تفسیر المیزان

«الْمُلْکُ يَوْمَئذٍ لِلَّهِ يَحْکُمُ بَيْنَهُمْ... عَذَابٌ مُّهِينٌ»: در سابق به طور مکرر گفتيم که مراد از «براى خدا بودن مُلک در روز قيامت»، ظاهر شدن حقیقت است ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۸ در آن روز، و گرنه در دنيا هم ملک براى خدا است، و اين اختصاص به روز قيامت ندارد. و همچنين در نظاير اين اوصاف که براى روز قيامت در قرآن آمده، از قبيل «الأمرُ يَومَئِذٍ لِلّهِ»، «القُوَّةُ يَومَئِذٍ لِلّهِ»، و مانند آن، که منظور ظهور آن وصف است. در اين جا لازم است مطلب را توضيح دهيم تا کسى از خوانندگان عزيز دچار اشتباه نشود: منظور ما از اين که گفتيم در روز قيامت براى همه روشن مى شود که ملک براى خدا است، ملک مجازى نيست. چون ملک دو قسم است: يکى ملک حقيقى و حق، و ديگرى مجازى و صورى. آنچه از مصاديق ملک در اين عالَم براى اشياء و اشخاص ملاحظه مى کنيم، مُلک مجازى و صورى است که خدا به آن ها داده، البته در عين اين که داده، باز ملک خود اوست. اين دو قسم ملک همواره هست تا قيامت به پا شود. آن وقت ديگر اثرى از ملک مجازى و صورى باقى نمى ماند. در نتيجه ديگر احدى از موجودات عالَم صفت مالکيت را ندارند. پس از معناى مالک باقى نمى ماند، مگر ملک حقيقى و حق، که آن هم براى خدا است و بس. پس يکى از خصايص روز قيامت اين مى شود که: «آن روز، ملک براى خدا است»، و همچنين آن روز عزّت و قدرت و امر، براى خدا است. «يَحکُمُ بَينَهُم» - يعنى: آن روز، غير از خدا هيچ حاکمى ديگر غير او نيست. چون حکم راندن از فروعات ملک است. وقتى در آن روز براى احدى هيچ نصيبى از ملک نماند، هيچ نصيبى از حکم راندن هم نمى ماند. «فالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِى جَنَّاتِ النَّعِيم وَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآيَاتِنَا» - مقصود از «الَّذِينَ کَفَرُوا...»، معاندين هستند که از حق استکبار مى ورزند. «فَأُولَئِکَ لَهُم عَذَابٌ مُهِين» - اين جمله، بيان همان حکمى است که خداى تعالى در آن روز مى راند. بحث روايتى در مجمع البيان مى گويد: از امام باقر «عليه السلام» روايت شده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هنوز مأمور به قتال و مأذون به آن نشده بود که آيه «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأنَّهُم ظُلِمُوا» نازل، و جبرئيل شخصا شمشير بر کمر آن جناب ببست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵۹ و در همان کتاب مى گويد: مشرکان، مسلمانان را اذيت مى کردند و هر روز و هر ساعتى با سر شکسته، و يا کتک خورده نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به شکايت مى آمدند و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى فرمود: صبر کنيد، زيرا من هنوز مأمور به جنگ نشده ام، تا آن که از مکه به مدينه مهاجرت فرمود. آن وقت، اين آيه در مدينه نازل شد و اين، اولين آيه اى است که درباره قتال نازل شد. مؤلف: در الدرالمنثور هم، از جمع کثيرى از صاحبان جامع، از ابن عباس و ديگران روايت شده که: اين آيه، اولين آيه در قتال است که نازل شد. چيزى که هست، در بعضى از اين روايات آمده که آيه درباره مهاجران از اصحاب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نازل شده، و اين روايات به فرضى هم که صحيح باشد، اين فقره آن، اجتهاد خود راوى آن بوده. چون قبلا هم گفتيم که آيه مطلق است، و اصلا معقول نيست که فرمان جهاد با اين که حکمى است عمومى، متوجه طايفه خاصى از امت شود. نظير اين حرف، در جملۀ «الَّذِينَ إن مَکَّنَّاهُم فِى الأرض...»، و بلکه در جملۀ «الَّذِينَ أُخرِجُوا مِن دِيَاِرِهِم بِغَيرِ حَقٍّ...» به بيانى که گذشت، جريان دارد. باز در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «الَّذِينَ أُخرِجُوا مِن دِيَارِهِم بِغَيرِ حَقٍّ...»، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: درباره مهاجران نازل شده، ولى مصداق بارزش، آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هستند که از وطن خود بيرون رانده شدند و همواره در ترس بودند. مؤلف: روايتى هم که در مناقب، از آن جناب در ذيل جملۀ مذکور آمده که فرموده: «ماييم و در حق ما نازل گرديده است»، و نيز روايتى که در روضه کافى، از آن جناب رسيده که فرموده: «آيه در حق حسين - عليه السلام - جارى شد»، همه بر اين معنا که گفتيم حمل مى شود. و نيز، همچنين است آنچه که در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «وَ أمَرُوا بِالمَعرُوفِ وَ نَهَوا عَنِ المُنکَر»، از آن حضرت روايت آورده که فرمود: آن هايى که چنين اند، ما هستيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۰ و نیز، روايتى که در کافى و معانى و کمال الدين، از امام صادق و کاظم «عليهما السلام» رسيده که در تفسير «وَ بِئرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصرٍ مَشِيد» فرمودند: «بِئرِ مُعَطَّلة»، امامى است که سکوت کرده و «قَصرٍ مَشِيد»، امام ناطق است. و در الدرالمنثور است که حکيم ترمذى - در نوادر الاصول - و ابونصر سجزى، در کتاب ابانه، و بيهقى، در کتاب شعب الايمان، و ديلمى، در مسند فردوس، از عبداللّه بن جراد روايت کرده اند که گفت: رسول خدا فرمود: آن کس که چشمش نبيند، کور نيست، بلکه کور کسى است که بصيرتش از کار افتاده باشد. و در کافى، به سند خود، از زراره، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى فرمود: «نبى»، کسى است که فرشته وحى را در خواب مى بيند و صوت را مى شنود، ولى در بيدارى مَلَک را نمى بيند و «رسول»، کسى است که هم صوت را مى شنود و هم در خواب مى بيند و هم در بيدارى فرشته را مشاهده مى کند. مؤلف: و در اين معنا روايات ديگرى است. و مراد از معاينه و مشاهده مَلَک - به طورى که در روايات ديگر آمده - نازل شدن ملک و ظهورش براى رسول و سخن گفتنش با او و رساندن وحى است به او، که ما بعضى از اين روايات را در ابحاث نبوت، در جلد دوم اين کتاب نقل کرديم. روايتى جعلی، در ذيل آیه: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ مِن رسُول...» و در الدرالمنثور است که ابن جرير و ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن مردويه، به سندى صحيح، از سعيد بن جبير روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، سوره «وَ النَّجم إذَا هَوَى» را در مکه خواند، تا اين آيه: «أفَرَأيتُمُ اللَّاتَ وَ العُزَّى * وَ مَنَاةَ الثَّالِثَة الأُخرَى». همين که اين آيه را خواند، شيطان به زبانش انداخت و گفت: «وَ غَرَانِيقَ العُلَى وَ أنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لَتُرتَجَى». گفتند: تاکنون خدايان ما را به نيکى ياد نکرده بود و او خودش به سجده افتاد، مردم هم سجده کردند. آنگاه جبرئيل بيامد و گفت: آنچه را که من بر تو نازل کردم، بخوان. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خواند تا رسيد به «تِلکَ الغَرَانِيقُ العُلَى وَ أنَّ شَفَاعَتَهُنَّ لَتُرتَجَى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۱ جبرئیل گفت: من اين جمله را نازل نکرده ام، اين از شيطان است. پس اين آيه نازل شد: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ مِن رَسُولٍ وَ لَا نَبِىٍّ...». مؤلف: اين روايت، به چند طريق، از ابن عباس و جمعى از تابعين روايت شده، و جماعتى از تابعين، از جمله حافظ ابن حجر، آن را صحيح دانسته اند. وليکن ادله قطعیى که بر عصمت آن جناب دلالت دارد، متن اين روايت را تکذيب مى کند، هرچند که سندش صحيح باشد. پس ما به حکم آن ادله، لازم است ساحت آن جناب را از چنين خطايى منزّه بدانيم. علاوه بر اين که اين روايت، شنيع ترين مراحل جهل را به آن جناب نسبت مى دهد. براى اين که به او نسبت مى دهد که نمى دانسته جملۀ «تِلکَ الغَرَانِيقُ العُلَى...» کلام خدا نيست و جبرئيل آن را نياورده، و نمى دانسته که اين کلام، کفر صريح و موجب ارتداد از دين است. تازه اين نادانى اش، آن قدر ادامه يافته تا سوره تمام شده، و سجده آخر آن را به جا آورده، باز هم متوجه خطاى خود نشده، تا جبرئيل نازل شده، دوباره سوره را بر او عرضه کرده و اين دو جمله کفرآميز را هم جزو سوره خوانده است. آن وقت جبرئيل گفته من آن را نازل نکرده ام. از همه بدتر اين که جبرئيل آيه «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ مِن رَسُولٍ...» را نازل کرده، و نظاير اين کفر را براى همه انبياء و مرسلين اثبات نموده است. از همين جا روشن مى شود که توجيه و عذرى که بعضى به منظور دفاع از حديث درست کرده اند، باطل و عذرى بدتر از گناه است و آن، اين است که: «اين جمله از آن حضرت سبق لسانى بوده و شيطان در او تصرفى کرده که در نتيجه دچار اين اشتباه و غلط شده». براى اين که نه متن حديث را مى گويد و نه دليل عصمت، چنين خطايى را براى انبياء جايز مى داند. علاوه بر اين که اگر مثل چنين تصرفى براى شيطان باشد که در زبان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تصرف نموده، يک آيه و يا دو آيه غير قرآنى به عنوان قرآن به زبان او جارى سازد، ديگر اعتمادى در کلام الهى باقى نمى ماند. چون ممکن است کسى احتمال دهد بعضى از آيات قرآن از همان تصرفات بوده باشد، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آن طور که داستان غرانيق مى گويد، آن آيات را قرآن پنداشته، آيه «وَ مَا أرسَلنَا...»، کاشف دروغ بودن يکى از آن ها - يعنى همان قصه غرانيق - و سرپوش بقيه آن ها باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۲ و يا احتمال دهد که اصلا داستان غرانيق کلام خدا باشد و آيه «وَ مَا أرسَلنَا...» و هر آيه ديگرى که منافى با بت پرستى است، از القاآت شيطان باشد و بخواهد با آيه مذکور، که داستان غرانيق را ابطال مى کند، بر روى بسيارى از آيات که در حقيقت القاآت شيطانى فرض شده، سرپوش بگذارد که با اين احتمال، از هر جهت اعتماد و وثوق به کتاب خدا از بين رفته، رسالت و دعوت نبوت به کلّى لغو مى گردد. و ساحت مقدس حق تعالى، منزّه از آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۳ آيات ۵۸ - ۶۶ سوره حج وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فى سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيرُ الرَّازِقِينَ(۵۸) لَيُدْخِلَنَّهُم مُّدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ(۵۹) ذَلِک وَ مَنْ عَاقَب بِمِثْلِ مَا عُوقِب بِهِ ثُمَّ بُغِىَ عَلَيْهِ لَيَنصرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوُّ غَفُورٌ(۶۰) ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ الَّيْلَ فى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فى الَّيْلِ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعُ بَصِيرٌ(۶۱) ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مَا يَدْعُونَ مِن دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلىُّ الْکبِيرُ(۶۲) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصبِحُ الاَرْض مُخْضرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ(۶۳) لَّهُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنىُّ الْحَمِيدُ(۶۴) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَا فى الاَرْضِ وَ الْفُلْک تَجْرِى فى الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ يُمْسِک السَّمَاءَ أَن تَقَعَ عَلى الاَرْضِ إِلّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ(۶۵) وَ هُوَ الَّذِى أَحْيَاکُمْ ثُمَّ يُمِيتُکُمْ ثُمَّ يُحْيِيکُمْ إِنَّ الإنسانَ لَکفُورٌ(۶۶) «ترجمه آیات» و کسانى که در راه خدا هجرت کرده، پس از آن کشته شده يا مُردند، خدايشان روزى دهد، روزى نيکو که خدا بهترين روزى دهندگان است. (۵۸) ايشان را به جايى در آورد که از آن خشنود باشند، که خدا دانا و بردبار است. (۵۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۴ اين چنين است، و هر که عقوبت کند نظير آن عقوبت که ديده است، آنگاه بر او ستم کنند، خدايش نصرت دهد، که خدا بخشنده و آمرزگار است. (۶۰) اين چنين است، زيرا خدا شب را به روز و روز را در شب فرو مى برد و خداوند، شنوا و بينا است.(۶۱) اين چنين است، زيرا خداى يکتا است که حق است و هرچه سواى او مى خوانند، باطل است و او والا و بزرگ است. (۶۲) مگر نبينى که خدا از آسمان آبى نازل کند که زمين سبز شود و خدا دقيق و کاردان است. (۶۳) هرچه در آسمان ها و زمين است، از او است و خدا، بى نياز و ستوده است. (۶۴) مگر نمى بينى که خدا کائنات زمين را به خدمت شما گرفته، و کشتى ها را که به فرمان وى به درياها روان است و آسمان را نگاه مى دارد، تا جز به اذن وى به زمين نيفتد، که خدا با مردم مهربان و رحيم است. (۶۵) اوست که شما را زنده مى کند و مى ميراند و باز زنده تان مى کند، که هر آينه انسان کفران پيشه است.(۶۶) «بیان آیات» اين آيات، غرض سابق را تعقيب نموده، ثواب کسانى را که هجرت کرده و سپس در جهاد در راه خدا کشته شدند و يا مُردند، بيان مى کند. البته در خلال اين بيان، جملاتى هم در تحريک و تشويق به جهاد، و در وعده نصرت آمده. مانند جملۀ «ذَلِکَ وَ مَن عَاقَبَ بِمِثلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِىَ عَلَيهِ لَيَنصُرَنَّهُ اللّهُ...». و اين آيات، خصوصيتى دارند که در هيچ جاى قرآن کريم، اين خصوصيت نيست و آن، اين است که اين هشت آيه که پشت سر هم قرار دارند، هر يک با دو اسم از اسماى حُسناى الهى ختم مى شوند، مگر اسم جلاله که آن نيامده است. و در نتيجه، اگر ضمير «هُوَ» را هم اسم بدانيم، شانزده اسم در اين هشت آيه آمده است: ۱ - هُوَ. ۲ - خَيرُ الرَّازِقِين. ۳ - عَفُوّ. ۴ - غَفُور. ۵ - سَمِيع. ۶ - بَصِير. ۷- عَلِىّ. ۸ - کَبِير. ۹ - لطيف. ۱۰ - خَبير. ۱۱ - غَنِىّ. ۱۲ - حَمِيد. ۱۳ - رَؤُوف. ۱۴ - رَحِيم. ۱۵- عَلِيم. ۱۶ - حليم. و در آيه نهم آمده که: او زنده مى کند و مى ميراند، و نيز: او، حق است و ملک آسمان و زمين از او است، و اين در معناى چهار اسم است: مُحيِى، مُمِيت، حَقّ و مَالِک يا مَلِک، که با اين چهار اسم، بيست اسم از اسماى خداى تعالى، که با لطيف ترين و بى سابقه ترين وجهى در اين ۹ آيه به کار رفته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۵ مژده به مهاجران فى سبيل الله، که کشته شدند، يا به مرگ طبيعى درگذشتند «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فى سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسناً»: بعد از آن که اخراج مهاجران از ديارشان را بيان کرد، دنبالش پاداش مهاجرت و محنتشان در راه خدا را ذکر مى کند، و آن عبارت است از وعد حسن و رزق حسن. و اگر هجرت را مقيد به قيد «فِى سَبِيلِ اللّه» کرد، براى اين است که اگر هجرت براى خدا نبوده باشد، مثوبتى بر آن مترتب نمى شود. چون مثوبت متعلق به عمل صالح مى شود، و عمل صالح، وقتى عمل صالح مى شود که با خلوص نيت باشد، و در راه خدا انجام شود، نه در راه غير خدا. از قبيل به دست آوردن مال و جاه و امثال آن ها از مقاصد دنيوى. و لذا مى گوييم: دو جمله «قُتِلُوا» و «أو ماَتوُا» نيز، در واقع مقيد به قيد مزبور است. يعنى «قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّه»، و «مَاتُوا فِى سَبِيلِ اللّه»، و يا «تَغَرَّبُوا فِى سَبِيلِ اللّه»: در راه خدا کشته شدند، يا مُردند، يا غربت کشيدند. «وَ إنَّ اللّهَ لَهُوَ خَيرُ الرَّازِقِين» - اين جمله، آيه را ختم مى کند، و مضمون آن را که رزق حسن (نعمت اخروى) است، تعليل مى نمايد. چون بعد از مُردن و کشته شدن، جز آخرت جايى نيست که آدمى در آن رزق حسن بخورد. و اصولا در آيات قرآنى، اطلاق رزق بر نعمت هاى بهشت شده. مانند آيه: «أحيَاءٌ عِندَ رَبِّهِم يُرزَقُون». «لَيُدْخِلَنَّهُم مُّدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ»: کلمۀ «يُدخِلَنَّ» و «مُدخَل»، هر دو از «إدخال» گرفته شده، و «مُدخَل» - به ضم ميم و فتح خاء - اسم مکان از «إدخال» است، و احتمال اين که مصدر ميمى باشد، آن طور که بايد مناسب با سياق نيست. و در اين که اين مُدخَل را که همان بهشت است، توصيف کرده به اين که «يَرضَونَهُ: مايه خشنودى ايشان است»، «رضاء» را هم مطلق آورده تا منتها درجه آنچه آدمى آرزويش مى کند، مشمول آن شود. همچنان که فرموده: «لَهُم فِيهَا مَا يَشَاؤُون». و جمله مورد بحث، بيان است براى جملۀ «لَيَرزُقَنَّهُمُ اللّهُ رِزقاً حَسَناً»، و اين که ايشان را به مُدخلى داخل مى کند که مايه خشنوديشان باشد و از آن کراهتى نداشته باشند، تلافى اخراج مشرکان است که ايشان را از ديارشان اخراج کردند. اخراجى که مايه کراهتشان شد. و لذا اين جمله را تعلیل کرد به این که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۶ «چون خدا دانا و بردبار است». يعنى مى داند که مايه خشنودى مسلمين چيست، همان را برايشان فراهم مى سازد. اما فراهم ساختن شخصى بردبار، و لذا در عقوبت دشمنان ستمگر ايشان عجله نمى کند. معنای نصرت خدا از مظلوم، در آيه: «ذَلِکَ وَ مَن عَاقَبَ بِمِثلِ مَا عُوقِبَ بِه...» «ذَلِک وَ مَنْ عَاقَب بِمِثْلِ مَا عُوقِب بِهِ ثُمَّ بُغِىَ عَلَيْهِ لَيَنصرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوُّ غَفُورٌ»: کلمه «ذَلِکَ»، خبر است براى مبتدايى که حذف شده و تقدير آن «الأمرُ ذَلِکَ الَّذِى أخبَرنَاکَ» است. يعنى: مطلب از اين قرار بود که برايت گفتيم. کلمۀ «عقاب»، به معناى مؤاخذه انسان است به نحوى ناخوشايد، در مقابل کارى ناخوشايند که عقاب شونده مرتکب شده، و اگر اين مؤاخذه را «عقاب» ناميده اند، بدين مناسبت است که عقيب و دنبال عمل ناخوشايند قرار دارد. و «عقاب به مثل عقاب»، کنايه از معامله به مثل است، و چون اين معامله به مثل، کار خوبى نيست، لذا آن را مقيد کرد به قيد «بَغى»، و جملۀ «بُغِىَ عَلَيه» را با لفظ «ثُمّ»، بدان عطف نمود. «لَيَنصُرَنَّهُ اللّهُ» - با در نظر گرفتن اين که مقام، مقام اذن در جهاد است، از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از «نَصر»، اظهار و غلبه دادن مظلومان بر ظالمان ستمگر ياغى است به اين که در جنگ، آنان را بر اينان پيروزى دهد. وليکن ممکن است در جملۀ «وَ مَن قُتِلَ مَظلُوماً فَقَد جَعَلنَا لِوَلِيّهِ سُلطَاناً فَلَا يُسرِف فِى القَتلِ إنَّهُ کَانَ مَنصُوراً»، مقصود از «نصرت»، تشريع قانون به نفع مظلوم و عليه ظالم باشد، تا مظلوم بتواند آنچه را که بر سرش آمده، تلافى کند. و مقصود از «اذن در قتال» هم، همين قانون باشد. يعنى دست کوتاه مظلوم را دراز کند تا دست درازى ظالم را تلافى نمايد. و با اين احتمال، ديگر تعليل نصرت به جملۀ «إنَّ اللّهَ لَعَفُوٌ غَفُورٌ» کاملا روشن مى شود. چون اجازه به قتال و مباح کردن آن در موارد اضطرار و حرج و امثال آن، خود از مقتضيات دو صفت عفو و غفور بودن خدا است، همچنان که مکرر در تفسير امثال: «فَمَن اضطُرَّ فِى مَخمَصَةٍ غَيرَ مُتَجَانِفٍ لإثمٍ فَإنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» توضيح داده ايم، و مخصوصا در جلد ششم اين کتاب، در بحث «مجازات و عفو»، کاملا روشن ساخته ايم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۷ بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: هر کس ستم کننده بر خود را عقاب کند به مثل عقابى که او از در ظلم کرده، خدا او را يارى کرده، چون اجازه چنين عملى را به او داده و او را از معامله به مثل، ممانعت نفرموده، چون خدا بخشنده و غفور است، و آنچه اثر زشت که اين معامله به مثل دارد، محو مى کند. چون اگر محو نکند، عقاب و آزار رساندن به خلق در نظام حيات، اثر زشت خود را مى گذارد. چيزى که هست، خدا در خصوص اين موارد، آن اثر زشت و مبغوض را مى پوشاند. چون خودش به آن اجازه داده و آن را حرام نکرده. با اين بيان، اين نکته نيز روشن مى شود که: به چه مناسبت در آخر آيه قبلى، وصف «حلم» را آورد و نيز روشن مى گردد که کلمۀ «ثُمّ»، تنها براى رساندن بعديت به حسب ذکر است، نه بعديت زمانى. اشکالات تفسير مفسران، در معناى آيه بعضى از مفسران در معناى آيه گفته اند: کس به جنايت کننده بر خود جنايتى وارد آورد و سپس برگردد و او را دوباره مجازات کند، خدا آن مظلوم را يارى مى کند، که خدا بخشندۀ آن عقابى است که بار دوم به دشمن داده و اين ترک اولى را مرتکب شده، هرچند که جا داشت که صبر، و عفو از جانى، و بزرگوارى را ترک نکند. همچنان که قرآن دستور داده فرمود: «وَ أن تَعفُوا أقرَبُ لِلتَّقوَى». و نيز فرمود: «فَمَن عُفِىَ وَ أصلَحَ فَأجرُهُ عَلَى اللّه». و نيز فرمود: «وَ لَمَن صَبَرَ وَ غَفَرَ فَإنَّ ذَلِکَ مِن عَزمِ الأُمُور». در اين تفسير، چند اشکال است: اولا در اين تفسير، کلمۀ «ثُمَّ» براى بعديت زمانى گرفته شده، و به همين جهت کلمه «عقاب» با کلمه «بغى» دو معنا پيدا کردند و کلمه «عقاب»، با اين که معنايش مطلق است، هم جنايت را شامل است و هم غير آن را، مختص به جنايت شده و چنين اختصاصى دليل ندارد. و ثانيا اين مفسران، «نصرت» را به معناى نصرتى تکوينى (ظفر دادن) گرفته اند، نه تشريعى (حق قانونى)، و در حقيقت آيه را به معناى خبر دادن از نصرت خدا مظلوم را بر ظالم گرفته اند و حال آن که چه بسيار ظالم ها را مى بينيم که بعد از انتقام مظلوم از او، دوباره ظلم خود را از سر گرفته و خدا هم تکوينا، ياری اش نکرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۸ و ثالثا قتال با مشرکان و جهاد در راه خدا به طور قطع از مصاديق اين آيه است، و لازمه معنايى که براى آيه کردند، اين است که ترک جهاد با کفار، و بخشودن آنان، از جهاد اولى و بهتر باشد، و فساد اين قول واضح است. تعليل نصرت داده به مظلوم ، به حق بردن خداوند و عموم قدرت خدای تعالی «ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ الَّيْلَ فى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فى الَّيْلِ وَ أَنَّ اللَّهَ سمِيعُ بَصِيرٌ»: «إيلاج» هر يک از شب و روز در ديگرى، به معناى حلول آن در محل آن ديگرى است. مانند حلول نور روز در جاى ظلمت شب، گويى که نور صبح مانند فرو رفتن چيزى در چيزى، داخل ظلمت شب مى شود، و پس از وسعت يافتن همه آن فضايى را که ظلمت شب گرفته بود، مى گيرد، همچنان که ظلمت عصر مانند چيزى که در چيزى فرو رود، وارد در نور روز شده، در آن وسعت مى گيرد، تا همه فضا و جاى نور را بگيرد. مشارٌ اليه به کلمۀ «ذَلِکَ»، بنابر آن معنايى که ما براى نصرت کرديم، پيروزى مظلوم است که بر ظالم خود، دست قانونى يافته و عقابش نموده است، و معنايش اين است که: اين نصرت، به سبب آن است که سنت خدا بر اين جريان يافته که همواره يکى از دو نفر متضاد و مزاحم را بر ديگرى غلبه دهد، همان طور که همواره روز را بر شب، و شب را بر روز غلبه مى دهد، و خدا شنواى گفته هاى ايشان و بيناى اعمال ايشان است. پس مظلوم را که حقش از دست رفته مى بيند و آه و ناله اش را مى شنود و او را يارى مى کند. در معناى اين آيه، وجوه ديگرى ذکر کرده اند که با سياق آيه انطباق ندارد، و ما هم از ذکر آن ها خوددارى نموديم. «ذَلِک بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مَا يَدْعُونَ مِن دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلىُّ الْکبِيرُ»: اشاره به کلمۀ «ذَلِکَ»، باز به همان نصرت و يا هم به آن و هم به سببى که براى آن ذکر کرد، مى باشد. دو حصرى که در جملۀ «بِأنَّ اللّهَ هُوَ الحَقّ»، و جملۀ «وَ أنَّ مَا يَدعُونَ مِن دُونِهِ هُوَ البَاطِل» به کار رفته، يا به اين معنا است که خدا حق است و باطل در او راه ندارد و خدايانى که براى خود گرفته اند، باطل محض است و هيچ حقى در آن ها نيست. پس خدا قادر است بر اين که در تکوين موجودات تصرف نموده، به نفع بعضى و عليه بعضى به آنچه مى خواهد، حکم کند. و يا به اين معنا است که خداى تعالى حق است، اما به حقيقت معناى کلمه و غير خدا کسى اين طور حق نيست، مگر کسى و چيزى که او حقش کرده باشد و خدايانى که به جاى خدا مى پرستند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶۹ يعنى بت ها بلکه هر چيزى که بدان دل مى بندند و رکون مى کنند، باطل است و بس. چون مصداق غير باطل تنها خدا است - دقت فرماييد - و اگر گفتيم باطل است لا غير، بدان جهت است که خودش مستقلا حقيقت ندارد. و به هر تقدير، معناى آيه اين است که: اين تصرف در تکوين و تشريع از خداى سبحان است و سببش اين است که خداى تعالى، خودش حق است و با مشيت اوست که هر موجود حقى، داراى حقيقت مى شود، و آلهه مشرکان و هر چيزى که ظالمين ياغى بدان رکون مى کنند، باطل است و قادر بر هيچ چيز نيست. «وَ أنَّ اللّهَ هُوَ العَلِىُّ الکَبِير» - «عُلوّ» خداى تعالى به گونه اى است که او «علو» دارد و هيچ چيز بر او علو ندارد. و کبرش طورى است که در برابر هيچ چيز، کوچک نمى شود و ذليل و خوار نمى گردد. و اين علو و اين کبر، از فروعات حق بودن، يعنى ثابت و زوال ناپذير بودن او است. «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصبِحُ الاَرْض مُخْضرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ»: در اين آيه بر عموم قدرت خداى عزوجل که قبلا گذشت، استشهاد شده به مسأله فرو فرستادن آب از آسمان - و منظور از آسمان بالاى سر است - و سر سبز نمودن زمين. و جملۀ «إنّ اللّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ»، بيان علت سبز کردن زمين با فرستادن باران است. پس نتيجه آن تعليل و اين استشهاد چنين مى شود که گويى فرموده باشد: خدا آب را از آسمان مى فرستد، تا چنين و چنان شود. چون خدا لطيف و خبير است و خود به عموم قدرتش گواهى مى دهد. «لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الأرضِ وَ إنَّ اللّهَ لَهُوَ الغَنِىُّ الحَمِيد»: ظاهر اين جمله مى رساند که خبرى بعد از خبر باشد. براى کلمۀ إنّ». پس در نتيجه تتمه تعليل در آيه سابق خواهد بود. گويا فرموده: خدا لطيف و خبير و مالک همه موجودات در آسمان و زمين است و در ملک خود هر طور بخواهد به لطف و جبروتش تصرف مى کند. ممکن هم هست جمله اى غير مربوط به سابق، و تعليلى جداگانه و مستقل باشد. و جملۀ «وَ إنَّ اللّهَ لَهُوَ الغَنِىُّ الحَمِيد» افاده مى کند که هرچند تصرفات او، همه جميل و نافع و سزاوار حمد و ستايش است، ولى در عين حال، خود او هيچ احتياجى به آن تصرفاتش ندارد. پس مفاد دو اسم «غَنىّ» و «حميد»، مجموعا اين است که: خداى تعالى جز آنچه که نافع است، انجام نمى دهد، وليکن آنچه انجام مى دهد، نفعش عايد خودش نمى شود، بلکه عايد خلقش مى گردد. «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَا فى الاَرْضِ...»: اين آيه استشهاد ديگرى بر عموم قدرت خدا است، و مقابله ميان تسخير آنچه در زمين است و تسخیر ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۰ کشتى ها در دريا تأييد مى کند که مراد از زمين، خشکى در مقابل دريا است. و بنابر اين که جملۀ «وَ يُمسِکُ السَّمَاء...» پس از اين دو جمله واقع شده، مى رساند که حاصل مقصود اين است که خدا آنچه در آسمان و آنچه در زمين، و آنچه در درياها است، براى شما مسخر کرده. و مراد از آسمان همان طور که گفتيم، جهت بالا، و موجودات بالا است. پس خدا نمى گذارد که آن موجودات فرو ريزند، و به زمين بيفتند، مگر به اذن خودش که با اذن او، احيانا سنگ هاى آسمانى و صاعقه، و امثال آن به زمين مى افتد. خداوند اين آيه را با دو صفت «رأفت» و «رحمت» ختم فرموده تا نعمت را تتميم نموده، منت را بر مردم تمام کرده باشد. «وَ هُوَ الَّذِى أَحْيَاکُمْ ثُمَّ يُمِيتُکُمْ ثُمَّ يُحْيِيکُمْ إِنَّ الإنسانَ لَکفُورٌ»: سياق ماضى در «أحيَاکُم» دلالت مى کند بر اين که مقصود از آن، حيات دنيا است، و اهميتى که معاد دارد، اقتضاء مى کند که مراد از جملۀ «ثُمَّ يُحيِيکُم»، حيات اخروى در روز قيامت باشد، نه حيات برزخى. و اين نعمت حيات و دنبالش نعمت مرگ، و دنبال آن باز نعمت حيات، از نعمت هاى بزرگ الهى است که خدا با آن منت را بر بشر تمام کرده و به همين جهت، در آخر آيه فرموده: «به درستى که انسان به طور مسلم کفران پيشه است». بحث روايتى در جوامع الجامع، در ذيل آيه: «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا... لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ» مى گويد: روايت شده که اصحاب گفتند: يا رسول اللّه! اينان که کشته شدند، فهميديم خدا چه چيزى به آنان عطا فرمود، حال که ما با تو جهاد مى کنيم آن طور که آنان کردند، و اگر شهيد نشويم و به مرگ طبيعى از دنيا برويم، نزد خدا چه اجرى خواهيم داشت؟ در پاسخ آنان، اين دو آيه نازل شد. و در مجمع البيان، در تفسير آيه: «وَ مَن عَاقَبَ بِمِثلِ مَا عُوقِبَ بِه...» مى گويد: روايت شده که اين آيه درباره قومى از مشرکان مکه نازل شد که جمعى از مسلمانان را دو شب از محرم مانده ديدند و با خود گفتند اصحاب محمد در اين ماه، قتال را حلال نمى دانند. پس به آن دو حمله کردند و آن دو سوگندشان دادند که در ماه حرام جنگ مکنيد، ولى نپذيرفتند و خداوند، مسلمانان را بر ايشان پيروزى داد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۱ مؤلف: اين روايت را، الدر المنثور هم، از ابن ابى حاتم، از مقاتل نقل کرده، ولى اثر ضعف از سر تا پاى آن هويدا است. براى اين که مشرکان نيز مانند مسلمانان، قتال در ماه حرام را حرام مى دانستند. و در تفسير آيه: «يَسئَلُونَکَ عَنِ الشَّهرِ الحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُل قِتَالٌ فِيهِ کَبِيرٌ...»، در جلد دوم اين کتاب، رواياتى درباره داستان عبداللّه بن جَحش و اصحاب او گذشت، که ضعف اين روايت را بيشتر مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷۲ آيات ۶۷ - ۷۸ سوره حج لِّکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسکاً هُمْ نَاسِکوهُ فَلا يُنَازِعُنَّک فى الاَمْرِ وَ ادْعُ إِلى رَبِّک إِنَّک لَعَلى هُدًى مُّستَقِيمٍ(۶۷) وَ إِن جَادَلُوک فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ(۶۸) اللَّهُ يَحْکُمُ بَيْنَکُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا کُنتُمْ فِيهِ تخْتَلِفُونَ(۶۹) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فى السَّمَاءِ وَ الاَرْضِ إِنَّ ذَلِک فى کِتَابٍ إِنَّ ذَلِک عَلى اللَّهِ يَسِيرٌ(۷۰) وَ يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ مَا لَيْس لهَُم بِهِ عِلْمٌ وَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِن نَّصِيرٍ(۷۱) وَ إِذَا تُتْلى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فى وُجُوهِ الَّذِينَ کَفَرُوا الْمُنکرَ يَکادُونَ يَسطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُکُم بِشَرٍّ مِن ذَلِکُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ بِئْس الْمَصِيرُ(۷۲) يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِب مَثَلٌ فَاستَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن يَخْلُقُوا ذُبَاباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِن يَسلُبهُمُ الذُّبَاب شيْئاً لا يَستَنقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُف الطَّالِبُ وَ الْمَطلُوب (۷۳) مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِىُّ عَزِيزٌ(۷۴) اللَّهُ يَصطفِى مِنَ الْمَلَائکةِ رُسُلاً وَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سمِيعُ بَصِيرٌ(۷۵) يَعْلَمُ مَا بَينَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ وَ إِلى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ(۷۶) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْکعُوا وَ اسجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (۷۷) وَ جَاهِدُوا فى اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاکُمْ وَ مَا جَعَلَ عَلَيْکُمْ فى الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِّلَّةَ أَبِيکُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سمَّاکُمُ الْمُسلِمِينَ مِن قَبْلُ وَ فى هَذَا لِيَکُونَ الرَّسُولُ شهِيداً عَلَيْکُمْ وَ تَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَوةَ وَ آتُوا الزَّکَوةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاکُم فَنِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ(۷۸) رده:تفسیر المیزان