدن به آن مجهز شده ، و آن عبارت است از هدف نهائى و کمال واقعى موجود. از ميان همه موجودات انسان نيز همين وضع را دارد و از آن مستثناء نيست . از آنجا که مجهز به جهاز تغذيه و نکاح است ناچار حکم حقيقيش در دين فطرت اين است که غذا بخورد و ازدواج بکند، نه اينکه چون مرتاضان هند و رهبانان مسيحيت از آن پرهيز کند. و نيز از آنجا که طبع بشر اجتماعى زيستن و تعاون در زندگى است ، حکم حقيقيش اين است که در زندگى با ساير مردم شرکت نموده ، از مجتمع مردم جدا نگردد و به وظائف اجتماعيش عمل کند، و بر همين قياس ساير خصايص وجودى او اقتضاء احکامى متناسب با خود را دارد. رده:تفسیر المیزان