تفسیر المیزان

دستور غضّ بصر و حفظ عورات و حفظ حجاب «قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يحْفَظوا فُرُوجَهُمْ ذَلِک أَزْکى لهَُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرُ بِمَا يَصنَعُونَ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۵۵ کلمۀ «غَضّ»، به معناى روى هم نهادن پلک هاى چشم است، و کلمۀ «أبصار»، جمع بصر است که همان عضو بيننده باشد و از اين جا معلوم مى شود که کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِن أبصَارِهِم»، براى ابتداى غايت است، و يا براى بيان جنس، و يا تبعيض باشد که هر يک را مفسرى گفته، و معنايش اين است که مؤمنان چشم پوشى را از خود چشم شروع کنند. پس در جملۀ «قُل لِلمُؤمِنِينَ يَغُضُّوا مِن أبصَارِهِم»، از آن جايى که کلمۀ «يَغُضُّوا» مترتب بر «قُل: بگو» مى باشد، نظير ترتبى که جواب شرط بر شرط دارد، قهرا دلالت مى کند بر اين که «قول» در اين جا، به معناى امر است، و معناى جمله اين است که: به مؤمنان امر کن که چشم خود را بپوشند، و تقدير آن، اين است که: ايشان را امر به غضّ و چشم پوشى کن، که اگر امر بکنى، چشم خود را مى پوشند. و اين آيه، به جاى اين که نهى از چشم چرانى کند، امر به پوشيدن چشم کرده و فرقى ندارد. آن امر، اين نهى را هم افاده مى کند و چون مطلق است، نگاه به زن اجنبى را بر مردان، و نگاه به مرد اجنبى را بر زنان تحريم فرموده. و جملۀ «وَ يَحفَظُوا فُرُوجَهُم» نيز، به معناى اين است که به ايشان امر کن تا فرج خود را حفظ کنند. و کلمۀ «فرجه» و «فَرج»، به معناى شکاف در ميان دو چيز است، که با آن، از عورت کنايه آورده اند، و در قرآن کريم هم که سرشار از اخلاق و ادب است، هميشه اين کنايه را استعمال کرده، به طورى که راغب گفته در عرف هم، به خاطر کثرت استعمال، مانند نصّ و اسم صريح براى عورت شده است. و مقابله اى که ميان جملۀ «يَغُضُّوا مِن أبصَارِهِم» با جملۀ «يَحفَظُوا فُرُوجَهُم» افتاده، اين معنا را مى رساند که مراد از «حفظ فروج»، پوشاندن آن از نظر نامحرمان است، نه حفظ آن از زنا و لواط که بعضى پنداشته اند. در روايت هم از امام صادق «عليه السلام» رسيده که فرمود: تمامى آياتى که در قرآن درباره حفظ فروج هست، به معناى حفظ از زنا است، به غير اين آيه که منظور در آن، حفظ از نظر است. بنابراين، ممکن است جمله اولى از اين دو جمله را با جملۀ دومى تقييد کرده، و گفت مدلول آيه، تنها نهى از نظر کردن به عورت، و امر به پوشاندن آن است. آنگاه به مصلحت اين حکم اشاره نموده، و با بيان آن، مردم را تحريک مى کند که مراقب اين حکم باشند و آن، اشاره اين است که مى فرمايد: «اين بهتر شما را پاک مى کند. علاوه بر اين، خدا به آنچه مى کنيد، باخبر است». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۵۶ «وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضنَ...»: کلام در جملۀ «وَ قُل لِلمُؤمِنَات...»، همان است که در جملۀ «قُل لِلمُؤمِنِين...» گذشت. پس براى زنان هم جايز نيست نظر کردن به چيزى که براى مردان جايز نيست، و بر ايشان هم واجب است که عورت خود را از اجنبى - چه مرد و چه زن - بپوشانند. و اما اين که فرمود: «وَ لَا يُبدِينَ زِينَتَهُنَّ إلّا مَا ظَهَرَ مِنهَا»، کلمۀ «إبداء»، به معناى اظهار است. و مراد از «زينت زنان»، مواضع زينت است. زيرا اظهار خود زينت از قبيل گوشواره و دستبند، حرام نيست. پس مراد از اظهار زينت، اظهار محل آن ها است. خداى تعالى، از اين حکم آنچه را که ظاهر است، استثناء کرده. و در روايت آمده که مقصود از آنچه ظاهر است، صورت و دو کف دست و قدم ها مى باشد، که بحثش به زودى خواهد آمد، إن شاء الله. «وَليَضرِبنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنّ»- کلمۀ «خُمُر» - به دو ضمه - جمع «خِمار» است، و «خِمار»، آن جامه اى است که زن، سرِ خود را با آن مى پيچد، و زايد آن را به سينه اش آويزان مى کند. و کلمۀ «جُيُوب»، جمع «جَيب» - به فتح جيم و سکون ياء - است، که معنايش معروف است، و مراد از جيوب، سينه ها است، و معنايش اين است که: به زنان دستور بده تا اطراف مقنعه ها را به سينه هاى خود انداخته، آن را بپوشانند. «وَ لَا يُبدِينَ زِينَتَهُنَّ إلّا لِبُعُولَتِهِنّ... أو بَنِى أخَوَاتِهنّ» - کلمۀ «بُعُولة»، به معناى شوهران است. و طوايف هفتگانه اى که قرآن از آن ها نام برده، محرم هاى نسبى و سببى هستند. و اجداد شوهران، حکمشان، حکم پدران ايشان، و نوه هاى شوهران، حکمشان، حکم فرزندان ايشان است. و اين که فرمود: «نِسَائِهِنَّ» و زنان را اضافه کرد به ضمير زنان، براى اشاره به اين معنا بوده که مراد از «نساء»، زنان مؤمنان است که جايز نيست خود را در برابر زنان غير مؤمن برهنه کنند. از روايات وارده از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» هم، همين معنا استفاده مى شود. اطلاق جملۀ «أو مَا مَلَکَت أيمَانُهُنّ»، هم شامل غلامان مى شود و هم کنيزان، و از روايات نيز اين اطلاق استفاده مى شود، همچنان که به زودى خواهد آمد. و اين جمله، يکى از مواردى است که کلمه «مَا»، در صاحبان عقل استعمال شده، و در معناى «مَن: کسى که»، به کار رفته است. «أوِ التَّابِعِينَ غَيرَ أُولِى الإربَةِ مِنَ الرِّجَال » - کلمۀ «إربه»، به معناى حاجت است، و منظور از اين حاجت، شهوتى است که مردان را محتاج به ازدواج مى کند. و کلمۀ «مِنَ الرِّجَال»، بيان تابعين است. و مراد از اين رجال تابعين، افراد سفيه و ابلهى هستند که تحت قيمومت ديگران هستند و شهوت مردانگى ندارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۵۷ «أوِ الطِّفلِ الَّذِينَ لَم يَظهَرُوا عَلَى عَورَاتِ النِّسَاء» - الف و لام در «الطفل»، براى استفراق است و کليت را مى رساند. يعنى جماعت اطفالى که بر عورت هاى زنان غلبه نيافته اند. يعنى آنچه از امور زنان که مردان از تصريح به آن شرم دارند، اطفال، زشتى آن را درک نمى کنند، و اين به طورى که ديگران هم گفته اند، کنايه از حد بلوغ است. «وَ لَا يَضرِبنَ بِأرجُلِهِنَّ لِيُعلَمَ مَا يُخفِينَ مِن زِينَتِهِنّ» - پاهاى خود را محکم به زمين نزنند، تا صداى زيور آلاتشان، از قبيل خلخال و گوشواره و دستبند، به صدا در نيايد. «وَ تُوبُوا إلَى اللّهِ جَمِيعاً أيُّهَا المُؤمِنُون لَعَلَّکُم تُفلِحُون » - مراد از «توبه»، به طورى که از سياق بر مى آيد، بازگشت به سوى خداى تعالى است، به امتثال اوامر او، و انتهاء از نواهی اش، و خلاصه پيروى از راه و صراطش. امر و تشويق به ازدواج و بستن قرارداد جهت آزادى بردگان «وَ أَنکِحُوا الاَيَامَى مِنکُمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَائکُمْ»: کلمۀ «إنکاح» به معناى تزويج، و کلمه «آيامى» جمع «أيِّم» - به فتحه همزه و کسره ياء و تشديد آن - به معناى پسر عزب و دختر عزب است. و گاهى به دختران عزب «أيمه» هم مى گويند و مراد از «صالحين»، صالح براى تزويج است، نه صالح در اعمال. «إِن يَکُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ» - وعدۀ جميل و نيکويى است که خداى تعالى داده، مبنى بر اين که از فقر نترسند، که خدا ايشان را بى نياز مى کند و وسعت رزق مى دهد، و آن را با جملۀ «وَ اللّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ» تأکيد کرده. البته رزق هر کس، تابع صلاحيت او است، هرچه بيشتر، بيشتر. البته به شرطى که مشيت خدا هم تعلق گرفته باشد و - إن شاء اللّه - به زودى، در سوره «ذاريات»، آيه ۲۳ که مى فرمايد: «فَوَ رَبِّ السَّمَاءِ وَ الأرض إنَّهُ لَحَقٌّ مِثلَ مَا أنَّکُم تَنطِقُون»، بحثى درباره معناى وسعت رزق خواهد آمد. «وَ لْيَستَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِکاحاً حَتّى يُغْنِيهُمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ»: کلمۀ «استعفاف» و «تعفّف»، با همديگر قريب المعنا هستند. و مراد از نيافتن نکاح، قدرت نداشتن بر مهريه و نفقه است. و معناى آيه اين است که: کسانى که قدرت بر ازدواج ندارند، از زنا احتراز بجويند تا خداوند ايشان را از فضل خود بى نياز کند. «وَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَت أَيْمَانُکُمْ فَکاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيراً...»: مراد از «کتاب»، مکاتبه است، (به اين که صاحب برده، با برده قرار بگذارد که بهاى خود را، از راه کسب و کار به او بپردازد و آزاد شود). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۵۸ و «ابتغاء مکاتبه»، اين است که برده از مولاى خود درخواست کند که با او مکاتبه نمايد، به اين که مالى را از او بگيرد و او را آزاد کند. در اين آيه شريفه، به صاحبان برده سفارش فرموده درخواست بردگان را بپذيرند. البته در صورتى که در ايشان چيزى سراغ دارند. و مراد از «خير»، صلاحيت آزاد شدن ايشان است. «و آتُوهُم مِن مَالِ اللهِ الَّذِى آتَاکُم » - اشاره به اين است که از بيت المال سهمى از زکات را به اين گونه افراد، که قرآن ايشان را «فِى الرِّقاب» خوانده، اختصاص دهند، و همۀ مال المکاتبه و يا مقدارى از آن را بدهند. در اين آيه و آيات سابق، چند بحث فقهى مهم است، که بايد به کتب فقهى مراجعه شود. «وَ لا تُکْرِهُوا فَتَيَاتِکُمْ عَلى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تحَصُّناً»: کلمۀ «فتيات»، به معناى کنيزان و فرزندان ايشان است. و کلمۀ «بغاء»، به معناى زنا است، و اين کلمه «مفاعله» از بغى است، و «تحصّن»، به معناى تعفّف و ازدواج کردن است، و «ابتغاء عرض حيات دنيا»، به معناى طلب مالى است. و معناى آيه روشن است. و اگر نهى از اکراه را مشروط کرده به اين که: (اگر خودشان خواستند تعفّف کنند)، بدان جهت است که اکراه در غير اين صورت، تحقق پيدا نمى کند. سپس در صورت اکراه، آنان را وعده مغفرت داده و فرموده: و هر يک از زنان نامبرده که مالکشان، ايشان را اکراه به زنا کرد، و بعد از اکراه به اين عمل دست زدند، خدا آمرزنده و رحيم است. و معناى آيه روشن است. «وَ لَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْکُمْ آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ وَ مَثَلاً مِّنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِکُمْ وَ مَوْعِظةً لِّلْمُتَّقِينَ»: کلمۀ «مَثَل»، به معناى صفت است، و ممکن است که جملۀ «وَ لَقَد أنزَلنَا...»، حال از فاعل در جمله «تُوبُوا» باشد، که در آيه قبلى بود. و ممکن هم هست که جمله استينافيه و نو باشد. و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم که به سوى شما آياتى نازل کرديم، که معارفى از دين برايتان بيان مى کنند، که مايه رستگارى شما است، و صفتى است از سابقان، از اخيارشان و اشرارشان و با اين آيات، برايتان روشن کرديم که چه چيزهايى را بگيريد و از چه چيزهايى اجتناب کنيد، و نيز آياتى است که براى متقين از شما موعظه است. بحث روايتى در تفسير قمى، به سند خود، از عبدالرحمان بن ابى عبدالله، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه: «لَا تَدخُلُوا بُيُوتاً غَيرَ بُيُوتِکُم حَتَّى تَستَأنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلَى أهلِهَا» فرموده: «استيناس»، عبارت است از صداى پا و سلام کردن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۵۹ مؤلف: اين روايت را، صدوق هم در معانى الاخبار، از محمد بن حسن، به طور رفع، از عبدالرحمان نامبرده، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده. و در مجمع البيان، از ابوايّوب انصارى روايت کرده که گفت: به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» عرض کردم که: استيناس به چه نحو صورت مى گيرد؟ فرمود: به اين که آدمى تسبيح و حمد و تکبير گويد و تنحنح کند، تا اهل خانه بفهمند. و از سهل بن سعد روايت شده که گفت: مردى سرزده وارد يکى از اتاق هاى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» شد، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» داشت سرِ خود را شانه مى زد، و فرمود: اگر من بدانم که تو نگاه مى کردى، همان شانه را به دو چشمت مى کوبيدم. اين طور استيذان کردن، همان نگاه کردن و حرام است. و روايت شده که: مردى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» پرسيد: آيا از مادرم هم اذن دخول بخواهم؟ فرمود: آرى. گفت: آخر، او غير از من خادمى ندارد. باز هر وقت بر او وارد مى شوم، استيذان کنم؟ فرمود: آيا دوست دارى او را برهنه ببينى؟ آن مرد گفت نه. فرمود: پس استيذان کن. و نيز روايت شده که: مردى مى خواست به خانۀ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» در آيد، تنحنح کرد. حضرت از داخل خانه به زنى به نام «روضه» فرمود: برخيز به اين مرد ياد بده، که به جاى تنحنح بگويد السلام عليکم، آيا داخل شوم؟ آن مرد شنيد و همين طور گفت. پس فرمود: داخل شو. مؤلف: در الدرالمنثور هم، از جمعى از صاحبان جوامع حديث، روايت اولى را از ابوايّوب، و دومى را از سهل بن سعد، و چهارمى را از عمرو بن سعد ثقفى آورده. و در الدرالمنثور است که ابن مردويه، از عبادة بن صامت روايت کرده که شخصى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» پرسيد: چرا در هنگام ورود به خانه ها بايد استيذان کرد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۶۰ فرمود: کسى که قبل از استيذان و سلام کردن چشمش داخل خانه مردم شود، خدا را نافرمانى کرده، و ديگر احترامى ندارد، و مى شود اذنش نداد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «فَإن لَم تَجِدُوا فِيهَا أحَداً فَلَا تَدخُلُوهَا حَتَّى يُؤذَنَ لَکُم» گفته: امام فرمود: معنايش اين است که اگر کسى را نيافتيد که به شما اجازه دخول دهد، داخل نشويد، تا کسى پيدا شود و به شما اجازه دهد. و در همان کتاب در ذيل آيه: «لَيسَ عَلَيکُم جُنَاحٌ أن تَدخُلُوا بُيُوتاً غَيرَ مَسکُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَکُم»، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: منظور از اين «بيوت»، حمام ها و کاروانسراها و آسياب ها است که مى توانى بدون اجازه داخل شوى. رواياتى درباره چشم فرو بستن از نگاه به نامحرم و حفظ فروج و... و در کافى، به سند خود، از ابوعُمَر و زُبَيرى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى درباره واجبات اعضاء فرمود: بر چشم واجب کرده که به آنچه خدا بر او حرام کرده، ننگرد و از آنچه بر او حلال نيست، اعراض کند، و ايمان و وظيفه چشم، اين است. و خداى تبارک و تعالى فرموده: «قُل لِلمُؤمِنِينَ يَغُضُّوا مِن أبصَارِهِم وَ يَحفَظُوا فُرُوجَهُم»، و مؤمنان را نهى کرده از اين که به عورت يکديگر نگاه کنند، و مرد به عورت برادرش نگاه کند، و عورت خود را از اين که ديگران ببينند، حفظ کند. و نيز فرموده: «وَ قُل لِلمُؤمِنَاتِ يَغضُضنَ مِن أبصَارِهِنَّ وَ يَحفَظنَ فُرُوجَهُنَّ»، و زنان مؤمن را نهى کرده از اين که به عورت خواهر خود نگاه کنند، و نيز عورت خود را از اين که ديگران به آن نگاه کنند، حفظ نمايند. آنگاه اضافه فرمودند که: در هر جاى قرآن درباره حفظ فرج آيه اى هست، مقصود حفظ آن از زنا است، مگر اين آيه که منظور در آن، حفظ از نگاه است. مؤلف: قمى هم، در تفسير خود، ذيل اين حديث را از پدرش، از ابن ابى عُمَير، از ابوبصير، از آن جناب روايت کرده، و نظير آن را از ابوالعاليه و ابن زيد روايت کرده است. و در کافى، به سند خود، از سعد الاسکاف، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: جوانى از انصار، در کوچه هاى مدينه، به زنى برخورد که مى آمد - و در آن ايام زنان مقنعه خود را پشت گوش ‍ مى انداختند - وقتى زن از او گذشت، او را تعقيب کرد، و از پشت او را می نگریست، تا داخل کوچه ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۱ تنگى، که امام آن را زقّۀ بنى فلان ناميد، شد و در آن جا، استخوان و يا شيشه اى که در ديوار بود، به صورت مرد گير کرده، آن را بشکافت. همين که زن از نظرش غايب شد، متوجه گرديد که خون به سينه و لباسش مى ريزد. با خود گفت: به خدا سوگند، نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مى شوم و جريان را به او خبر مى دهم. سپس فرمود: جوان نزد آن جناب شد و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» چون او را بديد، پرسيد: چه شده؟ جوان جريان را گفت. پس جبرئيل نازل شد و اين آيه را آورد: «قُل لِلمُؤمِنِينَ يَغُضُّوا مِن أبصَارِهِم وَ يَحفَظُوا فُرُوجَهُم ذَلِکَ أزکَى لَهُم إنَّ اللّه خَبِيرٌ بِمَا يَصنَعُون». مؤلف: نظير اين روايت را، الدرالمنثور، از ابن مردويه، از على بن ابی طالب «عليه السلام» روايت کرده، و ظاهر آن، اين است که مراد از امر به چشم پوشى در آيه شريفه، نهى از مطلق نگاه به زن اجنبى است. همچنان که ظاهر بعضى از روايات سابق اين است که آيه شريفه، نهى از نگاه به خصوص فرج غير است. و در آن کتاب (کافى)، به سند خود، از مروک بن عبيد، از بعضى از اصحاب اماميه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: به وى عرض کردم: زنى که به انسان محرم نيست، چه مقدار نگاه به او حلال است؟ فرمود: صورت و کف دو دست، و دو قدم ها. مؤلف: اين روايت را، صدوق در خصال، از بعضى از اصحاب ما اماميه، از آن جناب آورده، و عبارت روايت او چنين است: صورت و دو کف و دو قدم. و در قرب الاسناد حميرى، از على بن جعفر، از برادرش موسى بن جعفر «عليه السلام» نقل کرده که به آن جناب عرضه داشتم: براى مرد چه مقدار جايز است که به زن غير محرم نگاه کند؟ فرمود: صورت و کف دست و محل سوار (دستبند). و در کافى، به سند خود، از عباد بن صهيب روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم مى فرمود: نظر کردن به سر اهل تهامه و اعراب باديه و همچنين اهل سواد و علوج (کفار) عيبى ندارد. چون اگر ايشان را نهى کنى، منتهى نمى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۲ و نيز فرمود: زن ديوانه و کم عقل، که نگاه کردن به موى او و به بدنش عيبى ندارد، در صورتى است که نگاه عمدى نباشد. مؤلف: گويا مقصود امام «عليه السلام» از جملۀ «در صورتى که عمدى نباشد»، ريبه و شهوت است. و در خصال است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، به اميرالمؤمنين «عليه السلام» فرمود: يا على! اولين نظرى که به زن اجنبى کنى، عيبى ندارد، ولى نظر دوم، مسؤوليت دارد و جايز نيست. مؤلف: نظير اين روايت را، الدرالمنثور، از جمعى از اصحاب جوامع حديث، از بُرَيده، از آن جناب نقل کرده، که عبارتش چنين است: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» به على «عليه السلام» فرمود: دنبال نگاه به نامحرمان، نگاهى ديگر مکن، که اولى برايت بس است، و دومى را حق ندارى. و در جوامع الجامع، از أمّ سلمه روايت آورده که گفت: نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» بودم، و «ميمونه» هم حاضر بود، که پسر أُمّ مکتوم آمد، و اين در موقعى بود که ما را به حجاب امر فرموده بود. به ما فرمود: در پرده شويد. عرضه داشتيم: يا رسول اللّه! ابن امّ مکتوم که نابينا است، ما را نمى بيند؟ فرمود: آيا شما هم نابيناييد؟ مگر شما او را نمى بينيد؟ مؤلف: اين را الدرالمنثور هم، از ابوداوود و ترمذى و نسایى و بيهقى، از امّ سَلَمه نقل کرده اند. و در فقيه آمده که: حفص ابن البخترى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: سزاوار نيست براى زن که در برابر زنان يهود و نصارا برهنه شود، چون مى روند و نزد شوهران خود تعريف مى کنند. و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «أو مَا مَلَکَت أيمَانُهُنَّ» گفته است که بعضى گفته اند: منظور از آن غلام و کنيز، از بردگان است، و اين قول از امام صادق «عليه السلام» هم روایت شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۳ و در کافى، به سند خود، از عبدالرحمان بن ابى عبداللّه روايت کرده که گفت: از آن جناب پرسيدم: منظور از «غَيرَ أُولِى الإربَة» کيست؟ فرمود: احمق و اشخاص تحت ولايت غير، که زن نمى خواهند. و در همان کتاب، به سند خود، از محمد بن جعفر، از پدرش، از آبائش «عليهم السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: هر کس از ترس عيالمند شدن ازدواج نکند، نسبت به خداى عزّوجلّ سوء ظنّ دارد و خدا مى فرمايد: «إن يَکُونُوا فُقَرَاء يُغنِهمُ اللّهُ مِن فَضلِهِ». مؤلف: در معانى گذشته، روايات بسيار زيادى از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» رسيده، که هر کس بخواهد، بايد براى ديدن آن ها، به کتب حديث مراجعه نمايد. و در کتاب فقيه است که علاء، از محمد بن مسلم، از ابى عبداللّه «عليه السلام» روايت کرده که در معناى آيه: «فَکَاتِبُوهُم إن عَلِمتُم فِيهِم خَيراً» فرمود: «خير»، اين است که مسلمان شوند و به وحدانيت حق و رسالت خاتم الأنبياء «صلى اللّه عليه و آله» شهادت بدهند، و يک کارى در دست داشته باشند که بتوانند مال المکاتبه را بپردازند و يا صنعت و حرفه اى داشته باشند. مؤلف: در اين معنا، باز روايات ديگرى هست. و در کافى، به سند خود، از علاء بن فضيل، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير آيه: «فَکَاتِبُوهُم إن عَلِمتُم فِيهِم خَيراً وَ آتُوهُم مِن مَالِ اللهِ الَّذِى آتَآکُم» فرمود: اگر نخواستى بهاى او را کم کنى، بعضى اقساط او را مى بخشى، البته بيشتر از مقدار استطاعتت هم نمى بخشى. عرضه داشتم: مثلا چقدر ببخشم؟ فرمود: امام ابوجعفر «عليه السلام»، از شش هزار درهم، هزار درهم را صرف نظر کرد. مؤلف: و در مجمع البيان، و همچنين در الدرالمنثور، از على «عليه السلام» روايت شده که آن مقدار چهار يک قيمت است و آنچه از ظواهر اخبار استفاده مى شود اين است که حدّى براى آن معين نشده، که با اصل قيمت نسبت معين از يک ششم و يا يک چهارم و يا غير آن داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۴ و در ذيل جملۀ «وَ فِى الرّقاب»، در جلد نهم اين کتاب، روايتى از عياشى گذشت، که به مکاتب، از سهم فى الرقاب، چيزى از زکات داده مى شود. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ لَا تُکرِهُوا فَتَيَاتِکُم عَلَى البِغَاءِ إن أرَدنَ تَحَصُّناً» گفته که: عرب و قريش رسمشان اين بود که کنيزانى را مى خريدند و از ايشان ضريب سنگين (نوعى ماليات) مى گرفتند. بعد مى گفتند برويد زنا کنيد و براى ما پول بياوريد، که خداى تعالى در اين آيه، ايشان را از اين عمل نهى فرمود. در آخر هم فرمود: خدا چنين کنيزانى را در صورتى که مجبور به اين کار شده باشند، مى آمرزد. و در مجمع البيان، در ذيل جملۀ «لِتَبتَغُوا عَرَضَ الحَيَوةِ الدُّنيَا» گفته که بعضى گفته اند: عبداللّه بن أُبَى، شش کنيز داشت و آنان را مجبور مى کرد به زنا دادن، همين که آيه تحريم زنا نازل شد، کنيزان او نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» آمدند و از آن جناب تکليف خواسته و از وضع خود شکوه کردند. پس آيه شريفه نازل شد. مؤلف: در اين که عبداللّه بن أُبَى، کنيزانى داشت و آنان را به زنا اکراه مى کرد، روايات ديگرى هست، که الدرالمنثور، آن ها را نقل کرده، و اين روايت را هم آورده. و اما اين که اين جريان بعد از نزول تحريم زنا باشد، ضعيف است. براى اين که زنا در مدينه تحريم نشد، بلکه در مکه و قبل از هجرت تحريم شد، و بلکه حرمت آن، از همان آغاز ظهور دعوت حقّه از ضروريات اين دين به شمار مى رفت، و در تفسير سوره «انعام» گذشت، که حرمت فواحش که يکى از آن ها زنا است از احکام عامّه اى است که اختصاص به شريعت اسلام نداشته. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۵ آيات ۳۵ - ۴۶ سوره نور اللَّهُ نُورُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشکَوةٍ فِيهَا مِصبَاحٌ الْمِصبَاحُ فى زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنّهَا کَوْکَبٌ دُرِّىُّ يُوقَدُ مِن شجَرَةٍ مُّبَارَکةٍ زَيْتُونَةٍ لا شرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَکادُ زَيْتهَا يُضئُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسهُ نَارٌ نُّورٌ عَلى نُورٍ يهْدِى اللَّهُ لِنُورِهِ مَن يَشاءُ وَ يَضرِبُ اللَّهُ الاَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَئٍ عَلِيمٌ(۳۵) فى بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَ يُذْکرَ فِيهَا اسمُهُ يُسبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَ الاَصالِ(۳۶) رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تجَارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقَامِ الصلَوةِ وَ إِيتَاءِ الزَّکَوةِ يخَافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الاَبْصارُ(۳۷) لِيَجْزِيهُمُ اللَّهُ أَحْسنَ مَا عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُم مِّن فَضلِهِ وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِسابٍ(۳۸) وَ الَّذِينَ کفَرُوا أَعْمَالُهُمْ کَسرَابِ بِقِيعَةٍ يحْسبُهُ الظمْئَانُ مَاءً حَتى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يجِدْهُ شيْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِندَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سرِيعُ الحِْسابِ(۳۹) أَوْ کَظلُمَاتٍ فى بحْرٍ لُّجِّىٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ سحَابٌ ظلُمَات بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَکَدْ يَرَاهَا وَ مَن لَّمْ يجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ(۴۰) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسبِّحُ لَهُ مَن فى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ الطيرُ صافَّاتٍ کُلُّ قَدْ عَلِمَ صلاتَهُ وَ تَسبِيحَهُ وَ اللَّهُ عَلِيمُ بِمَا يَفْعَلُونَ(۴۱) وَ للَّهِ مُلْکُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ إِلى اللَّهِ الْمَصِيرُ(۴۲) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِى سحَاباً ثمَّ يُؤَلِّف بَيْنَهُ ثمَّ يجْعَلُهُ رُکاماً فَترَى الْوَدْقَ يخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَ يُنزِّلُ مِنَ السّمَاءِ مِن جِبَالٍ فِيهَا مِن بَرَدٍ فَيُصِيب بِهِ مَن يَشاءُ وَ يَصرِفُهُ عَن مَّن يَشاءُ يَکادُ سنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالاَبْصارِ(۴۳) يُقَلِّب اللَّهُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ إِنَّ فى ذَلِک لَعِبرَةً لاُولى الاَبْصارِ(۴۴) وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِّن مَّاءٍ فَمِنهُم مَّن يَمْشى عَلى بَطنِهِ وَ مِنهُم مَّن يَمْشى عَلى رِجْلَينِ وَ مِنهُم مَّن يَمْشى عَلى أَرْبَعٍ يخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَئٍ قَدِيرٌ(۴۵) لَّقَدْ أَنزَلْنَا آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ وَ اللَّهُ يهْدِى مَن يَشاءُ إِلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ(۴۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۶ «ترجمه آیات» خدا نور آسمان ها و زمين است، نور او، همچون محفظه اى است که در آن چراغى باشد، و چراغ در شيشه اى، شيشه اى که گويى ستاره اى است درخشان، و آن چراغ با روغن زيتى صاف روشن باشد، که از درخت پر برکت زيتون (سرزمين مقدس) گرفته شده باشد، نه زيتون شرقى و نه غربى. در نتيجه، آن چنان صاف و قابل احتراق باشد که نزديک است خود به خود بسوزد، هر چند که آتش بدان نرسد، و معلوم است که چنين چراغى، نورش دو چندان و نورى بالاى نور است. خدا هر که را خواهد، به نور خويش هدايت کند و اين مَثَل ها را خدا براى مردمى مى زند که خدا به همه چيز دانا است. (۳۵) در خانه هايى که خدا اجازه داده، همواره محترم و با عظمت باشند و نام وى، در هر بامداد و پسين، در آن ياد شود. (۳۶) مردانى هستند که تجارت و معامله، از ياد خدا و نماز خواندن و زکات دادن غافلشان نمى کند، و از روزى که در اثناى آن روز دل ها و ديدگان زير و رو شود، بيم دارند. (۳۷) تا خدا بهتر از آنچه کردند، پاداششان دهد و از کرم خويش افزونشان کند و خدا هر که را بخواهد، بى حساب روزى مى دهد. (۳۸) کسانى که کافرند، اعمالشان چون سرابى است در بيابانى که تشنه کام، آن بيابان آن را آب پندارد و چون بدان رسد، چيزى نيابد، و خدا را نزد آن يابد که حساب او را تمام و به کمال بدهد و خدا، تند حساب است. (۳۹) يا چون ظلماتى است به دريايى ژرف، که موجى آن را گرفته و بالاى آن، موجى ديگر و بالاتر از آن ابرى قرار دارد، که در چنين فرضى، ظلمت ها روى هم قرار گرفته و چون گرفتار اين ظلمت ها دست خويش را تا برابر چشم خود بلند کند، نزديک نيست که آن را ببيند. آرى، هر کس که خدا به وى نورى نداده، نورى ندارد.(۴۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۶۷ مگر ندانى هرچه در آسمان ها و زمين هست، با مرغان گشوده بال، تسبيح خدا مى کنند، همه دعا و تسبيح خويش دانند و خدا داند که چه مى کنند. (۴۱) فرمانروايى آسمان ها و زمين، مخصوص او است و بازگشت همه به سوى خدا است. (۴۲) مگر ندانى که خدا ابرى براند و سپس ميان آن پيوستگى دهد و سپس آن را فشرده کند و باران را بينى که از خلال آن برون شود و از کوه هايى که در آسمان هست، تگرگى نازل کند و آن را به هر ديارى که بخواهد، مى رساند و از هر ديارى که بخواهد دور مى کند و نزديک باشد که شعاع برق آن، چشم ها را بزند. (۴۳) خدا، شب و روز را به هم بدل مى کند که در اين براى اهل بصيرت، عبرتى هست. (۴۴) خدا همه جنبندگان را از آبى آفريده، بعضى از آن ها با شکم خويش و بعضى با دو پا و بعضى با چهار پا راه مى روند، خدا هرچه بخواهد، خلق مى کند، که خدا به همه چيز توانا است. (۴۵) آيه هايى روشن نازل کرده ايم و خدا هر که را بخواهد، به راه راست هدايت مى کند. (۴۶) «ترجمه آیات» توضیحی پیرامون آیات: «اللُه نُورُ السَّماوات وَ الأرض...» اين آيات، متضمن مقايسه مؤمنان به حقيقت ايمان با کفار است. مؤمنان را به داشتن اين امتيازات معرفى مى کند، که به وسيله اعمال صالح هدايت يافته، و به نورى از ناحيه پروردگارشان راه يافته اند، که ثمره اش، معرفت خداى سبحان، و سلوک و راهيابى به بهترين پاداش، و نيز به فضل خداى تعالى است، در روزى که پرده از روى دل ها و ديده هايشان کنار مى رود. به خلاف کفار، که اعمالشان ايشان را جز به سرايى بدون حقيقت راه نمى نمايد، و در ظلماتى چند طبقه و بعضى روى بعض قرار دارند، و خدا براى آنان، نورى قرار نداده، نور ديگرى هم نيست که با آن روشن شوند. رده:تفسیر المیزان