تفسیر المیزان

«فَزَيّنُوا لَهُم مَا بَينَ أيدِيهِم وَ مَا خَلفَهُم» - يعنى آن قرينان سوء در نظر ايشان جلوه داد پيش رو و پشتِ سرشان را. و شايد مراد اين باشد که هم لذت هاى مادى را که داشتند، در نظرشان جلوه داد، و هم آن ها را که آرزومند بودند داشته باشند، و در آينده به دست آورند. بعضى از مفسران گفته اند: منظور از «مَا بَينَ أيدِيهِم»، گناهانى است که در اثر زينت دادن آن قرين ها، مرتکب شدند. و منظور از «مَا خَلفَهُم»، سنت هاى زشتى است که در مردم و براى بعد از خود باب کردند. و ممکن است اين وجه را در وجه قبلى درج نمود. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «مَا بَينَ أيدِيهِم»، زندگى دنياى ايشان است که بدان اقبال نموده و آن را مقدم بر آخرت داشتند، و همه براى آن سعى و تلاش کردند. و مراد از «وَ مَا خَلفَهُم»، امر آخرت است که قرينان سوء، ايشان را به انکار آن دعوت نموده، گفتند: قيامتى و نشورى و حسابى و بهشتى و دوزخى در کار نيست. ولى اين وجه، وجه بعيدى است. براى اين که انکار قيامت و حساب، زينت دادن زندگى آخرت نيست. «وَ حَقّ عَلَيهِمُ القَولُ فِى أمَمٍ قَد خَلَت مِن قَبلِهِم مِنَ الجِنّ وَ الإنس» - يعنى: کلمه عذاب عليه ايشان ثابت و واجب شد، در حالى که در امت هايى شبيه به خود بودند. امت هايى از جنّ و انس که قبل از ايشان مى زيستند. و منظور از کلمه عذاب، آيه «وَ الّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذّبُوا بِآيَاتِنَا أولئِکَ أصحَابُ النّارِ هُم فِيهَا خَالِدُون» است. و نيز آيه «لَأملَئَنّ جَهَنّمَ مِنکَ وَ مِمّن تَبِعَکَ مِنهُم أجمَعِين» مى باشد. و در آيه مورد بحث، جمله «إنّهُم کَانُوا خَاسِرِين»، تعليل واجب شدن کلمه عذاب، و يا تعليل همه مطالب قبل است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۶ و از آن آيه شريفه بر مى آيد که: جنّيان مانند آدميان، حکم مرگ در ميان آن ها جارى است. بحث روايتى در کتاب فقيه، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت آورده که در وصيتش به فرزندش ابن حنفيّه، اين آيه را آورد که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ مَا کُنتُم تَستَتِرُونَ أن يَشهَدَ عَلَيکُم سَمعُکُم وَ لا أبصَارُکُم وَ لا جُلُودُکُم»، و سپس فرمود: منظور از «جُلُود»، آلت تناسلى است. و در تفسير قمى، به سند خود، از ابى عُمَر و زبيرى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير همين آيه فرمود: منظور از «جُلُود»، آلت تناسلى و ران آدمى است. و در مجمع البيان مى گويد: امام صادق «عليه السلام» فرمود: براى مؤمن سزاوار آن است که از خدا آن طور بترسد که گويا خود را مشرف به آتش دوزخ مى بيند، و آن طور اميد رحمت از او داشته باشد که گويا از اهل بهشت است. چه خداى تعالى، در مذلت کفار که ترس از او نداشتند، مى فرمايد: «وَ ذَلِکُم ظَنُّکُمُ الّذِى ظَنَنتُم بِرَبّکُم». و درباره حسن ظنّ و اميدوارى به رحمتش در حديث قدسى مى فرمايد: من بر طبق ظنّ بنده مؤمن خود رفتار مى کنم. اگر حسن ظنّ داشته باشد، همان ظنّش را محقق مى سازم، و اگر هم سوء ظنّ داشته باشد، مطابق ظنّش با او رفتار مى کنم. و در تفسير قمى، به سند خود، از عبدالرحمن بن حجاج، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که در ضمن حديثى فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرموده: هيچ بنده اى نيست که به خداى عزّوجلّ حسن ظنّ داشته باشد، مگر آن که خدا را مطابق ظنّ خود خواهد يافت و اين، همان قول خداى عزّوجلّ است که مى فرمايد: «ذَلِکُم ظَنّکُمُ الّذِى ظَنَنتُم بِرَبّکُم». و در الدر المنثور است که احمد، طبرانى، عبد بن حميد، مسلم، ابوداوود، ابن ماجه، ابن حبان، و ابن مردويه، همگى از جابر روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: زنهار هيچ يک از شما از دنيا نرود، مگر اين که نسبت به خداى تعالى، حسن ظنّ داشته باشد. چون مردمى بودند که خداى تعالى، به خاطر سوء ظنّ شان به خدا، هلاکشان کرد، و درباره شان فرمود: «وَ ذَلِکُم ظَنّکُمُ الّذِى ظَنَنتُم بِرَبّکُم أردَيکُم فَأصبَحتُم مِنَ الخَاسِرِين». مؤلف: در شأن نزول بعضى از آيات مورد بحث، رواياتى وارد شده که آن طور که بايد و شايد، با سياق آيات سازگارى ندارد، و به همين جهت از نقل آن ها صرف نظر کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۷ آيات ۲۶ - ۳۹ سوره فصّلت وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لا تَسمَعُوا لهَِذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِيهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ(۲۶) فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا عَذَاباً شدِيداً وَ لَنَجْزِيَنّهُمْ أَسوَأَ الَّذِى کانُوا يَعْمَلُونَ(۲۷) ذَلِک جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ النَّارُ لهَُمْ فِيهَا دَارُ الخُْلْدِ جَزَاءَ بمَا کانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ(۲۸) وَ قَالَ الَّذِينَ کفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلّانَا مِنَ الجِْنِّ وَ الإنسِ نجْعَلْهُمَا تحْت أَقْدَامِنَا لِيَکُونَا مِنَ الاَسفَلِينَ(۲۹) إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ استَقَامُوا تَتَنزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائکةُ أَلّا تَخَافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالجَْنَّةِ الَّتى کُنتُمْ تُوعَدُونَ(۳۰) نحْنُ أَوْلِيَاؤُکُمْ فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ فى الآخِرَةِ وَ لَکُمْ فِيهَا مَا تَشتَهِى أَنفُسکُمْ وَ لَکُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ(۳۱) نُزُلاً مِّنْ غَفُورٍ رَّحِيمٍ(۳۲) وَ مَنْ أَحْسنُ قَوْلاً مِّمَّن دَعَا إِلى اللَّهِ وَ عَمِلَ صَالِحاً وَ قَالَ إِنَّنى مِنَ الْمُسلِمِينَ(۳۳) وَ لا تَستَوِى الحَْسنَةُ وَ لا السيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتى هِىَ أَحْسنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَک وَ بَيْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلىُّ حَمِيمٌ(۳۴) وَ مَا يُلَقَّاهَا إِلّا الَّذِينَ صَبرُوا وَ مَا يُلَقَّاهَا إِلّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ(۳۵) وَ إِمَّا يَنزَغَنَّک مِنَ الشيْطانِ نَزْغٌ فَاستَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السّمِيعُ الْعَلِيمُ(۳۶) وَ مِنْ آيَاتِهِ الَّيْلُ وَ النَّهَارُ وَ الشّمْس وَ الْقَمَرُ لا تَسجُدُوا لِلشّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسجُدُوا للَّهِ الَّذِى خَلَقَهُنَّ إِن کُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ(۳۷) فَإِنِ استَکبرُوا فَالَّذِينَ عِندَ رَبِّک يُسبِّحُونَ لَهُ بِالَّيْلِ وَ النّهَارِ وَ هُمْ لا يَسئَمُونَ (۳۸) وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنَّک تَرَى الاَرْض خَاشِعَةً فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيهَا الْمَاءَ اهْتزَّت وَ رَبَت إِنَّ الَّذِى أَحْيَاهَا لَمُحْىِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى کُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ(۳۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۸ «ترجمه آيات» و آنان که کفر ورزيدند، به يکديگر سفارش مى کردند که هنگام شنيدن صداى قرآن، به آن گوش ندهيد و جار و جنجال کنيد، به طورى که صداى شما بر صداى قرآن غلبه کند و در نتيجه کسى آن را نشنود (۲۶). ما هم به طور يقين، به کسانى که کفر ورزيدند، عذاب سختى مى چشانيم و به بدتر از آنچه مى کردند، کيفر مى دهيم (۲۷). اين چنين است که کيفر دشمنان خدا آتش است، در شکم آتش خانه اى جاودانه دارند، به کيفر اين که همواره آيات ما را انکار مى کردند (۲۸). (همين کفار که در دنيا آن سفارش را به يکديگر مى کردند) در آخرت مى گويند: پروردگارا! گمراه کنندگان جنّى و انسى را به ما نشان بده، تا آنان را زير پا گذاريم، تا خوارتر از خود ما شوند (۲۹). اما آن هايى که گفتند پروردگار ما «اللّه» است و بر گفته خود پافشارى و استوارى هم کردند، ملائکه بر آنان نازل گشته و مى گويند: نترسيد و غم مخوريد و به بهشت بشارت و خوشوقتى داشته باشيد، بهشتى که در دنيا همواره وعده اش را به شما مى دادند (۳۰). آرى، ماييم اولياى شما، هم در دنيا و هم در آخرت، و شما در بهشت هرچه دلتان بخواهد و بلکه هرچه طلب کنيد، در اختيار خواهيد داشت (۳۱). اين ها همه مراسمى است که قبلا براى پذيرايى شما از ناحيه خداى آمرزنده رحيم فراهم شده (۳۲). راستى، خوش گفتارتر از کسى که بشر را به سوى خدا دعوت مى کند و عمل صالح انجام مى دهد و مى گويد: من به يقين از تسليم شدگانم، کيست؟ (۳۳) و چون معلوم است که خوبى و بدى يکسان نيست، لاجرم تو بدی هاى مردم را بهترين عکس العمل دفع کن، تا آن کسى که بين تو و او دشمنى هست، چنان از دشمنى دست بردارد، که گويى دوستى مهربان است (۳۴). اما اين نصيحت را نمى پذيرند، مگر کسانى که خويشتندار اند، و نيز نمى پذيرد مگر آن که بهره عظيمى از سعادت داشته باشد (۳۵). و اگر از ناحيه شيطان به نحوى تحريک شدى، پناه به خدا بر، که او شنواى دانا است (۳۶). و يکى از آيات او، شب و روز و خورشيد و ماه است. پس ديگر معنا ندارد که براى خورشيد و ماه سجده کنيد، بلکه بايد براى خدايى سجده کنيد که آن ها را آفريده، اگر به راستى مى خواهيد عبادتى کنيد (۳۷). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۸۹ و اگر ديدى که باز کفار استکبار مى کنند، غمگين مباش، که آنان که نزد پروردگار تواند، شب و روز، او را تسبيح مى گويند و خسته نمى شوند (۳۸). و يکى از آياتش اين است که زمين را مى بينى مُرده و بى جنب و جوش است، ولى وقتى ما باران بر آن نازل مى کنيم، به جنب و جوش مى افتد و بالا مى آيد. آرى، آن کس که مُردگان را زنده مى کند، همان کسى است که زمين را زنده مى کند، که او بر هر چيزى قادر است (۳۹). «بیان آيات» در اين آيات، به ايمان نياوردن کفار به قرآن کريم - که در صدر سوره آمده بود - برگشت شده، و متعرض نقشه هايى شده که آنان به منظور ابطال حجت قرآن مى کشيدند. و در اين آيات، بين کفار و مؤمنان با استقامت مقابله شده. کفار و پاره اى از عواقب ضلالت آنان را، از يکسو، و مؤمنان با استقامت و پاره اى از پاداش هاى آخرتى ايشان را، از سوى ديگر آورده. و نيز متعرض مطالب متفرقه ديگرى مى شود. «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لا تَسمَعُوا لهَِذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِيهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ»: کلمه «الغوا»، امر از مصدر «لغو» است، و «لغو»، به معناى هر چيزى است که اصل و ريشه اى نداشته باشد، و در کلام، به معناى آن گفتارى است که معنا نداشته باشد. وقتى گفته مى شود: «لغى و یلغو، لغواً»، معنايش اين است که کار لغو کرد، و مى کند. و کلمۀ «هذا» که اشاره به قرآن است، و دوباره نام قرآن را آوردن، «اين قرآن»، دليل بر اين است که کمال عنايت را به قرآن و از بين بردن آن داشته اند. و اين آيه، دلالت مى کند بر نهايت عجز کفار در مبارزه عليه قرآن، به طورى که بعد از آن که نتوانستند کلامى مثل آن را بياورند، و يا اقامه برهانى عليه آن بکنند، کارشان در بيچارگى به اين جا کشيد که به يکديگر سفارش کنند که گوش به قرآن ندهند، و هر جا قرآن خوانده شود، سر و صداهاى بى معنا در آورند، تا صداى آن شخص به گوش کسى نرسد، و در نتيجه، اثرش لغو گردد. و منظور از جمله «باشد که شما غالب شويد»، اين غلبه است. عذاب شدید کافرانى که مردم را از شنيدن قرآن باز مى داشتند «فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا عَذَاباً شدِيداً ...»: لام در جمله «لَنُذِيقَنّ»، لام سوگند است. و مراد از «الّذِينَ کَفَرُوا»، به حسب مورد آيه، همان کسانى است که گفته بودند: به قرآن گوش ندهيد. هرچند که صرف نظر از مورد، آيه شريفه بر حسب لفظ مطلق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۰ «وَ لَنَجزِيَنّهُم أسوَءَ الّذِى کَانُوا يَعمَلُون» - بعضى گفته اند: مراد از «أسوَءَ الّذِى کَانُوا يَعمَلُون»، همه اعمال زشت آنان است، و کلمۀ «أسوَء: بدتر» در اين جا، از معناى أفعل تفضيلى خود افتاده. در نتيجه، به معناى «بد» شده، نه «بدتر». بعضى از مفسران گفته اند: مراد اين است که به عنوان مبالغه در نهى و زجر، جزاى بدترين اعمالشان را ذکر کند، و از بقيه اعمال بدشان سکوت نمايد. «ذَلِک جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ النَّارُ ...»: جمله «ذَلِکَ جَزَاءُ»، مبتدا و خبر است، و کلمه «النّار»، بدل از کلمه «ذَلِکَ»، و يا عطف بيان براى آن است. ممکن هم هست خبرى باشد براى مبتدایى که حذف شده، و تقدير آن «ذَلِکَ جَزَاءُ أعدَاءِ اللّه هِىَ النّار» باشد. يعنى: اين است جزاى دشمنان خدا که عبارت است از آتش. و يا مبتدا باشد براى اين خبر که مى فرمايد: «لَهُم فِيهَا دَارُ الخُلد». يعنى: آتش براى آنان خانه اى است جاودانه. «لَهُم فِيهَا دَارُ الخُلد» - يعنى: آتش به همه آنان احاطه دارد. هر يک از ايشان در درون آتش خانه اى مخصوص به خود دارد، که در آن جاودانند. «جَزَاءً بِمَا کَانُوا بِآيَاتِنَا يَجحَدُون» - کلمه «جَزَاء»، مفعول مطلق است براى فعلى تقديرى، و تقدير کلام چنين است: «يُجزَونَ جَزَاء». يعنى: جزاء داده مى شوند، جزايى مخصوص. و ممکن است مفعول مطلق باشد براى مصدرى که قبلا در کلام بود. يعنى «ذَلِکَ جَزَاء». نظير اين آيه که مى فرمايد: «فَإنّ جَهَنّمَ جَزَاؤُکُم جَزَاءً مَوفُوراً». «وَ قَالَ الَّذِينَ کفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلّانَا مِنَ الجِْنِّ وَ الإنسِ»: اين آيه، حکايت کلامى است که کفار در داخل آتش مى گويند، و از خداى تعالى درخواست مى کنند که متبوعين و پيشوايان ضلالت جنّى و انسی شان را نشان ايشان بدهد، تا آنان را زير پاى خود لگدمال و ذليل کنند، و به همين مقدار عذابشان را بيشتر سازند. به شهادت اين که دنبالش مى گويند: «نَجعَلهُمَا تَحتَ أقدَامِنَا لِيَکُوناً مِنَ الأسفَلِينَ: زير پاى خود قرارشان دهيم، تا از پست ترين مردم شوند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۱ جایگاه نیکوی مؤمنان استقامت پيشه، در بهشت برین «إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ استَقَامُوا تَتَنزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائکةُ ...»: راغب مى گويد: کلمه «استقامت» در اصل، در خصوص طريقى به کار مى رفته که به خط مستقيم کشيده شده باشد، و در آيه شريفه: «إهدِنَا الصّرَاطَ المُستَقِيم»، حق را به چنين راهى تشبيه کرده. سپس مى گويد: و استقامت انسان، به اين معنى است که همواره ملازم طريقه مستقيم باشد، که خداى تعالى، درباره چنين انسان هايى فرموده «إنّ الّذينَ قَالُوا رَبُّنَا اللّه ثُمّ استَقَامُوا». ولى در «صحاح اللغة»، استقامت را به معناى اعتدال گرفته و گفته: وقتى مى گويند: «استَقَامَ لَهُ الأمر». معنايش اين است که اين امر براى او در حد اعتدال بود. پس مراد از جملۀ «ثُمّ استَقَامُوا»، اين است که ملازم وسط راه باشند، و دچار انحراف نگردند، و بر سخنى که گفته، استوار باقى بمانند. مثلا در آيه: «فَمَا استَقَامُوا لَکُم فَاستَقِيمُوا لَهُم»، معنايش اين است که: مادام کفار با شما معتدل بودند، شما هم براى آنان اعتدال داشته باشيد و از وسط راه منحرف نگرديد. و در آيه: «وَ استَقِم کَمَا أمِرتَ وَ لا تَتّبِع أهوَائَهُم»، معنايش اين است که: آن طور که مأمور شده اى، عمل کن. يعنى راه ميانه را پيش بگير، و هواهاى ايشان را پيروى مکن. همه تفسيرهاى مختلفى که براى اين آيه کرده اند، به همين معنا که ما گفتيم، بر مى گردد. و اين آيه و آيه بعدش، حسن حال مؤمنان را بيان مى کند، همچنان که آيات قبلش، بدى حال کفار را بيان مى کرد. «تَتَنَزّلُ عَلَيهِمُ المَلَائِکَةُ ألّا تَخَافُوا وَ لَا تَحزَنُوا وَ أبشِرُوا بِالجَنّةِ الّتِى کُنتُم تُوعَدُون» - اين آيه شريفه از آينده اى که در انتظار مؤمنان است، و ملائکه با آن به استقبال ايشان مى آيند، خبر مى دهد. و آن تقويت دل ها و دلگرمى آنان و بشارت به کرامت است. پس ملائکه ايشان را از ترس و اندوه ايمنى مى دهند. و ترس، هميشه از مکروهى است که احتمال پيش آمدن دارد، و در مورد مؤمنان، يا عذابى است که از آن مى ترسند، و يا محروميت از بهشت است که باز از آن بيم دارند. و حزن و اندوه هم، همواره از مکروهى است که واقع شده، و شرّى که پديد آمده. مانند گناهانى که از مؤمنان سر زده و از آثارش ‍ غمنده مى شوند، و يا خيراتى که باز به خاطر سهل انگارى از آن ها فوت شده، و از فوت آن اندوهگين مى گردند، و ملائکه ايشان را دلدارى مى دهند به اين که ايشان از چنان خوف و چنين اندوهى در امانند. چون گناهانشان آمرزيده شده، و عذاب از ايشان برداشته شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۲ آنگاه بشارتشان مى دهند به بهشتى که وعده داده شده اند، مى گويند: «أبشِرُوا بِالجَنّةِ الّتِى کُنتُم تُوعَدُون». و اين که گفتند: «کُنتُم تُوعَدُون»، دلالت دارد بر اين که نازل شدن ملائکه بر مؤمنان به اين بشارت، بعد از زندگى دنيا است. چون معناى عبارتشان اين است که: مژده باد شما را به آن بهشتى که همواره وعده اش را به شما مى دادند. «نحْنُ أَوْلِيَاؤُکُمْ فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ فى الآخِرَةِ ...»: اين آيه شريفه، تتمه بشارت ملائکه است. و بنابراين، اين که در آخرت به مؤمنان مى گويند: ما در زندگى دنيا اولياى شما بوديم - با اين که همان طور که گفتيم، اين گفتگو بعد از انقضاى زندگى دنيا است - در حقيقت، مقدمه و زمينه چينى است براى آوردن جملۀ «وَ فِى الآخِرَة»، تا اشاره کنند به اين که ولايت در آخرت، فرع و نتيجه ولايت در دنيا است. پس کأنّه گفته اند: ما اولياى شما در آخرتيم، همان طور که در دنيا بوديم. و يا بدان جهت که در دنيا بوديم، و به زودى متولى امور شما خواهيم شد، همان طور که در دنيا بوديم. و اوليا بودن ملائکه براى مؤمنان، منافات با اين ندارد که خدا هم، ولىّ ايشان باشد. چون ملائکه، واسطۀ رحمت و کرامت اويند، نه اين که از پيش خود اختيارى داشته باشند. و اى بسا اين که در آيه شريفه، ولايت ملائکه را ذکر کرده، نه ولايت خدا را، براى اين بوده باشد که بين اولياى خدا و دشمنان او مقابله و مقايسه کند. چون در حق دشمنانش فرموده بود: «وَ قَیّضنَا لَهُم قُرَنَاء: ما براى کفار، قرينه اى بدى قرار داديم»، و در آيه مورد بحث در مقابل آن قرين ها، از قول ملائکه اش مى فرمايد: «ما اولياى شما هستيم». و نتيجه اين مقابله، آن است که معلوم شود که مراد از ولايت ملائکه براى مؤمنان، تسديد و تأييد مؤمنان است. چون ملائکه مؤيّد آن هايند که مختص به اهل ولايت خدايند. و اما ملائکه اى که حارس و نگهبان خلق اند، و يا آن هايى که موکّل بر ارزاق و اجل هاى مردم و ساير شؤون آن هايند، اختصاصى به مؤمنان ندارند، بلکه مؤمن و کافر، برايشان يکسان است. بعضى از مفسران گفته اند: اصلا اين آيه شريفه، کلام خدا است، نه کلام ملائکه. «وَ لَکُم فِيهَا مَا تَشتَهِى أنفُسُکُم وَ لَکُم فِيهَا مَا تَدّعُون» - ضمير در «فِيهَا»ى اول و دوم، هر دو به کلمه «آخرة» بر مى گردد. و کلمه «تَشتَهِى»، مضارع از مصدر «اشتهاء» است. و اصل آن نيز، کلمه «شهوت» است، که به معناى از جا کنده شدن يکى از قواى آدمى به طرف خواسته اش مى باشد. خواسته اى که از آن لذت مى برد. مانند شهوت طعام و نوشيدنى، و شهوت جنسى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۳ کلمه «تَدّعُون»، در اصل «تدتعيون»، بر وزن «تَفتَعِلُون» بود، که بر حسب قواعد علم صرف، به اين صورت در آمده. و اين کلمه از باب افتعال از دعا است، و معنايش «تطلبون الدعوة» مى باشد. يعنى طلب دعا مى کنيد. در نتيجه، جمله دوم، يعنى جملۀ «وَ لَکُم فِيهَا مَا تَدّعُون»، دامنه شمولش وسيع تر از جمله اول، يعنى جملۀ «لَکُم فِيهَا مَا تَشتَهى أنفُسُکُم» است. چون «شهوت»، طلب مخصوص است، و طلب اعم از آن است. و بنابراين، آيه شريفه به ايشان بشارت مى دهد به اين که: در آخرت، هر خير و لذتى را که تصور بشود، و براى شهوتشان ممکن باشد که اشتهاى آن کند، دارا هستند. چه از خوردنی ها و چه نوشيدنی ها، و چه لذت هاى جنسى، و چه غير آن، بلکه از اين هم وسيع تر و بالاتر دارند و آن، اين است که هرچه را بخواهند، بيش از آن را دارند. همچنان که فرمود: «لَهُم مَا يَشَاؤُن فِيهَا وَ لَدَينَا مَزِيدٌ». دعوت پيامبر اسلام«ص»، احسن القول است «وَ مَنْ أَحْسنُ قَوْلاً مِّمَّن دَعَا إِلى اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قَالَ إِنَّنى مِنَ الْمُسلِمِينَ»: اين آيه شريفه، متصل است به آيه سابق که مى فرمود: «وَ قَالَ الّذِينَ کَفَرُوا لا تَسمَعُوا لِهَذَا القُرآنَ وَ الغَوا فِيهِ»، براى اين که کفار همان طور که در مقام دشمنى با قرآن بودند، با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيز دشمنى مى کردند. همچنان که به خاطر داريد که در اوايل اين سوره به آن جناب مى گفتند: «قُلُوبُنَا فِى أکِنّة مِمّا تَدعُونَا إلَيه...». بنابراين، خداى تعالى در آيه شريفه مورد بحث، آن جناب را تأييد مى کند، به اين که سخن تو، يعنى دعوتت، بهترين سخن است. پس در آيه مورد بحث، مراد از «وَ مَن أحسَنُ قَولاً مِمّن دَعَا إلَى اللّه»، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، هرچند که لفظ آيه عموميت دارد و شامل همه کسانى مى شود که به سوى خدا دعوت مى کنند. چيزى که هست، چون در بين اين داعيان به سوى خدا، ممکن است کسى يافت شود که به خاطر رسيدن به غرض فاسد، به سوى خدا دعوت کند، و معلوم است که چنين دعوتى، احسن القول نمى تواند باشد. لذا دنبال جمله نامبرده اين شرط را اضافه کرد که: «وَ عَمِلَ صَالِحاً». به شرطى که خودش هم عمل صالح کند. چون عمل صالح کشف مى کند از اين که صاحبش نيتى صالح دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۴ و نيز از آن جايى که عمل صالح دلالت بر اعتقاد حق، و التزام به آن ندارد، و اين نيز معلوم است که سخن آن کسى که دعوت به سوى خدا مى کند، و عمل صالح هم دارد، ولى ايمانى به حق نداشته، و التزامى به آن ندارد، احسن القول نيست، به همين جهت، دو جمله گذشته را مقيد به شرطى ديگر کرد و آن، اين است که: «وَ قَالَ إنّنِى مِنَ المُسلِمِين». يعنى اعتقاد به اسلام داشته باشد. چون کلمه «قَالَ»، به طورى که از سياق بر مى آيد، در اين جا به معناى رأى و اعتقاد است. پس اگر کسى اعتقاد به اسلام و عمل صالح داشت، آنگاه به سوى خدا دعوت کرد، سخنش احسن القول خواهد بود. براى اين که احسن القول عبارت است از: سخنى که به حقيقت نزديکتر، و نيز سودمندتر باشد، و هيچ کلمه اى به حق نزديک تر و نيز سودمندتر از کلمه «توحيد» نيست. براى اين که اين کلمه، آدمى را به سوى حاق سعادتش رهنمون مى شود. «وَ لا تَستَوِى الحَْسنَةُ وَ لا السيِّئَةُ ...»: بعد از آن که احسن القول را خاطرنشان کرد، فرمود که احسن القول عبارت است از دعوت به سوى خدا، و چون قائم به چنين دعوت در درجه اول، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بود، لذا در آيه شريفه التفاتى به کار برده، روى سخن را متوجه آن جناب کرد تا بهترين طريق در دعوت به سوى خدا و نزديک ترين راه رسيدن به هدف را برايش بيان کند. و نزديک ترين راه دعوت به سوى خدا، و مؤثرترين آن، عبارت از طرز دعوتى است که بيشتر در دل ها اثر بگذارد، و به اين منظور، روى سخن به آن جناب نموده، فرمود: «لا تَستَوِى...». پس جمله «لا تَستَوِى الحَسَنَةُ وَ لا السّيّئَة» معنايش اين است که: دعوت به سوى خدا با داشتن خصلت نيک، و با نداشتن آن، و داشتن خصلت بد يکسان و تأثيرش در نفوذ برابر با هم نيست. و کلمه «لا» در جمله «وَ لَا السّيئة»، زايده است که تنها خاصيت تأکيد را دارد، و نفى را تأکيد مى کند. «ادفَع بِالّتِى هِىَ أحسَن» - اين جمله، استينافى و سخنى نو است که توهمى را که ممکن است کسى بکند، دفع مى نمايد. گويا وقتى شنونده جمله «لا تَستَوى...» را مى شنود، مى پرسد: چه بايد کرد؟ در جواب مى فرمايد: «بدى را به بهترين راهش دفع کن». و معناى آن اين است که: بدى را با خصلتى که مقابل آن است، دفع نما. مثلا باطل آنان را با حقى که نزد تو است، دفع کن، نه به باطلى ديگر. و جهل آنان را با حلم، و بدی هايشان را با عفو، و همچنين هر بدى ديگرشان را، با خوبى مناسب آن دفع کند. «فَإذَا الّذِى بَينَکَ وَ بَينَهُ عَدَاوَةٌ کَأنّهُ وَلِىّ حَمِيم» - اين قسمت از آيه مورد بحث، اثر دفع به احسن و نتيجه آن را بيان مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۵ و مراد اين است که: وقتى تو همه بدی ها و باطل ها را به بهترين وجه دفع کردى، ناگهان خواهى ديد همان دشمنت، آن چنان دوست مى شود که گويى علاوه بر دوستى، شفقت هم دارد. بعضى گفته اند: «تعبير به الّذِى بَينَکَ وَ بَينَهُ عَدَاوَةٌ»، بليغ ‌تر از آن است که بفرمايد «عَدُوّکَ: دشمنت»، و به همين جهت با اين که دومى مختصرتر بود، تعبير اولى را آورد. آنگاه خداى سبحان دفع به احسن را تعظيم و مدح کرده، به بهترين نقطه و بليغ ترين مدح، و فرموده: «وَ مَا يُلَقّيهَا إلّا الّذِينَ صَبَرُوا وَ مَا يُلَقّيهَا إلّا ذُوحَظّ عَظِيم». يعنى: کسى اين سفارش را نمى پذيرد، مگر تنها آن هايى که داراى صفت صبرند، و آن هايى که بهره اى عظيم از کمال انسانيت و خصال نيک دارند. و در آيه شريفه، علاوه بر مطالب بالا، اين دلالت را هم به روشنى دارد که «حظّ عظيم»، تنها نصيب صاحبان صبر مى شود. معناى آيه: «وَ إمّا يَنزَغَنّکَ مِنَ الشّيطَانِ نَزغٌ فَاستَعِذ بِالله ... «وَ إِمَّا يَنزَغَنَّک مِنَ الشّيْطانِ نَزْغٌ فَاستَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السّمِيعُ الْعَلِيمُ»: کلمه «نزغ»، به معناى «نخس» است. يعنى سيخ و يا تازيانه زدن به پهلوى حيوان و يا به عقب آن، تا تحريک شود و تندتر برود. و کلمۀ «ما» در جمله «إمّا يَنزَغَنّکَ»، زايده است، و اصل آن «وَ إن يَنزَغَنّکَ» مى باشد. حال بايد ديد نازغ (تحريک کننده) کيست؟ ممکن است خود شيطان باشد. و ممکن هم هست تسويل ها و وسوسه هاى او باشد. ولى چون خطاب در آيه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، مناسب تر به مقام شامخ آن جناب، احتمال اول است. چون تسويلات و وساوس شيطانى، در آن جناب راه ندارد. بله، اين امکان دارد که آن خبيث با وسوسه مردم، يعنى کفار و معاندانى که آن جناب دعوتشان مى کرده، امور را عليه وى دگرگون سازد. مثلا زحمات آن جناب را خنثى نموده، کفر و جحود را در کفار و منکران بيشتر سازد، و در دشمنى و آزار پيامبر، آتش شان را تيزتر کند. و نتيجه اش، اين شود که دفع به احسن آن جناب، کمتر مؤثر بيفتد. و بنابراين، برگشت اين نزغ از شيطان، به افکندن دشمنى در بين آن جناب و مردم مى شود. و خلاصه همان نزغى خواهد بود که آيه شريفه: «مِن بَعد أن نَزَغَ الشّيطَانُ بَينِى وَ بَينَ إخوَتِى» نام مى برد، و همان چيزى خواهد بود که آيه شريفه: «وَ مَا أرسَلنَا مِن قَبلِکَ مِن رَسُولٍ وَ لا نَبِىّ إلّا إذَا تَمَنّى ألقَى الشّيطَانُ فِى أُمنِيّتِهِ»، آن را القاء در «أمنِيّة» خوانده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۶ و اما اگر احتمال دوم را بگيريم، چاره اى جز اين نيست که آيه را حمل کنيم بر مطلق دستور، تا متمم امر باشد، و آن وقت، آيه شريفه به وجهى، شبيه به مَثَل معروف «دخترم به تو می گويم، عروسم تو بشنو» مى شود. «فَاستَعِذ بِاللّه إنّهُ هُوَ السّمِيعُ العَلِيم» - کلمه «عوذ»، و نيز «عياذ» - به کسره عين - و نيز «معاذ»، و همچنين «استعاذه»، همه يک معنا را مى دهند و آن، عبارت است از پناه بردن . و معناى جمله مورد بحث اين است که: هر وقت ديدى شيطان در کارت وسوسه مى کند، پناه ببر به خدا از شيطنت او، که خدا شنواى مسألت تو، و داناى به حال تو است. و يا: شنواى سخنان تو، و داناى به اعمال تو است. احتجاج بر وحدت تدبير سراسر عالَم و پيوستگى آن، بر وحدت پروردگار مدبّر «وَ مِنْ آيَاتِهِ الَّيْلُ وَ النَّهَارُ وَ الشّمْسُ وَ الْقَمَرُ لا تَسجُدُوا لِلشّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ...»: خداى سبحان، بعد از آن که روشن کرد که دعوت رسول اسلام «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، احسن القول است، و آنگاه به او سفارش کرد به اين که بدی ها را به احسن الخصال دفع کند، در اين آيه، دوباره به اصل دعوت برگشته، بر وحدانيت خدا و بر مسأله معاد احتجاج مى کند. احتجاج بر مسأله توحيد را در اين آيه و آيه بعدی اش، و بر مسأله معاد را در آخرين آيات مورد بحث مى آورد. پس جمله «وَ مِن آيَاتِهِ اللّيلُ وَ النّهَارُ»، احتجاجى است از راه وحدت تدبير سراسر عالَم و پيوستگى آن بر وحدت ربّ مدبّر. و باز احتجاجى است از راه وحدت ربّ، بر پرستش او به تنهايى. و به همين جهت، دنبال جمله مورد بحث فرمود: «و براى خورشيد و قمر سجده مکنيد...». پس کلام در اين آيه، در واقع دفع دخلى است از توهمى که ممکن است بشود. گويا بعد از آن که فرمود: «و يکى از آيات او، شب و روز است...»، و با اين جمله يگانگى خداى تعالى در ربوبيت را اثبات کرد، کسى پرسيده پس حال چه بايد کرد؟ در پاسخ فرموده: براى خورشيد و ماه سجده مکنيد، که آن دو، مخلوق خدا و مدبّر به تدبير اويند، بلکه تنها خداى را سجده کنيد، و تنها او را عبادت کنيد. و عموم وثنى مذهبان، خورشيد و ماه را تعظيم مى کردند، ولى آن ها را نمى پرستيدند. تنها صابئين بودند - که به طورى که مى گويند - اين دو را عبادت مى کردند. و ضمير در «خَلَقَهُنّ»، به ليل و نهار و شمس و قمر، بر مى گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۷ «إن کُنتُم إيّاهُ تَعبُدُون» - يعنى: عبادت خدا، با عبادت غير خدا نمى سازد. اگر مى خواهيد خدا را عبادت کنيد، بايد اين موجودات نامبرده را عبادت نکنيد. «فَإِنِ استَکبرُوا فَالَّذِينَ عِندَ رَبِّک يُسبِّحُونَ لَهُ بِالَّيْلِ وَ النّهَارِ وَ هُمْ لا يَسئَمُونَ»: کلمه «يَسئَمُون»، از مصدر «سامة» است، که به معناى ملال و آزردگى است. و مراد از جمله «الّذِينَ عِندَ رَبّک: آن ها که نزد پروردگار تواند»، ملائکه و مخلصين از بندگان خدا است، که در تفسير آيه «إنّ الّذِينَ عِندَ رَبّکَ لا يَستَکبِرُونَ عَن عِبَادَتِهِ وَ يُسَبّحُونَ وَ لَهُ يَسجُدُون»، بحثى درباره اين جمله گذشت. در اين آيه شريفه فرموده: «يُسَبّحُونَ لَهُ»، با اين که ممکن بود بفرمايد «يُسَبّحُونَهُ»، و اين، بدان جهت است که خواست حصر و اختصاص را برساند و بفهماند فرشتگان، تنها و تنها، خدا را تسبيح مى گويند. و منظور از «بِاللّيلِ وَ النّهَار»، اين است که دائما در حال تسبيح اويند. و معناى آيه اين است که: اگر اين کفار عارشان آمد از اين که براى خداى يگانه سجده کنند، بايد بدانند که با تکبر آنان، چنان نيست که در عالَم وجود، کسى يافت نشود که براى او سجده کند، بلکه کسانى هستند که دائما و لاينقطع و بدون خستگى و ملال، او را تسبيح مى گويند، و آن ها کسانى هستند که نزد پروردگار تواند. رده:تفسیر المیزان