تفسیر المیزان

بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته) در کتاب کمال الدين، به سندى که به حماد بن ابى زياد دارد، روايت کرده، که وى گفت: من از آقاى خودم، موسى بن جعفر «عليه السلام»، از آيه «وَ أسبَغَ عَلَيکُم نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ بَاطِنَة» پرسيدم. فرمود نعمت ظاهرى، «امام ظاهر»، و نعمت باطنى، «امام غائب» است. مؤلف: البته اين روايت، از باب تطبيق يکى از مصاديق بر کلّ آيه است، و آيه مدلولش، اعم از مورد روايت است. و در تفسير قمى، به سند خود، از جابر روايت کرده که گفت: مردى نزد امام ابى جعفر «عليه السلام»، به عنوان سؤال آيه «وَ أسبَغَ عَلَيکُم نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ بَاطِنَة» را تلاوت کرد. امام «عليه السلام» فرمود: اما نعمت ظاهرى، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و معرفت و توحيدى است که آن جناب درباره خداى عزوجل آورده، و اما نعمت باطنى، «ولايت» ما اهل بيت و عقد مودت ما است... مؤلف: اين روايت نيز، مانند روايت قبلى، از باب تطبيق است. و در مجمع البيان، در ذيل جمله «وَ أسبَغَ عَلَيکُم...» گفته: و در روايت ضحاک، از ابن عباس آمده که گفت: من از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيدم: معناى اين آيه چيست؟ حضرتش فرمود: اى ابن عباس! اما آنچه که ظاهر است، اسلام است و آنچه که خدا آفريده، از خلقت و رزقى که به تو افاضه کرده، و اما آنچه باطن است، اين است که اعمال زشتت را پوشانده و رسوايت نکرده. اى ابن عباس! خداى تعالى مى فرمايد: من سه چيز را به مؤمن داده ام، که از خود او نيست. اول: دعایى که مؤمنان بعد از او بر او مى خوانند، با اين که او ديگر عملى ندارد. و دوم اين که: ثلث مالش را براى خودش قرار دادم، تا با آن گناهانش را ببخشم. سوم اين که: کارهاى زشتش را پوشاندم، و به هيچ يک از آن ها رسوايش نکردم، با اين که اگر يکى از آن ها را بر ملا و فاش مى ساختم، حتى خاندانش او را طرد مى کردند، تا چه رسد به غريبه ها. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۵۸ مؤلف: قريب به اين مضمون را، سيوطى در الدر المنثور، به چند طريق، از ابن عباس آورده. و اين حديث هم مانند دو حديث قبلى، از باب تطبيق يکى از مصاديق نعمت هاى ظاهرى و باطنى بر کلى آن است. و در توحيد، به سند خود، از عمر بن اذينه، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرموده: هر مولودى با فطرت، يعنى معرفت اين که خدا آفريدگار اوست، متولد مى شود، و اين، همان است که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ لَئِن سَئَلتَهُم مِن خَلقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض لَيَقُولُنَّ الله: و اگر از ايشان بپرسى چه کسى آسمان ها و زمين را آفريده، هر آينه حتما خواهند گفت: الله». و در تفسير قمى، در ذيل آيه «ألَم تَرَ أنَّ الفُلکَ تَجرِى فِى البَحرِ بِنِعمَتِ الله»، از امام «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: «کشتى ها در دريا، به قدرت خدا حرکت مى کنند». و نيز در همان کتاب، در ذيل آيه «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ» نقل کرده که فرمود: «صبّار»، آن کسى است که در برابر فقر و فاقه، خويشتندارى مى کند، و «شکور»، آن کسى است که بر همه احوال، شکر خدا مى گزارد. و در مجمع البيان، در ذيل همين آيه گفته: در حديث آمده که: ايمان دو نيم است. نيمى صبر است، و نيمى شکر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۵۹ مؤلف: اين حديث از همين آيه شريفه گرفته شده، که ما در ذيل آن گفتيم کنايه است از «مؤمن». و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «إلّا کُلُّ خَتّارٍ کَفُورٍ»، معصوم فرموده: «خَتَّار»، به معناى خدّاع و نيرنگباز است. و در ذيل جملۀ «إنَّ وَعدَ اللهِ حَقٌّ» فرموده: منظور از اين وعده، وعده قيامت است. و در کتاب ارشاد مفيد نقل کرده که اميرالمؤمنين «عليه السلام» شنيد که مردى از دنيا بدگويى مى کند، بدون اين که بفهمد چه مى گويد، و چه بايد درباره آن بگويد. پس در پاسخش مطالبى فرمود، که از آن جمله، اين است که: دنيا، جاى راستى است، براى کسى که با دنيا صادق باشد، و جاى عافيت است، براى کسى که از دنيا چيز بفهمد. و جاى بى نياز کردن خويش است، براى کسى که از آن توشه برگيرد. و نيز دنيا، مسجد انبياى خدا، و محل نزول وحى اوست، و مصلّاى ملائکه، و تجارت خانۀ اولياى خدا است. در دنيا، رحمت به چنگ آوريد، و در آن بهشت را کسب کنيد. پس اين کیست که دنيا را مذمت مى کند؟ با اين که خود دنيا ناپايدارى و جدا شدنش از اهل دنيا را اعلام مى کند، و به بانگ بلند، از فراق و جدايى خبر مى دهد، و خودش خبر از مرگ خود مى دهد. با نمونه اى که از سرور دارد، بشر را به سرور آخرت تشويق مى کند، و با نمونه اى که از بلاء دارد، مردم را از بلاى آخرت بر حذر مى دارد، و اين ترغيب و تحذيرش را، به بهترين بيان صورت مى دهد. پس هان اى کسى که دنيا را مذمت مى کنى، و در عين حال که آن را فريبگر مى خوانى، فريب خوردۀ اين بيان خويشى، او کى تو را فريب داده؟ آيا با بستر مرگ پدرانت و قبور ايشان، که ايشان را کهنه و پوسيده کرد، تو را گول زده؟ و يا با افتادن مادرانت در گودال گورها؟ تو مگر يادت نيست که چقدر با دست خود و به مباشرت خود، آنان را پرستارى و عيادت کردى، به اميد اين که شايد بهبودى يابند، و چقدر و با چه علاقه اى، شرح بيماريشان را براى پزشکان بيان مى کردى، و از آنان التماس دواء مى نمودى. نه آن علاقه و حرصت سودى به حال آنان بخشيد، و نه ميانجیگری ات، فایده اى به حالشان داشت. اين وضع که خودت ديدى و دنيا نشان تو داد، بستر مرگ تو را به تو نشان داد، که در آن روز نيز، نه گريه ات به جايى مى رسد، و نه دوستانت سودى به حالت دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۰ و در خصال، از ابى اسامه، از ابى عبدالله امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که وى گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: آيا نمى خواهيد از پنج چيز خبرتان دهم، که خداى تعالى، احدى از خلق خود را به آن ها آگاه نساخته؟ مى گويد: عرضه داشتم: بله. فرمود: خداوند، تاريخ قطعى قيام قيامت را مى داند، و به احدى از خلق خود خبر نداده. و خداوند، باران را نازل مى کند، و آنچه در رحم ها هست مى داند، و هيچ کس نمى داند که فردا چه چيزى کسب مى کند، و هيچ کس نمى داند در چه سرزمينى مى ميرد، ولى خدا همه اين ها را مى داند، و از آن ها با خبر است. مؤلف: در عين حال، روايات بسيار زيادى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و ائمه «عليهم السلام» رسيده که اين حضرات، از آينده حال خود و از زمان مرگشان و اين که در چه سرزمينى از دنيا مى روند، خبر داده اند. و اين روايات بسيار، روايت بالا و نظائر آن را تقييد مى کند، و حاصل مجموع روايات اين مى شود که: علم اين پنج امر، مخصوص خدا است، و به کسى نداده، مگر آن کس که خود به وى تعليم نموده است. البته در اين دسته از روايات، رواياتى هست که قبول تقييد نمى کند. مثلا در آن ها آمده که: حتى به تعليم الهى نيز، کسى در اين پنج مسأله آگاه نمى شود. ليکن به اين روايات نبايد اعتناء کرد. براى اين که روايات پيشگويی هاى ائمه و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آن قدر زياد است، که نمى شود به خاطر يک روايت، از همه آن ها چشم پوشيد. و در الدر المنثور است که ابن منذر، از عکرمه روايت کرده که گفت: مردى به نام «وراث»، از قبيله بنى مازن بن حفصة بن قيس غيلان، نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمد، و گفت: اى محمّد! قيام قيامت، چه وقت است، تا از اين بدبختى ها نجات يابيم؟ ديگر اين که قحطى همه جا و همه سرزمين هاى ما را فرا گرفته، چه وقت نعمت فراوان مى شود؟ و من وقتى از قبيله ام بيرون مى آمدم، زنم حامله بود، چه وقت پا سبک مى کند؟ ديگر اين که امروز فهميدم چه چيزها به دستم آمد، بفرما فردا چه به دست مى آورم؟ و ديگر اين که من فهميدم در کجا به دنيا آمدم، بفرما ببينم در کجا از دنيا مى روم؟ پس اين آيه، در پاسخ وى نازل شد. مؤلف: اين روايت، خالى از اشکال نيست. براى اين که آيه شريفه، با فقرات سؤال منطبق نيست. در آيه نيامده که خدا مى داند حمل حامله، چه وقت به دنيا مى آيد، تا جواب از سؤال «وراث» باشد. و نيز در آيه نيامده که تنها خدا مى داند چه وقت قحطى بر طرف مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۱ و در همان کتاب است، که ابن مردويه، از على بن ابى طالب «عليه السلام» روايت کرده که گفت: هيچ چيز از نظر پيامبرتان مخفى نيست، مگر همان پنج سرّ غيبى، که آيه آخر سوره «لقمان»، متعرض آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۲ «سوره سجده» آيات ۱ - ۱۴ سوره سجده * سوره «سجده»، مکّی است و سی آیه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الم (۱) تَنزِيلُ الْکتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِن رَّبِّ الْعَالَمِينَ(۲) أَمْ يَقُولُونَ افْترَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّک لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أَتَاهُم مِّن نَّذِيرٍ مِّن قَبْلِک لَعَلَّهُمْ يهْتَدُونَ(۳) اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنَهُمَا فى سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ استَوَى عَلى الْعَرْشِ مَا لَکُم مِّن دُونِهِ مِن وَلىٍّ وَ لا شفِيعٍ أَفَلا تَتَذَکَّرُونَ(۴) يُدَبِّرُ الاَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلى الاَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فى يَوْمٍ کانَ مِقْدَارُهُ أَلْف سنَةٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ(۵) ذَلِک عَالِمُ الْغَيْبِ وَ الشهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۶) الَّذِى أَحْسنَ کُلَّ شَئٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الانسانِ مِن طِينٍ(۷) ثُمَّ جَعَلَ نَسلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاءٍ مَّهِينٍ(۸) ثُمَّ سوَّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الاَبْصارَ وَ الاَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَّا تَشکُرُونَ(۹) وَ قَالُوا أَءِذَا ضَلَلْنَا فى الاَرْضِ أَءِنَّا لَفِى خَلْقٍ جَدِيدِ بَلْ هُم بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ کَافِرُونَ(۱۰) قُلْ يَتَوَفَّاکُم مَّلَکُ الْمَوْتِ الَّذِى وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ(۱۱) وَ لَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاکِسوا رُءُوسِهِمْ عِندَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصرْنَا وَ سمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ(۱۲) وَ لَوْ شِئْنَا لاَتَيْنَا کُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَ لَکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنىِّ لاَمْلاَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ(۱۳) فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِکُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاکُمْ وَ ذُوقُوا عَذَاب الْخُلْدِ بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۱۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۳ «ترجمه آیات» به نام خدايى که رحمتى عالمگير و رحمتى خاص به مؤمنان دارد. الم. (۱) نازل کردن اين کتاب که شکى در آن نيست، از پروردگار جهانيان است. (۲) مگر گويند آن را تزوير کرده؟ (نه) بلکه آن حق است، و از پروردگار تو است، تا گروهى را که پيش از تو بيم رسان سويشان نيامده، بيم دهى، شايد هدايت يابند. (۳) خدا آن کسى است که آسمان ها و زمين را با هرچه ميان آن هاست، به شش روز آفريد، سپس به عرش پرداخت، جز او سرپرست و شفيعى نداريد، چرا پند نمى گيريد؟ (۴) از آسمان گرفته تا زمين، تدبير هر کار را مى کند، آنگاه در روزى که اندازه اش هزار سال از آن هاست که شما مى شماريد، (همه چيز) به سوى او بالا مى رود. (۵) اين خدا داناى غيب و شهود، و عزيز و رحيم است. (۶) همان که خلقت همه چيز را نيکو کرده، و خلقت انسان را از گِلى آغاز کرد. (۷) و نژاد او را از مايه اى از آب پست قرار داد. (۸) آنگاه وى را پرداخت، و از روح خويش در او بدميد، و براى شما گوش و ديدگان و دل ها آفريد، اما شما چه کم سپاس مى داريد! (۹) گويند: چگونه وقتى در زمين گُم شديم، دوباره در خلقتى تازه در خواهيم آمد؟ (اين ها که مى گويند، همه بهانه است)، بلکه علت واقعى انکارشان، اين است که رفتن به پيشگاه پروردگار خود را منکرند. (۱۰) بگو فرشته مرگ که بر شما گماشته اند، جانتان را مى گيرد، سپس به سوى پروردگارتان بازگشت خواهيد کرد. (۱۱) اگر ببينى وقتى گنهکاران در پيشگاه پروردگارشان، سرها به زير افکنده اند، (خواهى ديد که مى گويند:) پروردگارا! ديديم و شنيديم، ما را بازگردان تا عمل شايسته کنيم، که ما ديگر به يقين رسيديم. (۱۲) اگر مى خواستيم، همه کس را هدايت عطا مى کرديم، ولى اين سخن از من مقرر شده، که جهنّم را از جنّيان و آدميان، جملگى پُر مى کنم. (۱۳) به سزاى آن که ديدار اين روزتان را فراموش کرديد، عذاب بکشيد، که ما نيز به فراموشی تان سپرديم، و به سزاى اعمالى که مى کرديد، عذاب جاويد را تحمل کنيد. (۱۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۴ «بیان آیات» اجمال مطالب سوره مبارکه «سجده» غرض اين سوره، بيان «مبدأ» و «معاد»، و اقامه برهان بر اين مسأله است. و نيز، دفع شبهه هايى که درباره اين دو مسأله، در دل ها خلجان مى کند. و در ضمن، به مسأله «نبوّت» و کتاب نيز اشاره می نمايد. و امتيازى که دو گروه مؤمنان حقيقى به آيات خدا، و فاسقان خارج از زىّ عبوديت، از يکديگر دارند، بيان مى کند. و نيز، به دسته اول، وعدۀ ثوابى مى دهد که از تصور هر متصور بيرون است. و به دسته دوم، وعيدى مى دهد، و به انتقام شديدى تهديد مى کند، که عبارت است از: عذاب اليم و ابدى در قيامت، و عذابى کوچکتر از آن، که در دنيا به زودى خواهند چشيد. و در آخر، سوره را با تأکيد آن وعيد، و دستور به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» که تو نيز منتظر باش، آن چنان که آنان منتظرند، ختم مى کند. اين فهرست و اجمال مطالبى است که در اين سوره آمده. و اين سوره، در مکه نازل شده، مگر سه آيه آن که بعضى گفته اند در مدينه نازل شده است. و آن، عبارت است از آيه: «أفَمَن کَانَ مُؤمِناً کَمَن کَانَ فَاسِقاً»، تا تمامى سه آيه. آنچه در اين فصل از آيات سوره مورد بحث آورده ايم، فصل اول از آن فهرست را، يعنى مسأله «مبدأ» و «معاد» را متضمن است. «الم * تَنزِيلُ الْکتَابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِن رَّبِّ الْعَالَمِينَ»: اين آيه، در تقدير، «هَذَا تَنزِيلُ الکِتَاب» بوده. يعنى اين تنزيل کتاب است، و کلمۀ «تنزيل»، مصدر به معناى اسم مفعول است. و اگر مصدر را به «کتاب» اضافه کرده، از باب اضافۀ صفت به موصوف است. و معنايش اين است که: «اين، همان کتاب نازل شده است، که شکى در آن نيست». در جملۀ «مِن رَبِّ العَالَمِين»، براعت استهلال به کار رفته. و «براعت استهلال»، اين است که در ابتداى کتاب يا نامه، سخنى گفته شود که به خواننده بفهماند در کتاب يا نامه، چه چيزهايى آمده است. در جملۀ مورد بحث نيز، اين نکته به کار رفته، و به خواننده مى فهماند که در اين سوره، از وحدانيت خدا و معادى که وثنيت بت پرست منکر آن است، گفتگو شده. چون همان طور که مکرر گفتيم، وثنى ها قائل به موجودى به نام ربّ العالَمين نيستند، براى هر عالَمى، ربّى قائل اند، و ربّ همۀ آن رب ها را، خدا مى دانند، و (خدا منزّه و بزرگتر است از آنچه اينان مى گويند، و بسيار هم بزرگتر است). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۵ «أَمْ يَقُولُونَ افْترَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّک لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أَتَاهُم مِّن نَّذِيرٍ مِّن قَبْلِک...»: کلمه «أم»، به اصطلاح ادبى، منقطعه است، که معناى «بلکه» را مى دهد. و معنا را چنين مى کند: بلکه مى گويند قرآن را به خدا افتراء بسته، و از ناحيه خدا نيست. آنگاه سخن آنان را رد نموده، مى فرمايد: «بَل هُوَ الحَقُّ مِن رَبِّک لِتُنذِرَ...» مقصود از قومى که پيش از پيامبر اسلام«ص»، پيامبری به سويشان نیامده بود «لِتُنذِرَ قَوماً مَا أتَيهُم مِن نَذِيرٍ مِن قَبلِکَ» - بعضى از مفسران گفته اند: منظور از اين قوم، قريش است. چون هيچ پيغمبرى قبل از آن جناب، به سوى قريش گسيل نشده بود. به خلاف اقوام ديگر عرب، که بعضى از پيغمبران به سوى ايشان مبعوث شده بودند. مانند «خالد بن سنان عبسى»، و «حنظله»، که بنا به آنچه در روايات است، دو تن از پيغمبران عرب بودند. بعضى ديگر گفته اند: مراد از قوم مذکور، همه اهل فترت، يعنى مردم مابين عيسى و محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» است. چون در اين فاصله زمانى، مردم از مسأله دين و از وظایفى که در قبال نعمت هاى الهى داشتند، و از آن غرض که به خاطر آن خلق شده بودند، يعنى عبادت، به کلّى غافل ماندند. ليکن اين تفسير صحيح نيست. براى اين که معناى «فترت» اين است که مدتى پيغمبر صاحب شريعت و کتاب مبعوث نشده باشد، که اين مدت را، مدت فترت مى نامند، و اما مدت مبعوث نشدن پيامبران بى شريعت، اولا فترت نيست. و ثانيا قبول نداريم که مابين عيسى و محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم»، چنين پيامبرانى نيامده باشند، با اين که زمان فاصل بين آن دو پيامبر، شش قرن بوده. «لَعَلَّهُم يَهتَدُونَ» - غايتى است براى ارسال رسول، اما نه غايتى حتمى، بلکه رجایى و احتمالى. توضيح اين که: هدايت يافتن قوم مذکور، نتيجه و غايت رسالت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، اما نتيجه احتمالى. و لذا فرمود: شايد هدايت شوند، و آرزوى مذکور از خدا نيست. چون کسى آرزوى چيزى را مى کند که از شدن و نشدن آن بى خبر باشد، و خدا منزه از بى خبرى است، بلکه آرزو قائم به مقام است، و يا قائم به مخاطب است، که همان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» باشد، و اين مطلب در نظائر جمله مورد بحث گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۶ «اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض... أَفَلا تَتَذَکَّرُونَ»: استواء خداوند بر عرش، کنايه از مقام تدبير موجودات بعد از خلقت آن هاست «اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَینَهُمَا فِی سِتَّةِ أیّامٍ ثُمَّ استَوَی عَلَی العَرش... أَفَلا تَتَذَکَّرُونَ»: تفسير اين آيه، در تفسير آيه «خَلَقَ السَّمَاوَات وَ الأرضَ ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرش» و در آياتى نظير آن گذشت. و نيز در گذشته گفتيم که تعبير به «استواء در عرش»، کنايه است از مقام تدبير موجودات، و به نظام در آوردن آن ها. نظامى عام و پيوسته، که حاکم بر همه آن ها باشد. و به همين جهت که کنايه از اين معنا است، در اغلب مواردى که اين تعبير آمده، ، دنبالش يکى از تدبيرها را به عنوان نمونه ذکر کرده. مثلا يک جا فرموده: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ يُغشِى اللَّيلَ النَّهَار». و در جاى ديگر فرموده: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ يُدَبِّرُ الأمرَ». و جاى ديگر فرموده: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ يَعلَمُ مَا يَلِجُ فِى الأرضِ». و نيز فرموده: «ذُو العَرشِ المَجِيد * فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ». و اگر بعد از خلقت آسمان ها و زمين، مسأله «استواء بر عرش» را ذکر کرده، براى اين است که سخن در اختصاص ربوبيت و الوهيت به خداى يگانه است، و در چنين مقامى، صرف استناد خلقت به خداى تعالى، در باطل کردن عقيده بت پرستان کافى نبود. چون آن ها منکر اين استناد نيستند، بلکه منکر استناد تدبير به خدا هستند. مى گويند: تدبير عالَم، که همان ربوبيت بوده باشد، کار خدايان ماست. در نتيجه، الوهيت (استحقاق پرستش) نيز، مختص به آن خدايان است، و براى خدا، تنها اين مى ماند که ربّ آن ارباب و معبود آن معبودهاست. لذا لازم بود بعد از مسأله خلقت، استواء بر عرش را هم بياورد. چون بين خلقت و تدبير ملازمه هست. يعنى يکى از ديگرى جدايى پذير نيست. لذا در آيه مورد بحث، هر دو را ذکر کرد تا بفهماند پديد آرندۀ موجودات، همان کسى است که مدبّر آن ها است. پس همو به تنهايى، ربّ و إله است، همچنان که به تنهايى خالق است. و باز به همين جهت در آيه مورد بحث، مانند آياتى که به عنوان شاهد آورديم، بعد از ذکر «استواء بر عرش»، نمونه اى از «تدبير» خدا را ذکر نموده و فرموده: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ مَا لَکُم مِن دُونِهِ مِن وَلِىٍّ وَ لَا شَفِيعٍ». چون ولايت و شفاعت نيز، مانند استواء بر عرش، از شؤون «تدبير» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۷ معنای آیه: «جز خداوند، برای شما، ولىّ و شفيعى نيست» «مَا لَکُم مِن دُونِهِ مِن وَلِىٍّ وَ لَا شَفِيعٍ» - «وَلِىّ»، به معناى کسى است که مالک تدبير امر چيزى باشد، و معلوم است که امور ما و آن شؤونى که قوام حيات ما به آن هاست، قائم به هستى است، و محکوم و در تحت تدبير نظام عامى است که حاکم بر همه هستى است. و نيز، محکوم به نظام خاصى است که خود ما انسان ها داريم. و نظام هرچه باشد، چه عامش و چه خاصش، از لوازم و خصوصياتى است که خلقت هر چيزى دارد، و خلقت هم هرچه باشد، مستند به خداى تعالى است. پس اوست که خصوصيات هر موجودى و از آن جمله انسان را داده، و در نتيجه، باز همو است که براى انسان نظامى مخصوص به خودش و نظامى عام مقرر کرده. پس او، «مدبّر» و «ولىّ» ماست، که به امور ما رسيدگى نموده و شؤون ما را تدبير مى کند، همان طور که ولىّ هر چيزى است، شريکى برايش نيست. و «شَفِيع» - بنابر آنچه در مباحث «شفاعت»، در جلد اول از اين کتاب گذشت - عبارت شد از: کسى که منظم به سببى ناقص شود، و سببيت ناقص را تکميل کند. پس «شفاعت»، عبارت است از: تتميم سبب ناقص در تأثيرش. و چون اين معنا را با اسباب و مسببات خارجى تطبيق کنيم، نتيجه اش اين مى شود که هر يک از اسباب و شرايط عالَم، شفيع يکديگرند. چون سببيت يکديگر را در تأثير تکميل مى کنند، همچنان که هر يک از ابر، باران، آفتاب، سايه و امثال آن، «شفيع» روييدنی ها هستند. چون هر يک از نامبردگان، سببيت ديگرى را تکميل مى کند. حال مى گوييم: وقتى پديد آورندۀ اسباب و اجزاى آن ها، و ربط دهنده بين آن ها و مسببات، خداى سبحان باشد، پس خدا، «شفيع حقيقى» است، که نقص هر سبب را تکميل مى کند. پس شفيع واقعى و حقيقى، تنها خدا است، و غير از او، شفيعى نيست. به بيانى ديگر و دقيق تر اين که: قبلا که ( در جلد هشتم)، پيرامون اسماء حُسنى بحث مى کرديم، گفتيم که: اسماء حُسناى خداى تعالى، واسطه هايى بين او و بين خلقش در رساندن فيض به ايشان هستند. مثلا خداى تعالى بدان جهت که داراى اسم رازق، جواد، غنىّ و رحيم است، به خلق خود رزق مى دهد، و بدان جهت که «شافى»، «مُعَافى»، «رؤوف» و «رحيم» است، بيماران را شفا مى دهد. و بدان جهت که «شديدُ البَطش»، «ذُو انتقام» و «عزيز» است، ستمکاران را هلاک مى کند. و همچنين هر فيضى را که به خلق مى رساند، به وساطت يکى از اسماء حُسنايش مى رساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۸ بنابراين، هيچ چيز از مخلوقات او که وجودش مرکب است، نخواهى ديد، مگر آن که در وجود آن، چند اسم از اسماء حُسناى خدا دخالت و وساطت دارند، که اين چند اسم، بعضى مافوق بعضى، و بعضى در عرض بعضى ديگرند. و هر اسمى از آن اسماء که خصوصى تر است، واسطه است بين آن موجود، و بين آن اسمى که اعم از خودش است. مثلا اسم «شافى»، اخص از اسم «رؤوف» و «رحيم» است. چون او تنها مربوط به شفاى بيماران است، و آن دوى ديگر، هم شامل بيماران مى شود، و هم غير آنان. و به همين جهت اسم «شافى»، واسطه مى شود بين مريض، و بين اسم «رؤوف» و «رحيم». باز اسم «رحيم»، خصوصى تر از اسم «قدير» است، و به همين جهت، واسطه مى شود ميان «قدير» و بيمار، و به همين منوال ساير اسماء. و اين وساطت، در حقيقت تتميم تأثير سبب در مسبّب است. و يا به عبارت ديگر: نزديک کردن مسبّب است به سبب، تا تأثير سبب به فعليت برسد. و از اين معنا، نتيجه مى گيريم که: خدا «شفيع» مى شود با بعضى از اسماى خود، نزد بعضى ديگر. پس صحيح است که به استعمال حقيقى گفته شود که: «خدا، شفيع است» و غير از او، شفيعى نيست. (دقت بفرماييد). از آنچه گذشت، معلوم و روشن شد که ديگر هيچ اشکالى در اين اطلاق و استعمال نيست، و جا ندارد کسى اشکال کند که چطور خدا «شفيع» مى شود نزد خودش؟ چون گفتيم حقيقت اين «شفاعت»، وساطت يکى از صفات کريمه او، بين شخص محتاج، و يکى ديگر از صفات اوست. همچنان که خود ما، همه روزه پناه مى بريم به «رحمت» او از «غضبش». و يا پناه مى بريم به «فضلش»، از «عدلش». و رحمت و فضلش را شفيع قرار مى دهيم بين خود و بين غضب و عدل او. و اما اين معناى از شفاعت که خدا براى کسى نزد غير خودش، «شفيع» شود، البته به هيچ وجه صحيح نيست. نظرات ديگر مفسران، در معنای آیه: «مَا لَکُم مِن دُونِهِ مِن وَلِىٍّ وَ لَا شَفِيعٍ» مفسران، براى اين که همين معناى دوم به نظرشان نزديکتر رسيده، در تفسير آيه اختلاف کرده و حرف ها زده اند: بعضى گفته اند: کلمۀ «دُون» در جملۀ «مَا لَکُم مِن دُونِهِ مِن وَلِىٍّ وَ لَا شَفِيعٍ»، به معناى کلمۀ «عِندَ: نزد» مى باشد. و جملۀ «مِن دُونِهِ»، حال از ضمير «لَکُم» است، و معناى آيه، اين است: شما در اين حال که از خدا تجاوز کرده ايد (براى خدا شريک قائل شده ايد)، ديگر هيچ ولىّ و شفيعى نداريد. و خلاصه مى خواهد بفرمايد نزد خدا شفيع و وليّى ندارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۶۹ ليکن اشکال اين تفسير، اين است که هر چند استعمال کلمۀ «دُون»، به معناى «عِندَ» صحيح است، ليکن بودن کلمۀ «مِن» در آيه، قرينه است بر اين که «دُون» به معناى «غير» است، و «مِن دُونِهِ»، به معناى «غير از خدا» است، نه نزد خدا. و مفهوم تجاوز را در تقدير گرفتن و ارجاع کلمۀ «مِن دُونِهِ» به «مَا لَکُم عِندَهُ»، بى معنا است. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «شَفِيع» در آيه شريفه، مجازا در معناى «ناصر» استعمال شده، و کلمۀ «ُدون»، به معناى غير است، و جملۀ «مِن دُونِهِ»، حال از «ولىّ» است. و معناى آيه، اين است که: «شما، ولىّ و ناصرى غير از خدا نداريد». اشکال اين تفسير، اين است که بدون جهت، مرتکب اين مجاز شده است. بعضى ديگر گفته اند: اطلاق «شفيع» در اين جا، از قبيل مشاکله تقديرى است. يعنى روى فرض صحت کلام خصم، نظير او سخن بگويند، و در مقام ما، چون مشرکان - که آيه در مقام انذار ايشان است - درباره بت هاى خود مى گفتند: اين ها، شفيعان ما هستند، و معتقد بودند که هر يک از آن ها، شفيع آنان در يک قسم حاجت است. معناى آيه، اين مى شود که: بر فرض که معبود، ولىّ و شفيع شما باشد، ولى شما غير از خدا، ولىّ و شفيعى نداريد. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «دُون» به معناى «عِندَ: نزد» است، ولى ضمير «مِن دُونِهِ»، به عذاب بر مى گردد. و معناى جمله، اين است که: براى شما نزد عذاب خدا، وليّى نيست. يعنى خويشاوندى که به دردتان بخورد، و عذاب را از شما برگرداند، و نيز شفيعى که سودى به حالتان بخشد، نيست. اشکال اين تفسير، اين است که برگرداندن ضمير به «عذاب»، زورگويى و بى دليل حرف زدن است. علاوه بر اين، اشکال ديگرى که بر همه وجوهى که نقل کرديم، وارد است، اين است که: صاحبان اين وجوه، از اين جهت خود را به زحمت انداخته اند که فکر کرده اند وقتى خدا «شفيع» باشد، آن کس که نزد او شفاعت کند، کيست؟ و خواننده عزيز متوجه شد که با تحليلى که کرديم، خداى تعالى، هم «شفيع» است و هم «شفاعت پذير». «أفَلَا تَتَذَکَّرُون» - اين استفهام توبيخى است. توبيخ بر اين که تا کى مى خواهند متذکر نشوند، و از ادلۀ عقول، روى بگردانند، و نفهمند که «مُلک» و «تدبير»، هر دو از خداى سبحان است، و او يگانه معبود به حق است، و غير از او، «ولىّ» و «شفيعى» ندارند، و شفاعتى که براى آلهه خود قائل اند، خيالى بيش نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۷۰ رده:تفسیر المیزان