تفسیر المیزان

در قیامت، همۀ دوستان، جز متقيان، دشمن يکديگرند «الاَخِلّاءُ يَوْمَئذِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوُّ إِلّا الْمُتَّقِينَ»: کلمه «أخلّاء»، جمع «خليل» است که به معناى دوست است. و اگر دوست را «خليل» گفته اند، بدان جهت است که آدمى، «خلت»؛ يعنى حاجت خود را به او مى گويد، و او حاجت وى را بر مى آورد. و ظاهرا مراد از «أخلّاء»، مطلق کسانى است که با يکديگر محبت مى کنند. چه متقين و اهل آخرت که دوستی شان با يکديگر به خاطر خدا است، نه به خاطر منافع مادى. و چه اهل دنيا، که دوستى هايشان به منظور منافع مادى است. اين را بدان جهت گفتيم که متوجه شوى استثناء «إلّا المُتّقِين»، استثناء متصل است، نه منقطع. چون متقين در گروه «أخلّاء» داخل هستند، و کلمه «إلّا»، آن ها را استثناء مى کند. و اما اين که چرا همه دوستان، به استثناء متقين، دشمن يکديگرند، براى اين است که: لازمۀ دوستى طرفينى اين است که يک طرف، طرف ديگر را در مهماتش کمک کند، و اين کمک، وقتى در غير رضاى خدا باشد، در حقيقت کمک به بدبختى و شقاوت و عذاب دائمى آن طرف است. همچنان که در جاى ديگر، در حکايت گفتار ستمگران در قيامت فرموده: «يَا وَيلَتَى لَيتَنِى لَم أتّخِذ فُلاناً خَلِيلاً لَقَد أضَلّنِى عَنِ الذّکرِ بَعدَ إذ جَائَنِى». به خلاف دوستى هاى متقين، که همه مايه پيشرفت آنان در راه خدا است، و در روز قيامت، همه به سود ايشان خواهد بود. و در خبرى، از رسول خدا هم آمده که: چون قيامت به پا شود، پيوند ارحام قطع، و همۀ نَسَب ها گسيخته مى گردد، و برادرى ها همه باطل مى شود، مگر برادرى در راه خدا، و اين فرمودۀ خداست که مى فرمايد: «الأخِلّاءُ يَومَئِذٍ بَعضُهُم لِبَعضٍ عَدُوٌّ إلّا المُتّقِين». و اين روايت را، الدرّ المنثور، در تفسير اين آيه، از سعد بن معاذ نقل کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۲ «يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْکمُ الْيَوْمَ وَ لا أَنتُمْ تَحْزَنُونَ»: اين آيه شريفه، خطابى است که خداى تعالى، در قيامت به متقين دارد. شاهدش هم، جملۀ «أدخُلُوا الجَنّةَ» است. و در اين خطاب، ايشان را از هر ناملايمى احتمالى يا قطعى ايمنى مى دهد. چون فرموده: »نه خوف داريد، و نه اندوه»، و مورد خوف ناملايم احتمالى است، و مورد اندوه ناملايم قطعى، و وقتى خوف و اندوه نداشته باشند، قطعا اين دو قسم ناملايم را هم نخواهند داشت. «الَّذِينَ ءَامَنُوا بِآيَاتِنَا وَ کانُوا مُسلِمِينَ»: موصول «الّذِينَ»، بَدَل از مناداى مضاف در نداى «يَا عِبَادِى» است. ممکن هم هست صفت آن باشد. و منظور از «آيات»، همۀ آن چيزهايى است که بر وجود خداى تعالى دلالت مى کند. چه پيغمبر باشد، و چه کتاب، و چه معجزه، و چه چيزهاى ديگر. و منظور از اسلام، تسليم بودن به اراده و اوامر خداى عزّوجلّ است. «ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَ أَزْوَاجُکُمْ تُحْبَرُونَ»: ظاهر اين که امر مى فرمايد: به داخل شدن در بهشت، اين است که مراد از ازواج، همان همسران مؤمن در دنيا باشد، نه حورالعين. چون حورالعين در بهشت هستند، و خارج آن نيستند، تا با اين فرمان داخل بهشت شوند. و کلمه «تُحبَرُون» از مصدر «حبور» است و - به طورى که گفته اند - به معناى سرورى است که حبار و آثارش در وجهۀ انسان نمودار باشد. و کلمه «حبره»، به معناى زينت و هيئت زيبا است. و معناى جمله، اين است که: داخل بهشت شويد شما و همسران مؤمن تان، در حالى که خوشحال باشيد، آن چنان که آثار خوشحالى در وجهۀ شما نمودار باشد. و يا آن چنان که بهترين قيافه را دارا باشيد. «يُطافُ عَلَيهِم بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ وَ أَکْوَابٍ ...»: کلمه «صِحاف»، جمع «صحفه» است، و «صحفه»، به معناى کاسه و يا کوچکتر از کاسه است. و کلمه «أکواب»، جمع «کوب» است که به معناى کوزه اى است که دسته نداشته باشد. و آوردن دو کلمه «صحاف» و «أکواب»، اشاره است به اين که اهل بهشت، هم داراى طعام اند، و هم داراى شراب. در «صحفه» ها، طعام مى خورند و از «کوب» ها، آب مى نوشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۳ و اگر در آيه قبلى، مؤمنان مخاطب و حاضر فرض شده بودند، و به ايشان مى فرمود: «داخل بهشت شويد»، ولى در اين آيه غايب فرض شده اند، مى فرمايد: «براى آنان دائما قدح مى آورند و جام مى برند»، اين التفات به منظور تجليل و احترام از ايشان است. مى خواهد بفهماند آن قدر از مؤمنان تجليل به عمل مى آيد، که بايد آن را براى ديگران تعريف کرد، و روى از خود مؤمنان برگردانيده، به کفار گفت مؤمنلن چنين مقاماتى دارند تا بيشتر غبطه بخورند، و صدق آنچه وعده داده شده بودند، بهتر روشن گردد. ==معناى جمله: «وَ فِيهَا مَا تَشتَهِيهِ الأنفُسُ...»== «وَ فِيهَا مَا تَشتَهِيهِ الأنفُسُ وَ تَلَذُّ الأعيُنُ» - ظاهرا مراد از «مَا تَشتَهِيهِ الأنفُس: آنچه دل ها هوس مى کند»، چيزهايى است که شهوت طبيعى بدان تعلق دارد. از قبيل: چشيدنی ها، بویيدنی ها، شنيدنى ها، و لمس ‍ کردنی ها. و خلاصه چيزهايى که انسان و حيوان در لذّت بردن از آن ها مشترک اند. و مراد از «تَلَذّذ چشم ها»، جمال و زينت است، و قهرا منظور از آن، چيزهايى است که تقريبا اختصاص به انسان ها دارد. مانند مناظر بهجت آور، و رخساره هاى زيبا، و لباس هاى فاخر. و به همين جهت، تعبير را تغيير داد. از آنچه که ارتباط به نفس دارد و مورد علاقه آن است، تعبير به «شهوت» و «اشتهاء» کرد، و از آنچه ارتباط با چشم دارد، تعبير به «لذّت» فرمود. و لذائذ نفسانى هم، در نزد ما انسان ها، منحصر در اين دو قسم است. ممکن هم هست لذایذ روحى و عقلى را هم در لذایذ چشم ها گنجاند. چون التذاذ روحى، خود رؤيت و تماشاى قلب است. در مجمع البيان مى گويد: خداى سبحان، در جمله «مَا تَشتَهِيهِ الأنفُسُ وَ تَلَذُّ الأعيُن»، تمامى نعمت هاى بهشتى را در عبارتى کوتاه آورده، که اگر تمامى خلایق جمع شوند و بخواهند انواع نعمت هاى بهشتى را توصيف کنند، نمى توانند وصفى پيدا کنند، که در اين عبارت کوتاه نباشد، و دو صفت «مَا تَشتَهِيهِ الأنفُس» و «تَلَذُّ الأعيُن»، شاملش نباشد. «وَ أنتُم فِيهَا خَالِدُون» - اين جمله، هم خبر است و هم وعده و هم بشارت به اين که شما مؤمنان، الى الابد در اين نعمت خواهيد بود، و معلوم است که علم به اين بشارت، لذتى روحى مى آورد، که با هيچ مقياسى قابل قياس با ساير لذت ها نيست، و با هيچ مقدارى تقدير نمى شود. «وَ تِلْک الجَْنَّةُ الَّتى أُورِثْتُمُوهَا بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»: بعضى از مفسران گفته اند: معناى «أُورِثتُمُوها»، اين است که «جنّت» به پاداش اعمالتان به شما داده شده. بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که آن را از کفار به ارث برده ايد. چون اگر کفار هم ايمان آورده و عمل صالح مى کردند، داخل آن مى شدند. و ما در تفسير آيه شريفه «أُولئِکَ هُمُ الوَارِثُون»، در باره اين دو احتمال بحث کرده ايم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۴ «لَکُمْ فِيهَا فَاکِهَةٌ کَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْکلُونَ»: در اين آيه شريفه، ميوه را به طعام و شرابى که در آيه قبل به آن اشاره فرموده بود، اضافه فرمود تا همه نعمت ها را شمرده باشد. و کلمه «مِن» در «مِنهَا تَأکُلُون»، براى تبعيض است، و اين کلمه خالى از اين اشاره نيست که نعمت هاى بهشتى، تمام شدنى نيست. هر قدر هم بخوريد، قسمتى از آن را خورده ايد. «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فى عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسونَ»: منظور از «مُجرِمين»، کسانى است که در همان روز هم، متصف به جرم هستند. در نتيجه، کلمه مذکور، هم گنهکاران را شامل مى شود و هم کفار را. مؤيّد اين معنا، آن است که اين کلمه در مقابل کلمۀ «متّقين» قرار گرفته که از کلمه «مؤمنين»، خصوصى تر است و تنها شامل مؤمنان باتقوا مى شود. و کلمه «يُفَتَّرُ»، مضارع مجهول از مصدر «تفتير» است که به معناى تخفيف و کم کردن است. و کلمه «مُبلِسُون»، جمع اسم فاعل از مصدر «إبلاس»، به معناى نوميد کردن است. مى فرمايد: مجرمان که در عذاب جهنم قرار دارند، از رحمت خدا و يا از بيرون شدن از دوزخ نوميدند. «وَ مَا ظلَمْنَاهُمْ وَلَکِن کانُوا هُمُ الظّالِمِينَ»: ما به ايشان ستم نکرده ايم، وليکن خودشان ستمکاران بودند. براى اين که خداى تعالى، تنها جزاى اعمالشان را به ايشان داده. پس اين خودشان بودند که به خود ستم کردند، و نفس خويش را با اعمال زشت به شقاوت و هلاکت افکندند. «وَ نَادَوْا يَا مَالِکُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّک قَالَ إِنَّکُم مَاکِثُونَ»: منظور از کلمه «مالک»، همان دربان دوزخ است که در اخبار و روايات عامه و خاصه نيز، به اين نام ناميده شده. مجرمان، مالک دوزخ را خطاب مى کنند و آنچه را که بايد از خدا بخواهند، از او مى خواهند. و اين، بدان جهت است که اهل دوزخ، محجوب از خدا هستند، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «کَلّا إنّهُم عَن رَبّهِم يَومَئِذٍ لَمَحجُوبُون»و و نيز فرموده: «قَالَ اخسَئُوا فِيهَا وَ لَا تُکَلّمُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۵ پس معناى آيه مورد بحث اين مى شود: مجرمان، از مالک دوزخ درخواست مى کنند که او از خدا درخواست کند که مرگشان را برساند. معناى «قضاء عليه»، ميراندن است، و منظور مجرمان از اين مرگ، معدوم شدن و باطل محض گشتن است، تا شايد به اين وسيله از عذاب اليم و شقاوتى که دارند، نجات يابند. و اين هم، يکى از مواردى است که ملکات دنيوى دوزخيان ظهور مى کند و از پرده برون مى افتد. چون در دنيا هم که بودند، مرگ را نابودى مى پنداشتند، نه انتقال از سرایى به سرایى ديگر. لذا در دوزخ تقاضاى مرگ مى کنند. مرگ به همان معنايى که در دنيا در ذهنشان مرتکز بود، و گرنه بعد از مُردن فهميدند که حقيقت مرگ چيست و ديگر معنا ندارد که چنان حقيقتى را درخواست کنند، اما ناخودآگاه ملکاتشان ظهور مى کند. «قَال إنّکُم مَاکِثُون» - يعنى مالک به ايشان مى گويد: نه، شما در همين زندگى شقاوت بار و در اين عذاب اليم خواهيد بود. مراد از اين که به دوزخيان گفته مى شود: «اکثر شما، از حق کراهت داشتيد» «لَقَدْ جِئْنَاکُم بِالحَْقِّ وَ لَکِنَّ أَکْثرَکُمْ لِلْحَقِّ کَارِهُونَ»: از ظاهر اين آيه بر مى آيد که تتمۀ کلام مالک دوزخ باشد، که از زبان ملائکه - که خود او نيز از آن هاست - مى گويد: ما در دنيا برايتان حق را آورديم، اما شما از حق کراهت داشتيد. بعضى از مفسران گفته اند: کلام خداى تعالى است، ولى اين احتمال بعيد است. چون در آيات قبل گفتيم که اهل دوزخ از پروردگارشان محجوب اند، و خدا با ايشان تکلم نمى کند. و خطاب «کُم» در آيه شريفه به دوزخيان است، بدان جهت که انسان اند. در نتيجه، معنايش اين است که: ما براى شما انسان ها حق آورديم، ولى بيشتر شما - که همان مجرمان اند - از حق کراهت داشتيد. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «حق»، مطلق حق است، هرچه مى خواهد باشد. و بيشتر دوزخيان، از هر چيزى که مصداق حق بود، کراهت و تنفر داشتند. و اما حقى که معهود اذهان است، يعنى دين حق که همان توحيد و قرآن است، تمامى دوزخيان از آن کراهت و تنفر داشتند، نه بيشتر آنان. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۶ و منظور از اين که فرمود: «از حق کراهت داشتيد»، کراهت به حَسَب طبع ثانوى است، که در اثر ارتکاب پى در پى گناهان در آدمى پيدا مى شود. چون هيچ بشرى نيست که بر حسب طبع خدادادى و فطرت اولی اش، از حق کراهت داشته باشد. زيرا خداى تعالى، فطرت بشر را بر اساس حق نهاده، و اگر غير اين بود و افرادى به حسب طبع خدا دادی شان، متنفر از حق مى بودند، ديگر تکليف کردنشان به پذيرفتن حق، تکليف به مالايُطاق و غيرمعقول بود. قرآن کريم هم، تمامى افراد بشر را مطبوع به يک طبع، و مفطور به يک فطرت مى داند، و مى فرمايد: «لَا تَبدِيلَ لِخَلقِ اللّه». و نيز مى فرمايد: «وَ نَفسٍ وَ مَا سَوّيهَا * فَألهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقوَيهَا». از آيه مورد بحث اين نکته استفاده مى شود که: ملاک در سعادت بشر، تنها و تنها پذيرفتن حق، و ملاک در شقاوتش، رد کردن حق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۷ آيات ۷۹ - ۸۹ سوره زخرف أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبرِمُونَ(۷۹) أَمْ يحْسبُونَ أَنَّا لا نَسمَعُ سِرَّهُمْ وَ نجْوَاهُم بَلى وَ رُسلُنَا لَدَيهِمْ يَکْتُبُونَ(۸۰) قُلْ إِن کانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ(۸۱) سُبْحَانَ رَبّ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ رَبّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ(۸۲) فَذَرْهُمْ يخُوضوا وَ يَلْعَبُوا حَتىّ يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِى يُوعَدُونَ(۸۳) وَ هُوَ الَّذِى فى السّمَاءِ إِلَهٌ وَ فى الاَرْضِ إِلَهٌ وَ هُوَ الحَْکِيمُ الْعَلِيمُ(۸۴) وَ تَبَارَک الَّذِى لَهُ مُلْک السّماوات وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنَهُمَا وَ عِندَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۸۵) وَ لا يَمْلِک الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشّفَاعَةَ إِلّا مَن شهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ(۸۶) وَ لَئن سأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنى يُؤْفَکُونَ(۸۷) وَ قِيلِهِ يَا رَبّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ(۸۸) فَاصفَحْ عَنهُمْ وَ قُلْ سلَامٌ فَسوْف يَعْلَمُونَ(۸۹) «ترجمه آیات» بلکه ميثاقى (عليه پيامبر ما محکم کرده اند) که ما نيز کيد خود را عليه ايشان محکم خواهيم کرد (۷۹). و يا پنداشته اند که ما سرّ و نجوايشان را نمى شنويم. بله مى شنويم، و فرستادگان ما نزد ايشان هستند و مى نويسند(۸۰). بگو: اگر براى رحمان فرزندى باشد، قبل از هر کس، من او را مى پرستيدم (۸۱). ولى منزّه است پروردگار آسمان ها و زمين، و مدبّر عرش از آنچه اينان در توصيفش مى گويند (۸۲). پس رهايشان کن در اباطيل خود فرو روند، و سرگرم باشند، تا روزى را که وعده داده شده اند، ديدار کنند(۸۳). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۸ و او، کسى است که هم در آسمان معبود است و هم در زمين، و او، حکيم و عليم است (۸۴). و کسى که ملک آسمان ها و زمين و مابين آن دو، از اوست، مصدر خير بسيار است، و علم قيامت نزد او و بازگشت شما همه به سوى اوست (۸۵). و معبودهايى که به جاى خدا عبادت مى کنند، مالک شفاعت ايشان نيستند. تنها کسانى مى توانند شفاعت کنند که به دين حق شهادت داده، عالم به کرده هاى خلق بوده باشند (۸۶). و اگر از مشرکان بپرسى چه کسى ايشان را خلق کرده، به يقين خواهند گفت «اللّه». (بگو با اين حال) به کجا منحرف مى شويد؟ (۸۷) خدا به سخن پيامبرش نيز عالم است که گفت: پروردگارا! اينان مردمى هستند که ايمان نمى آورند (۸۸). پس از ايشان درگذر و با ايشان به سلم رفتار کن، که به زودى خواهند فهميد (۸۹). «بیان آیات» در اين آيات، به سخنان قبل برگشت شده و در آن کفار را در برابر اين که عليه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقشه مى کشند، توبيخ نموده، تهديدشان مى کند به اين که خداى تعالى هم، عليه ايشان کيد خواهد کرد. و نيز در اين آيات، اعتقاد مشرکان را بر اين که خدا فرزند دارد، نفى نموده و به طور کلّى، شريک داشتن خدا را رد و ربوبيت مطلقه خدا را به تنهايى اثبات مى کند. و در آخر، سوره را با تهديد و وعيد ختم مى کند. «أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبرِمُونَ»: کلمه «إبرام»، به معناى محکم کردن عهد و نشکستن آن است، در مقابل کلمه «نقض»، که به معناى شکستن آن است. و کلمه «أم»، در اين آيه منقطعه است. و معناى آن - به طورى که از سياق آيه و آيات بعدش استفاده مى شود - چنين است: بلکه نقشه اى را که عليه تو کشيدند، محکم کردند، و ما هم نقشه خود را عليه ايشان محکم خواهيم کرد. در نتيجه، آيه شريفه هم معناى آيه «أم يَرِيدُون کَيداً فَالّذِينَ کَفَرُوا هُمُ المَکِيدُون» مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸۹ «أَمْ يَحْسبُونَ أَنَّا لا نَسمَعُ سِرَّهُمْ وَ نجْوَاهُم بَلى وَ رُسلُنَا لَدَيهِمْ يَکْتُبُونَ»: منظور از کلمه «سرّ»، اسرارى است که در دل هاى خود پنهان مى دارند. و منظور از کلمه «نجوى»، سخنان بيخ گوشى است که با يکديگر دارند. سخنانى که مى خواهند ديگران نشنوند. و چون «سرّ»، عبارت است از حديث نفس، لذا از علم خدا بدان و از اطلاع خدا به سخنان بيخ گوشى آنان، تعبير کرد به اين که «خدا آن را مى شنود». «بَلى وَ رُسُلُنَا لَدَيهِم يَکتُبُون» - يعنى: بله، ما سرّ و نجواى ايشان را مى شنويم و فرستادگان ما هم که موکّل بر ايشانند تا اعمالشان را بنويسند، کارهاى ايشان را مى نويسند و حفظ مى کنند. «قُلْ إِن کانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ»: در اين آيه، الوهيت فرزند را از راه ابطال اصل وجود فرزند براى خدا و اين که اگر چنين چيزى بود، من اولين پرستندۀ آن فرزند بودم، ابطال مى کند. و اگر «إن» شرطيه را استعمال کرد و «لَو» شرطيه را که دلالت بر امتناع دارد، استعمال نکرد، با اين که مقتضاى مقام اين بود که بفرمايد «لَو کَانَ لِلرّحمَانِ وَلَدٌ»، براى اين است که طرف مقابل را کمى از مقام لجبازی شان پايين آورده، به انصاف وادار سازد. و معناى آيه اين است که: به ايشان بگو اگر براى رحمان فرزندى مى بود - آن طور که مشرکان مى پندارند - خودِ من، اولين کسى بودم که او را مى پرستيدم، و حق نبوتش را اداء مى کردم. چون اگر بود، قهرا هم سنخ پدرش بود، وليکن من مى دانم که چنين فرزندى وجود ندارد، و به همين جهت، کسى را به عنوان فرزند خدا نمى پرستم، نه به خاطر اين که فرزند خدا هست، ولى من با او دشمنى دارم. وجوه مختلف در معناى آيه: «قُل إن کَانَ لِلرّحمان وَلَدٌ...» مفسران، براى اين آيه معانى ديگرى ذکر کرده اند، که اينک از نظر خواننده مى گذرد: ۱ - معنايش اين است که: اگر براى خدا - آن طور که شما مى پنداريد - فرزندى مى بود، باز من او را نمى پرستيدم، و تنها خداى يگانه را مى پرستيدم، نه آن فرزندى که شما مى پنداريد. ۲ - اين که حرف «إن»، نافيه است و معنايش اين است که: بگو براى خدا فرزندى نيست. پس من در بين شما اولين کسى هستم که داراى توحيد در عبادتم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۰ ۳ - کلمه «عابدين»، از مادۀ «عبد» است که به معناى أنف و استنکاف است، و معناى آيه چنين است که: اگر براى رحمان فرزندى بود، من اولين کس بودم که از عبادت او استنکاف مى کردم. چون کسى که فرزنددار مى شود، حتما جسم است، بدون جسمانيت فرزنددار شدن محال است، و جسمانيت، منافات با الوهيت دارد. ۴ - معنايش اين است: همان طور که من اولين پرستندۀ خدا نيستم، همچنين خدا فرزند ندارد. يعنى اگر جايز بود که شما چنين ادعاى محالى بکنيد، براى من هم جايز بود چنان ادعاى محالى بکنم. و از اين قبيل وجوهى ديگر ذکر کرده اند، اما ظاهر از آيه، همان معنايى است که ما آورديم. «سُبْحَانَ رَبّ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ رَبّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ»: در اين آيه، خدا را از آنچه به وى نسبت مى دهند، منزّه مى دارد. و از ظاهر کلام بر مى آيد که جملۀ «رَبّ العَرش»، عطف بيان باشد براى جمله «رَبّ السّماوات وَ الأرض». چون مراد از «سماوات و ارض»، مجموعه عالَم مشهود است، که همان عرش سلطنت و ملک خداست که مستولى بر آن است، و بر آن حکم مى راند، و امور آن را تدبير مى کند. و اين آيه شريفه، خالى از اشاره به حجتى بر وحدانيت خداى تعالى نيست. چون وقتى خلقت مختص خداى تعالى باشد، و حتى خود خصم هم بر اين انحصار اعتراف داشته باشد، و وقتى خلقت و آفريدن از شؤون عرش ملک خدا باشد، و چون تدبير هم عبارت است از نظم خلقت، و اين که فلان موجود را قبل از آن موجود ديگر، و آن ديگرى را بعد از آن خلق کند، پس تدبير هم مختص به خدا، و از شؤون عرش او خواهد بود. پس ربوبيّت از براى عرش، عبارت است از ربوبيتش براى تمامى آسمان ها و زمين. «فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَ يَلْعَبُوا حَتى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِى يُوعَدُونَ»: اين آيه شريفه، تهديدى است اجمالى براى کفار که خداى تعالى، رسول گرامى خود را مأمور مى کند که از ايشان اعراض کند، تا روزى که ببينند آنچه را که از آن برحذر مى شدند و آن، عبارت است از: عذاب روز قيامت. و معناى آيه اين است که: آن ها را رها کن تا در اباطيل خود فرو روند، و در دنياى خود به بازى سرگرم باشند، و به خاطر اين سرگرمى، از انديشيدن در باره آيندۀ خود غافل گردند، تا ناگهان آن روزى را که از عذابش زنهارشان مى دادى، ببينند و آن، روز قيامت است - که در آيات قبل در باره اش مى فرمود: «هَل يَنظُرُونَ إلّا السّاعَة...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۱ «وَ هُوَ الَّذِى فى السّمَاءِ إِلَهٌ وَ فى الاَرْضِ إِلَهٌ وَ هُوَ الحَْکِيمُ الْعَلِيمُ»: يعنى: او کسى است که در آسمان ها، معبود مستحق عبادت است و نيز، در زمين معبود است. يعنى مستحق عبادت است. و خلاصه: او به تنهايى مستحق معبوديت اهل آسمان ها و زمين است. و تکرار کلمه «إله» - به طورى که گفته اند - هم تأکيد را افاده مى کند، و هم دلالت مى کند بر اين که إله بودن خدا در آسمان و زمين، به معناى آن است که الوهيت او متعلق به آسمان ها و زمين است، نه به اين معنا که او در آسمان ها و زمين و يا در يکى از آن دو مکان جاى دارد. و در اين آيه شريفه، مقابله اى نسبت به آلهه اى که مشرکان براى آسمان و زمين اثبات مى کنند، به کار رفته، مى فرمايد: در همه آسمان ها و زمين، جز او، إله و معبودى نيست. و در اين که آيه شريفه را با جمله «وَ هُوَ الحَکِيمُ العَلِيم» ختم فرموده، با در نظر گرفتن اين که جمله مذکور انحصار را مى رساند، اشاره اى است به وحدانيت خدا در ربوبيت، که لازمه اين وحدانيت در ربوبيت، داشتن حکمت و علم است. «وَ تَبَارَک الَّذِى لَهُ مُلْک السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنَهُمَا وَ عِندَهُ عِلْمُ الساعَةِ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»: اين آيه شريفه، ثنايى است بر خداى تعالى به داشتن خير کثير. چون معناى «مبارک» بودن، اين است که محل صدور خير کثير باشد. و هر يک از صفات سه گانه اى که در آيه شريفه آمده، حجتى است مستقل بر يگانگى خدا در ربوبيت. اما مالک بودنش، براى همه عالَم روشن است و احتياج به استدلال ندارد. چون براى کسى اثبات ربوبيت مى شود که مالک باشد، تا بتواند ملک خود را تدبير کند. و اما کسى که مالک نيست، معنا ندارد مدبّر باشد. و اما اين که علم به قيامت را منحصر در خداى تعالى کرده، دليل آن نيز روشن است. براى اين که قيامت، عبارت است از: منزل نهايى که تمام موجودات به سوى آن در حرکت اند، و چگونه ممکن است کسى مدبّر همۀ عالَم باشد، ولى از منتهى اليه سير مخلوقات خود اطلاعى نداشته باشد. پس خداى تعالى يگانه ربّ موجودات است، نه آن خدايانى که مشرکان ادّعا مى کنند. و اما اين که فرمود: موجودات به سوى او بازگشت مى کنند، دليلش اين است که برگشتن به سوى خداى تعالى، به خاطر حساب و جزاء است، و حساب و جزاء، آخرين مرحلۀ تدبير است. و معلوم است کسى که تدبير عالَم به دست اوست، رجوع عالَم نيز به سوى اوست، و کسى که تدبير و رجوع به سوى اوست، ربوبيت هم از آنِ اوست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۲ «وَ لا يَمْلِک الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشفَاعَةَ إِلا مَن شهِدَ بِالْحَقِّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ»: سياق اين آيه، سياق عموم است. در نتيجه، مراد از جمله «الّذِينَ يَدعُونَ، الّذِينَ يَعبُدُون» است. يعنى کسانى که به جاى خدا چيزهايى را مى پرستيدند، پس غير از خدا هيچ معبودى مالک شفاعت نيست. نه ملائکه، و نه جن، و نه بشر، و نه هيچ معبودى ديگر. و مراد از کلمه «حق» در اين جا، دين توحيد، و مراد از «شهادت به حق»، اعتراف به آن دين است. و مراد از جمله «وَ هُم يَعلَمُون»، از آن جا که علم، مطلق آمده، آگاهى به حقيقت حال کسى است که مى خواهند برايش شفاعت کنند. پس تنها کسى مى تواند شفاعت کند که معترف به توحيد باشد. و نيز بر حقيقت حال و حقيقت اعمال کسى که مى خواهد شفاعتش کند، واقف باشد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «لَا يَتَکَلّمُونَ إلّا مَن أذِنَ لَهُ الرَّحمانُ وَ قَالَ صَواباً». و وقتى حال شفعاء چنين باشد، معلوم است که مالک چنين شفاعتى نخواهند بود، مگر بعد از شهادت به حق. پس جز اهل توحيد را نمى توانند شفاعت کنند، همچنان که قرآن کريم فرموده: «وَ لَا يَشفَعُونَ إلّا لِمَن ارتَضَى». و اين آيه شريفه تصريح دارد بر اين که شفاعتى در کار هست. «وَ لَئن سأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنى يُؤْفَکُونَ»: يعنى: اگر از آنان بپرسى چه کسى خلقشان کرده، هرآينه خواهند گفت «اللّه». پس از راه حق به کجا منحرف مى شوند، به سوى باطل که همان مسلک شرک است. چون مشرکان اعتراف دارند به اين که جز ذات اللّه تعالى، هيچ خالقى ديگر نيست. و از سوى ديگر، از آن جا که تدبير - که همان ملاک ربوبيت است - منفک و جداى از خلق نيست که در اين کتاب مکرر توضيح داده شده - پس بايد اعتراف کنند که معبود، تنها کسى است که خلقت به دست اوست، و او خداى سبحان است. «وَ قِيلِهِ يَا رَبّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ»: ضمير در کلمه «قِيلَ» بى اشکال به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد. و کلمه «قيل» مصدر است، همچنان که کلمه «قول» و «قال» نيز، مصدر است. و جمله «قِيِلهِ» - به طورى که گفته اند - عطف است بر کلمه «السّاعَه» در جمله «وَ عِندَهُ عِلمُ السّاعَة». و معنايش اين است که: نزد خدا است علم قيامت، و علم سخن او که گفت: اى پروردگار! اينان که قوم من اند، ايمان نمى آورند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۳ «فَاصفَحْ عَنهُمْ وَ قُلْ سلَامٌ فَسوْف يَعْلَمُونَ»: در اين جمله، به آن جناب دستور مى دهد که از آنان اعراض کند. و آن جناب را از ايمان آوردن ايشان مأيوس مى کند. و معناى جمله «قُل سَلام» اين است که: با ايشان خداحافظى و وداع کن. وداع کسى که مى خواهد براى هميشه ترکشان گويد، و از ترک آنان هيچ باکى نداشته باش. «فَسَوفَ يَعلَمُون» - اين آيه تهديد و وعيدى است نسبت به آن ها. بحث روایتی در کتاب احتجاج، از على «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى طولانى فرموده: کلمه «عابدين» در آيه «إن کَانَ لِلرّحمَان وَلَدٌ فَأنَا أوّلُ العَابِدِين»، به معناى جاحدين (منکرين) است. و بنابراين تأويل، ظاهر آيه درست ضد باطن آن است. مؤلف: ظاهرا مراد اين حديث، اين باشد که کلمه «عابد» به آن معنايى که لفظ در هنگام اطلاق به آن منصرف مى شود، نمى باشد، بلکه خلاف آن معنا منظور است. و در کافى، به سند خود، از هشام بن حکم روايت کرده که گفت: ابوشاکر ديصانى مى گفت: در قرآن، آيه اى است که مرام و مسلک ما را امضاء کرده. گفتم: کدام آيه است؟ گفت: آيه «هُوَ الّذِى فِى السّمَاء إلهٌ وَ فِى الأرض إله» است. من نتوانستم جوابش را بدهم. پس به حج رفتم و جريان را به عرض امام صادق «عليه السلام» رساندم. فرمود: اين گفتار، گفتار زنديقى است خبيث. وقتى برگشتى، به او بگو نام تو در کوفه چيست؟ لابد مى گويد: نامم فلان است. بپرس: نامت در بصره چيست. باز مى گويد: همان نامى که در کوفه دارم. آنگاه بگو: خداى تعالى نيز، همين طور است. هم در آسمان، إله است و هم در زمين، و هم در درياها، و هم در بيابان ها، و هم در همۀ مکان ها. هشام بن حکم مى گويد: وقتى برگشتم، نزد ابوشاکر رفتم و پاسخ را گفتم. گفت: اين پاسخ حتما از حجاز آمده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۴ و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ لَا يَملِکُ الّذِينَ يَدعُونَ مِن دُونِهِ الشّفَاعة»، از معصوم «عليه السلام» نقل کرده که فرموده: منظور کسانی است که مردمى در دنيا آن ها را مى پرستيدند و در قيامت نمى توانند پرستندگان خود را شفاعت کنند. و در کافى، به سند خود، از ابى هاشم جعفرى روايت کرده که گفت: از امام ابى جعفر دوم: حضرت جواد الائمه «عليه السلام» پرسيدم: معناى «واحد» چيست؟ فرمود: اجماع و اتفاق زبان ها به وحدانيت اوست. چون قرآن کريم مى فرمايد: «وَ لَئِن سَألتَهُم مَن خَلَقَهُم لَيَقُولُنّ اللّه». يعنى: اگر از مشرکان هم بپرسيد که چه کسى ايشان را خلق کرده، خواهند گفت: «اللّه». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۵ «سوره دخان» آيات ۱ - ۸ سوره دخان سوره «دخان»، مکّى است و پنجاه و نه آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * حم (۱) وَ الْکتَبِ الْمُبِينِ(۲) إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فى لَيْلَةٍ مُّبَارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنذِرِينَ(۳) فِيهَا يُفْرَقُ کلُّ أَمْرٍ حَکِيمٍ(۴) أَمْراً مِّنْ عِندِنَا إِنَّا کُنَّا مُرْسِلِينَ(۵) رَحْمَةً مِّن رَّبِّک إِنَّهُ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(۶) رَبّ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنَهُمَا إِن کُنتُم مُّوقِنِينَ(۷) لا إِلَهَ إِلا هُوَ يُحْیىِ وَ يُمِيت رَبُّکُمْ وَ رَبُّ ءَابَائکُمُ الاَوَّلِينَ(۸) «ترجمه آيات» به نام خدايى که هم رحمان است و هم رحيم. حم (۱). سوگند به کتاب روشنگر (۲). که ما آن را در شبى مبارک نازل کرديم، چون از آغاز خلقت همواره سنت ما بر انذار خلق جريان داشته است (۳). در آن شب مبارک، هر امر در هم فرو رفته، باز مى شود (۴). البته هر امر بدان جهت که نزد ما است، چون ما همواره فرستنده رسول بوده ايم (۵). و نازل کردن اين کتاب رحمتى بود از ناحيه پروردگارت، چون که او شنوا و داناى به حاجت خلق است (۶). مالک و مدبر آسمان ها و زمين و موجودات بين آن دو است، اگر اهل يقين باشيد (۷). جز او معبودى نيست، او است که زنده مى کند و مى ميراند، هم مالک و مدبر شما است، و هم مالک و مدبر پدران گذشته شما (۸). رده:تفسیر المیزان