تفسیر المیزان

سه وجه در معناى آيه: «و أنت حلّ بهذا البلد» بعضى گفته اند: جملۀ «و أنت حلّ بهذا البلد»، جمله اى است معترضه که بين سوگند و متعلَّق سوگند فاصله شده. و مراد از کلمه «حل»، حلول و اقامت نيست، بلکه مراد کسى است که مردم پاس حرمتش را نگه ندارند. در تفسير کشّاف گفته: جملۀ معترضه اى که بين قسم و متعلَّق آن قرار گرفته «و أنت حِلّ بهذا البلد» مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۵ يعنى بعد از آن که به شهر مکّه سوگند خورد، به عنوان جمله معترضه مى فرمايد: در دشمنى مشرکان با تو همين بس، که مثل تو پيامبرى با عظمت و حرمتى که دارى، و مکّه به حرمت تو حرمت يافته، و سکنۀ آن به خاطر آن حرمت، صيد را شکار نمى کنند، و برگ درخت را براى چريدن حيوانات خود نمى ريزند؛ در آن شهر حرمت ندارى. شکار را حرام مى دانند، ولى بيرون کردن تو و کشتنت را حلال مى دانند، (نقل از شرحبيل، راوى حديث). و در اين جمله معترضه، علاوه بر معرفى که به کفّار مکه شده، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را هم، به ثبات قدم وا مى دارد، و آن جناب را تشويق مى کند به اين که دشمنى هاى اهل مکّه را تحمّل کند، و هر شنونده را وادار مى کند به اين که از شدت دشمنى آنان شگفتى کند. آنگاه مى گويد: ممکن هم هست بگوييم: نخست با سوگند خوردن به مکّه، شهر ولادت پيامبر، او را تسليت داده، خاطرنشان ساخته که هيچ انسانى خالى از تحمّل شدايد نيست، و آنگاه به عنوان جمله معترضه و به منظور تکميل تسليت و تخفيف اندوه آن جناب، فرموده: «و أنت حِلّ بهذا البلد». يعنى تو به زودى در اين شهر رحل اقامت مى افکنى، در حالى که هر بلايى که بخواهى، بر سر دشمنان مى آورى. هر که را بخواهى، مى کشى و يا اسير مى کنى. (تا آخر بيانى که اين مفسّر آورده). و حاصلش اين است که: کلمۀ «حِل» را در مقابل «حَرَم» بگيريم. و چون «حِل» به معناى اسم فاعل است، قهرا معنايش ‍ «مُحِل» (با ضمّه ميم و کسره حاء) در مقابل «مُحرِم» خواهد بود. و معنايش اين مى شود که: ما به زودى در فتح مکّه، اين بلد حرام را براى مدتى، مُحِل قرار مى دهيم، تا بتوانى با کفّار مقاتله نموده، هر که را بخواهى، به قتل برسانى. بيان اين که سوگند «وَ وَالِدٍ وَ مَا وَلَد»، سوگند به ابراهيم و اسماعيل «ع» است «وَ وَالِدٍ وَ مَا وَلَدَ»: از آن جا که از نظر ادبيت رعايت تناسب بين سوگند و بين چيزى که مى خواهيم با سوگند اثبات کنيم، لازم است، لذا بايد بگوييم: مراد از «والد و ما ولد»، کسى است که بين او و بين بلدى که مورد سوگند واقع شده، نسبت روشنى بوده، و اين معنا با ابراهيم خليل «عليه السلام» و فرزندش اسماعيل «عليه السلام» منطبق است؛ که سبب اصلى در بناى اين شهر و بانيان خود بيت الحرام بودند و خداى تعالى، درباره آنان فرمود: «و إذ يَرفَعُ إبرَاهِيمُ القَوَاعِدَ مِنَ البَيتِ وَ إسمَاعيلُ». و ابراهيم «عليه السلام» بود که از خداى تعالى، درخواست کرد مکّه را شهر امن قرار دهد: «وَ إذ قَالَ إبرَاهِيمُ رَبِّ اجعَل هَذَا البَلَدِ آمِناً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۶ و نکره آوردن کلمۀ «والد: پدرى»، به منظور تعظيم و بزرگداشت آن پدر بوده. و اگر نفرمود: «و والد و مَن ولد: و پدرى و فرزندى که پديد آورد»، و به جايش فرمود: «وَ وَالِدٍ وَ مَا وَلَد: و پدرى و آنچه پديد آورد»؛ براى اين بود که آن فرزند را مدح نموده، بفهماند فرزندى عجيب بوده. نظير آيه: «وَ اللّهُ أعلَمُ بِمَا وَضَعت»، که در پاسخ به مادر مريم که گفت من دختر زاييدم، فرمود: «خدا بهتر مى دانست که چه زاييده»، با اين که مى توانست بفرمايد: «خدا بهتر مى داند که دختر زاييده»؛ ولى عبارت: «چه زاييده»، عظمت و اهميت آن طفل را مى رساند. و معناى آيه مورد بحث هم اين است که: سوگند مى خورم به پدرى عظيم الشأن - که ابراهيم باشد - و به آنچه برايش متولد شد، يعنى پسرى عجيب که امرى شگفت آور و اثرى مبارک داشت، و آن اسماعيل پسرش بود؛ سوگند به اين دو تن، که بانيان اين شهر بودند. در نتيجه، مفاد آيات سه گانه سوگند به مکّه معظمه و به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم« است، که در آن شهر می زيست، و به ابراهيم و اسماعيل است، که بنيانگذار آن شهر بودند. چند قول ديگر درباره مراد از «والد و ما ولد» ولى بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از «والد»، ابراهيم «عليه السلام» و مراد از «ما ولد»، تمامى اولاد عرب اوست، ولى اين نظريه درست نيست. براى اين که بسيار بعيد است که خداى تعالى، پيغمبر اسلام و ابراهيم «عليهما السلام» را با امثال ابولهب و ابوجهل و ساير پيشوايان کفر در سوگند خود جمع نموده، در سياقى واحد، به همه سوگند ياد کند، با اين که خود ابراهيم «عليه السلام» از کسانى که پيرويش ‍ نکنند و دين توحيد را نپذيرند، بيزارى جسته بود و به حکايت قرآن کريم، از خداى تعالى درخواست کرده بود که: «وَ اجنُبنِى وَ بَنِىَّ أن نَعبُدَ الأصنَامَ رَبِّ إنَّهُنَّ أضلَلنَ کَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَن تَبِعَنِى فَإنَّهُ مِنِّى وَ مَن عَصَانِى فَإنّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ». پس کسى که منظور از «ما ولد» را اولاد ابراهيم گرفته، ناگزير است کلام خود را تخصيص بزند، و بگويد منظورم از اولاد ابراهيم، خصوص ‍ مسلمانان از ايشان است. همچنان که خود ابراهيم و اسماعيل، در دعايى که هنگام ساختن کعبه کردند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۷ بنا به حکايت قرآن کريم، گفتند: «رَبَّنَا وَ اجعَلنَا مُسلِمَينِ لَکَ وَ مِن ذُرِّيَتِنَا أُمَّةً مُسلِمَةً لَکَ وَ أرِنَا مَنَاسِکَنَا وَ تُب عَلَينَا». بعضى ديگر گفته اند: مراد از «والد و ما ولد»، آدم «عليه السلام» و همه ذرّيه او است به اين بيان که اين آيات مى خواهد به خلقت انسان در رنج سوگند ياد کند، و خداى تعالى، در ابقاى وجود اين نوع، يعنى نوع انسانى، سنّت ولادت را مقرر فرموده. در اين آيات، به محصول اين سنّت - که همان پدرى و فرزندى است - سوگند خورده، به اين که انسان در تلاش ‍ و تعب و رنج است، و اين مقتضاى نوع خلقت او از زمان ولادت تا روز مرگ است. و اين وجه، فى نفسه، وجه بدى نيست، وليکن صاحب اين نظريه، بايد به اين سؤال پاسخ دهد که مناسبت ميان سنّت ولادت با شهر مکّه چيست؟ با اين که تمامى مولودهاى عالَم، داخل در سوگند هستند؟ بعضى گفته اند: مراد، آدم و صلحاى از ذرّيه اوست، و گويا اين هم، خواسته همان نظر قبلى را بگويد، با اين تفاوت که اشکال قبلى ما را هم رفع کرده باشد، که گفتيم: چگونه ممکن است خداى تعالى، به صالحان و صالحان، يکجا سوگند ياد کند. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن دو، همۀ پدران و همه فرزندان است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «والد»، متولد و از «ما ولد»، غير متولد است و قائل اين وجه، کلمۀ «ما» را نافيه گرفته، نه موصوله. بعضى مراد از «والد» را رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و مراد از «ما ولد» را امّت او دانسته اند. به اين دليل که آن جناب، به منزلۀ پدر امّت است، ولى همه اين وجوه، از نظر لفظ و سياق، وجوه بعيدى است. خلقت انسان در «کبد» و آميخته بودن حيات او با رنج و خستگى «لَقَدْ خَلَقْنَا الإنسانَ فى کَبَدٍ»: کلمۀ «کبد» به معناى رنج و خستگى است، و جملۀ مورد بحث، جواب قسم است. و اين تعبير که «خلقت انسان در کبد است»، به ما مى فهماند که رنج و مشقت، از هر سو و در تمامى شؤون حيات، بر انسان احاطه دارد. و اين معنا بر هيچ خردمندى پوشيده نيست، که انسان در پى به دست آوردن هيچ نعمتى بر نمى آيد، مگر آن که خالص آن را مى خواهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۸ خالص از هر نقمت و دردسر، و خالص در خوبى و پاکيزگى، ولى هيچ نعمتى را به دست نمى آورد، مگر آميخته با ناملايماتى که عيش او را منغّص مى دارد، و نعمتى مقرون با جرعه هاى اندوه و رنج، علاوه بر مصائب دهر که حوادث ناگوارى که چون شرنگى کشنده، کام جانش را تلخ مى کند. «أَيحْسبُ أَن لَّن يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ»: اين آيه، به منزله نتيجۀ حجتى است که آيه قبل اقامه کرده بود، به اين بيان که بعد از آن که گفتيم خلقت انسان بر پايه رنج است، و ظرف وجودش ‍ تعب، و تعب مظروف اوست، هيچ چيزى به دست نمى آورد مگر کمتر و ناقص تر و ناخالص تر از آنچه توقعش را دارد. و نتيجه گرفتيم که: پس انسان در اصل خلقتش طورى آفريده شده که خواستش همواره مغلوب و شکست خورده، و همه امورش مقهور مقدّرات است، و آن کس که اراده او را شکست مى دهد و از هر سو و در هر جهت از جهات و شؤون زندگيش دخل و تصرف مى کند، خداى سبحان است که از هر جهت بر او قادر است. پس او حق دارد که در انسان به هر نحو که بخواهد تصرف کند، و هر وقت خواست، او را به عذاب خود بگيرد. پس انسان نمى تواند اين پندار را به خود راه دهد که احدى بر او قادر نيست، و اين پندار، او را وادار کند به اين که بر خدا تکبّر بورزد و از عبادت او عارش آيد، و يا در بعضى از دستوراتش اطاعتش بکند. مثلا در راه رضاى او انفاق بکند، ولى انفاق خود را زياد پنداشته، بر خداى تعالى منّت بگذارد؛ و يا عملى را که در باطن به عنوان ريا و خودنمايى انجام داده، به خيال خود، خدا را فريب دهد و وانمود کند که به خاطر رضاى خدا انجام داده، آنگاه بگويد: «أهلکت مالا لُبَدا: من مال بسيارى را نفله کردم». حکايت منت گذارى کسى که مقدارى از مال خود را انفاق نموده «يَقُولُ أَهْلَکْتُ مَالاً لُّبَداً»: کلمۀ «لُبَد»، به معناى بسيار است. سياق اين آيه و ساير آيات تا آخر سوره چنين مى رساند که: در آن روزها، شخصى اظهار اسلام و يا تمايل به اسلام نموده، مقدارى از مال خود را هم انفاق نموده و آن را بسيار دانسته، و منّت نهاده و گفته «أهلکت مالا لُبَدا». و در پاسخ اين منت که نهاده، آيات مورد بحث نازل شده، و سخن او را چنين رد کرده که: «رستگارى و رسيدن به حيات طيّب و ميمون دست نمى دهد، مگر با تحمّل سختى انفاق در راه خدا، و دخول در زمرۀ کسانى که به راستى ايمان آورده، يکديگر را به صبر و مرحمت سفارش مى کنند». با اين بيان، رواياتى که إن شاء اللّه در بحث روايتى آينده مى آيد، تأييد مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۹ ردّ و انکار، لازمۀ سخن کسى که انفاق بر او گران آمده، گفت: «أهلکتُ مالا لُبَدا» «أَيحْسبُ أَن لَّمْ يَرَهُ أَحَدٌ»: اين آيه، انکار لازمۀ گفتار و پندار انسان است که مى گويد: «أهلکت مالا لُبَدا»، و آن را با لحن کنايه انکار مى کند. و حاصل معناى آن، اين است که: لازمۀ اين که انسان مى گويد «مالى بسيار نفله کردم»، اين است که او خيال کرده باشد ما از انفاق او غافل و جاهليم، و او در اين خيال خطا کرده. چون خداى سبحان آنچه را او انفاق کرده ديده، ولى اين مقدار انفاق در رسيدن به آن رستگارى و به ميمنت حيات کافى نيست، بلکه کسى که چنين زندگى را طالب باشد، بايد از مشقّت عبوديت، بيش از آن را تحمل کند، و از گردنه هاى دشوارترى عبور کند و در مجاهداتى که مؤمنين دارند، گام به گام با ايشان باشد. «أَلَمْ نجْعَل لَّهُ عَيْنَينِ وَ لِساناً وَ شفَتَينِ وَ هَدَيْنَهُ النَّجْدَيْنِ»: کلمۀ «نجد»، به معناى راهى است به سوى بلندى، و مراد از «نجدين»، راه خير و راه شر است. و اگر راه «خير» و «شر» را نجد خوانده، براى اين بوده که هر دو مستلزم رنج و مشقت است. ولى بعضى از مفسّران، آن را به دو پستان مادر تفسير کرده اند، که از ظاهر لفظ به دور است. «ألَم نَجعَل لَهُ عَينَين»: يعنى آيا بدن او را مجهز به دو دستگاه عکّاسى، که همه ديدنى ها را ببيند، نکرديم؟ تا بدين وسيله آن علم به ديدنى ها با آن وسعت که دارد، برايش حاصل شود. «وَ لِسَاناً وَ شَفَتَين»: يعنى آيا ما برايش زبان و دو لب قرار نداديم، تا به وسيله آن ها تواناى بر سخن گفتن شود، آن هم با وسعت دامنه اى که دارد و به وسيله سخن گفتن، هر يک بر باطن و ضمير ديگرى آگاه گردد، علم خود را به او منتقل کند، و آن ديگرى از اين راه به امورى که غايب از ديدگان است، راه يابد. «وَ هَدَينَاهُ النَّجدَين »: يعنى ما راه خير و شر را با الهامى از خود به او تعليم داديم. در نتيجه، او به خودى خود و به الهام ما خير و شر را تشخيص مى دهد. پس آيه مورد بحث در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «وَ نَفسٍ وَ مَا سَوَّيهَا فَألهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقوَيهَا». در خلال اين آيات سه گانه، حجّتى نهفته است بر اثبات مضمون آيه: «أيحسب أن لم يره احد». و آن مضمون اين است که خداى تعالى، اعمال بندگان و ضمائر آنان را مى بينند، خير آن را از شرش، و حسنه آن را از سيئه اش تشخيص مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۰ و حاصل حجّت مذکور اين است که: خداى سبحان، کسى است که ديدنى ها را به وسيله دو چشم - يا به عبارتى دو عدسى - به انسان ها نشان داد، و چگونه تصور مى شود که هر ديدنى را به انسان نشان بدهد، ولى خودش آن ها را نبيند و نيز، خداى تعالى کسى است که هر انسانى را از راه سخن گفتن به منويات انسان هاى ديگر آگاه مى کند، و چگونه تصور دارد که خود او از باطن بندگانش آگاه نباشد، و چگونه ممکن است براى بندگانش پرده از اسرارى بردارد که براى خودش مستور باشد. و خداى عزّوجلّ، کسى است که با الهام خود، به انسان تشخيص خير و شر را داده، و آيا ممکن است با اين حال، خود او خير و شر و حسنه و سيئه را تشخيص ندهد؟ معناى «عَقَبه» و وجه تفسير آن به «فَکُّ رَقَبَة» و... «فَلا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ»: کلمۀ «اقتحام»، به معناى داخل شدن به سرعت و با فشار و شدت در چيزى است. و کلمۀ «عقبه»، به معناى راه سنگلاخى و دشوار است که به طرف قلّه کوه منتهى مى شود. و «اقتحام عقبه» اشاره است به انفاق هايى که براى انفاقگر بسيار دشوار باشد، که بعدا هم به اين معنا تصريح مى کند. ولى بعضى گفته اند: (نمى خواهد بفرمايد انسان نامبرده، راه دشوار انفاق را نمى رود، بلکه) نفرين بر اوست، که مى گفت: مال بسيارى را از دست دادم. ولى اين وجه درستى نيست. «وَ مَا أَدْرَاک مَا الْعَقَبَةُ»: تعبير اين که تو نمى دانى، کنايه است از عظمت شأن عقبه، همان طور که اين تعبير در هرجا همين معنا را افاده مى کند. «فَکُّ رَقَبَةٍ»: يعنى آزاد کردن برده. ممکن هم هست تقدير کلام «هى (عقبة) فکّ رقبة» باشد. يعنى عقبه عبارت است از: «آزاد کردن برده». پس مراد از «عقبه»، خود آزاد کردن است که عملى از اعمال آدمى است. و مراد از «اقتحام» اين عمل، آوردن آن است، و معلوم است که آوردن عمل، همان عمل است. با اين بيان فساد گفتار بعضى از مفسّران روشن مى شود که گفته اند: فکّ رقبة، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۱ اقتحام عقبه است، نه خود عقبه. پس بايد مضافى در اين جا حذف شده باشد، که ضميرى به آن برگردد. و خلاصه تقدير کلام «و ما أدريک ما اقتحام العقبة، هو - أى الإقتحام - فکّ رقبة: و تو نمى دانى اقتحام عقبه چيست؟ آن - يعنى اقتحام عقبه - عبارت از بنده آزاد کردن است» مى باشد. و تفسير کردن «عقبه» به «فکّ رقبة» و «اطعام در روز قحطى» جنبه مثال دارد. نه اين که «عقبه» تنها اين دو باشد، بلکه اين دو، به خاطر اهميتى که دارد، اختصاص به ذکر يافته، همچنان که ذکر «فکّ رقبه» قبل از آن ديگرى، باز به خاطر مهمتر بودن آن بوده، چون خداى تعالى به اين عمل خير عنايت بيشترى دارد. «أَوْ إِطعَمٌ فى يَوْمٍ ذِى مَسغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسکِيناً ذَا مَترَبَةٍ»: کلمۀ «مسغبة» به معناى گرسنگى و قحطى است، و کلمۀ «مقربة»، به معناى قرابت نَسَبى است. و کلمۀ «متربه» از مادۀ «تراب» (خاک) گرفته شده و معنايش خاک نشينى از شدّت فقر است. و معناى آيه اين است که: انسان مورد بحث، به هيچ عقبه اى قدم ننهاد. نه بنده اى آزاد کرد، و نه در روز قحطى طعامى داد، نه به يتيمى خويشاوند، و نه به مسکينى خاک نشين. «ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ تَوَاصوْا بِالصّبرِ وَ تَوَاصوْا بِالْمَرْحَمَةِ»: کلمۀ «مرحمه»، مصدر ميمى از مادۀ رحمت است، و کلمۀ «تواصوا» از مصدر «تواصى» است، و «تواصى به صبر»، سفارش کردن اين به آن و آن به اين، به صبر کردن در برابر اطاعت خداست. و نيز سفارش کردن يکديگر به ترحم کردن بر افراد فقير و مسکين است. و جملۀ «ثُمّ کان ...»، عطف است بر جملۀ «اقتحم»، و تقدير کلام «فلا اقتحم العقبة و لا کان من الّذين آمنوا... : نه در عقبه اى قدم نهاد، و نه از کسانى بود که ايمان آوردند...» است. و مفسّران ديگر، در باره اين جمله و اين که به کجا عطف مى شود، سخنان بى فايده اى گفته اند که به همين جهت از نقلش خوددارى مى شود. «أُولَئک أَصحَابُ المَْيْمَنَةِ»: کلمۀ «ميمنه» از مادۀ يُمن، ضد شوم است، و اشارۀ «أولئک»، به کسانى است که سياق آيات قبل بر آنان دلالت دارد. و معناى آيه، اين است که: اينان که به هر عقبۀ دشوارى قدم نهادند، و از کسانى بودند که به خدا ايمان آورده، يکديگر را به صبر و مرحمت سفارش کردند، مردمى صاحب يُمن و شگون اند، و ايمان و اعمال صالحى که از پيش براى آخرت خود مى فرستند، چيزى به جز شگون و مبارکى و زيبا و مرضى نمى دانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۲ ولى بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از «ميمنة»، طرف دست راست است، و اصحاب دست راست، کسانى هستند که در قيامت، نامۀ اعمالشان به دست راستشان داده مى شود؛ ولى اين سخن درست نيست. زيرا در مقابل «اصحاب ميمنه» به اين معنا، «اصحاب مشئمه» قرار نمى گيرد. «وَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِنَا هُمْ أَصحَاب الْمَشئَمَةِ»: آيات موجود در خارج وجود انسان در پهناى جهان و آيات موجود در داخل ذات انسان، آيات و ادّله اى است که بر يگانگى او در ربوبيّت و الوهيّت و لوازم اين يگانگى دلالت مى کند، و ردّ اين ادله، کفر به آيات خدا و به خود خداست. و نيز، کفر به قرآن کريم و آيات شريفه آن است. و نيز، کفر به هر حکمى است که از طريق رسالت نازل شده. و ظاهرا مراد از آيات، مطلق آيات است، و «مشئمه»، ضد ميمنت است. «عَلَيهِمْ نَارٌ مُّؤْصدَةُ»: يعنى آتشى بر آنان مستولى است که از هر سو، احاطه شان مى کند. بحث روایتی: (رواياتى ذیل آیات سوره بلد) در مجمع البيان، در تفسير آيه «و أنت حِلّ بهذا البلد» نقل مى کند که بعضى گفته اند معنايش اين است که: تو در اين شهر، مُحِل (به ضمّۀ ميم، در مقابل مُحرِم) هستى، و مراد اين است که: براى تو حلال است که هر کس را که از کفّار بخواهى، به قتل برسانى، و اين فرمان مربوط به روز فتح مکه است، که آن جناب مأمور به قتال با کفّار بود، و خداى تعالى، قتال و کشتن کفّار را برايش حلال کرد. و خود آن حضرت فرمود: اين عمل براى احدى قبل از من حلال نبود، و براى احدى بعد از من نيز حلال نخواهد شد، و براى من نيز، بيش از ساعتى از روز حلال نشده. (نقل از ابن عباس و مجاهد و عطاء). و نيز، در ذيل همين آيه نقل کرده که بعضى گفته اند: معناى آيه «لا اقسم بهذا البلد و أنت حِلّ بهذا البلد» اين است که: من ديگر به اين شهر سوگند نمى خورم که تو در آن حلال و بى حرمت شدى، و با اين که مردمش پاس حرمت عِرض تو را نگه نداشتند، ديگر اين شهر هم حرمتى ندارد. (نقل از ابى مسلم). و نيز، از امام صادق «عليه السلام» روايت شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۳ سپس مى گويد: قريش احترام مکه را رعايت مى کردند، ولى حرمت محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را پاس نمى داشتند، و بدين جهت بود که خداى تعالى فرمود: «لا اقسم بهذا البلد و أنت حِلّ بهذا البلد»، و منظورش اين است که مردم اين شهر، تو را در اين شهر بى حرمت کردند، رسالتت را تکذيب نموده، دشنامت گفتند؛ با اين که اگر کسى پدرشان را مى کشت، آن قاتل را تعقيب و دستگير نمى کردند. قاتلان، شاخه اى از درخت حرم را به گردن مى انداختند و از خطر انتقام ايمن مى شدند؛ وليکن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را (که حرمت مکّه به طفيل وجود او بود)، بى احترامى مى کردند. آن هم به نحوى که با هيچ کس آن طور بى حرمتى روا نمى داشتند. و لذا خداى تعالى، اين رفتار را بر آنان خرده گرفت. باز در همان کتاب در تفسير آيه «و والد و ما ولد» نقل کرده که بعضى گفته اند: منظور از «والد» حضرت آدم، و از «ما ولد»، همه انبياء و اوصياى انبياء و پيروان ايشان است. (نقل از امام صادق «عليه السلام»). مؤلّف: چند معنايى که نقل شد، از طرق اهل سنّت هم در احاديثى موقوف روايت شده است. و قمى هم، دو معناى اخير را در احاديثى که نه سند دارد و نه نام امام برده شده، آورده است. و نيز در تفسير قمى، در ذيل آيه «يقول أهلکت مالا لُبَدا» گفته: کلمۀ «لُبَد»، به معناى مجتمع است. و در مجمع البيان، در تفسير همين آيه از مجاهد نقل کرده که گفته است: صاحب اين سخن، حارث بن نوفل بن عبد مناف بود. و قصه چنين بود که گناهى را مرتکب شد و از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، راه چاره پرسيد. حضرت فرمود: تا کفّاره دهد. حارث گفت: اى واى، از روزى که بدين محمّد در آمدم، همۀ اموالم در کفّارات و انفاقات از بين رفت! و باز، در مجمع البيان است که: شخصى به اميرالمؤمنين «عليه السلام» عرضه داشت: بعضى پنداشته اند که منظور از کلمۀ «نجدين» در آيه «و هديناه النّجدين»، دو پستان مادر است؟ فرمود: نه، چنين نيست، بلکه منظور «خير» و «شر» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۴ و در اصول کافى، به سند خود، از حمزة بن محمّد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که از آن جناب پرسيدم: معناى «و هديناه النّجدين» چيست؟ فرمود: راه خير و راه شر. مؤلّف: در الدر المنثور هم، اين معنا به چند طريق، از على «عليه السلام» و انس و ابى امامه و ديگران، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل شده. و قمى هم، آن را در تفسير خود آورده، اما بدون سند و بدون ذکر امام. و در کافى، به سند خود، از جعفر بن خلاد روايت کرده که گفت: امام ابوالحسن رضا «عليه السلام» را رسم چنين بود که وقتى غذا مى خورد، ظرفى در کنار سفره اش مى گذاشت، و نخست از بهترين طعامى که برايش آورده بودند، بر مى داشت و در آن ظرف مى گذاشت. آنگاه دستور مى داد آن را به مسکينان بدهند، بعد اين آيه را مى خواند: «فلا اقتحم العقبة». و سپس مى فرمود: خداى عزّوجلّ مى دانست که همۀ مردم قادر بر بنده آزاد کردن نيستند، و لذا راه ديگرى به سوى بهشت برايشان باز کرد و آن، إطعام مسکين است. و در مجمع البيان، روايتى رسيده که اوائل سندش ذکر نشده، و آخر سندش، «براء بن عازب» است که گفته: مردى عرب نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شد و عرضه داشت: يا رسول اللّه! مرا علمى بياموز که داخل بهشتم کند. فرمود: اگر من کمتر سخن گفتم و منبر را زود ختم کردم، تو در عوض مسألۀ خود را پرسيدى. يا بنده اى را آزاد کن و يا رقبه اى را فک کن. عرضه داشت: مگر اين دو، يکى نيستند؟ فرمود: نه، «عتق رقبه» اين است که انسان، همۀ بهاى آن را خودش به تنهايى بپردازد، و «فکّ رقبه» اين است که ديگرى را در پرداختن بهايش کمک کند. و سوم، آشتى کردن با کسى که از ارحام است و به تو ستم کرده. و اگر اين هم نشد، گرسنه اى را سير و تشنه اى را سيراب کنى، امر به معروف و نهى از منکر کنى. اگر اين را هم نتوانستى، زبانت را باز بدارى مگر از خير. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «أو مسکينا ذا متربة» مى گويد: يعنى مسکينى که جامه خوابى ندارد که او را از آلودگى به خاک نگه بدارد. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۵ «سوره شمس» آيات ۱ - ۱۵ سوره شمس * سوره «شمس»، مکّى است و شانزده آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَ الشمْسِ وَ ضحَاهَا(۱) وَ الْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا(۲) وَ النهَارِ إِذَا جَلَّاهَا(۳) وَ اللَّيْلِ إِذَا يَغْشاهَا(۴) وَ السّمَاءِ وَ مَا بَنَاهَا(۵) وَ الاَرْضِ وَ مَا طحَاهَا(۶) وَ نَفْسٍ وَ مَا سوَّاهَا(۷) فَأَلهَْمَهَا فجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا(۸) قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا(۹) وَ قَدْ خَاب مَن دَسّاهَا(۱۰) کَذَّبَت ثَمُودُ بِطغْوَاهَا(۱۱) إِذِ انبَعَث أَشقَاهَا(۱۲) فَقَالَ لهَُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَ سقْيَهَا(۱۳) فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُم بِذَنبِهِمْ فَسوَّاهَا(۱۴) وَ لا يخَافُ عُقْبَهَا(۱۵) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. سوگند به خورشيد و گسترش نور آن. (۱) سوگند به ماه، وقتى که دنبال خورشيد مى رود. (۲) و به روز سوگند، وقتى که همه جا را روشن مى سازد. (۳) و به شب سوگند، وقتى که روى روز را مى پوشاند. (۴) و سوگند به آسمان و کسى که آن را بنا کرده. (۵) و سوگند به زمين و آن که آن را بگسترد. (۶) و سوگند به جان آدمى و آن کس که آن را با چنان نظام کامل بيافريد. (۷) و در اثر داشتن چنان نظامى، خير و شر آن را به آن الهام کرد. (۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۶ (سوگند به اين آيات) که هر کس جان خود را از گناه پاک سازد، رستگار مى شود. (۹) و هر کس آلوده اش سازد، زيانکار خواهد گشت. (۱۰) طايفه ثمود از غرور و سرکشى، دعوت پيامبر خود، صالح را تکذيب کردند. (۱۱) هنگامى که شقى ترين آن ها، برانگيخته شد. (۱۲) و رسول خدا (صالح) گفت: اين ناقه، آيت خداست، از خدا بترسيد و آن را سيراب کنيد. (۱۳) آن قوم، رسول را تکذيب و ناقه را پى کردند. (۱۴) خدا هم آنان را به کيفر ظلم و گناهشان هلاک ساخت و شهرشان را با خاک يکسان نمود. (۱۵) و از عاقبت هلاکتشان پروايى نکرد. (۱۶) «بیان آیات» حاصل مضمون اين سوره اين است که: انسان - که با الهام خدايى، تقوا را از فجور، و کار نيک را از کار زشت تميز مى دهد - اگر بخواهد رستگار شود، بايد باطن خود را تزکيه کند و آن را با پرورشى صالح بپروراند و رشد دهد؛ با تقوا بيارايد و از زشتى ها پاک کند. و گرنه از سعادت و رستگارى محروم مى ماند. هر قدر بيشتر آلوده اش کند و کمتر بيارايد، محروميتش بيشتر مى شود. و آنگاه به عنوان شاهد، داستان ثمود را ذکر مى کند که به جرم اين که پيامبرشان، حضرت صالح را تکذيب کرده، ناقه اى را که مأمور به حمايت از آن بودند، بکشتند؛ به عذاب استيصال و انقراض مبتلا شدند. و با نقل اين داستان، به اهل مکّه تعريض و توبيخ مى کند. و سوره مورد بحث، به شهادت زمينه اى که دارد، در مکّه نازل شده. «وَ الشمْسِ وَ ضحَاهَا»: راغب، در «مفردات» گفته: کلمۀ «ضُحى» به معناى گستردگى نور آفتاب است، ولى بعدها به معناى آن هنگامى استعمال شد که آفتاب بعد از طلوع خورشيد گسترده مى شود، و روز بالا مى آيد. و ضمير در «ضُحيها» به کلمۀ «شمس» بر مى گردد. در اين آيه، به خورشيد و گستردگى نورش در زمين سوگند ياد شده. «وَ الْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا»: کلمۀ «قمر»، عطف است به کلمۀ «الشمس»، و ضمير در اين آيه نيز، به شمس بر مى گردد. و در اين آيه، به قمر سوگند ياد شده، در حالى که دنبال شمس در حرکت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۷ و مراد از دنبال روى «قمر»، دو چيز مى تواند باشد: يکى اين که از خورشيد کسب نور مى کند که در اين صورت، حال «إذا تليها»، حالى دائمى است. چون قمر دائما از شمس کسب نور مى کند. و يکى اين که طلوع «قمر» بعد از غروب خورشيد باشد، که در اين صورت، سوگند دائمى نيست؛ بلکه در دو حال قمر است. يکى، ايامى که قمر به صورت هلال در مى آيد و يکى، ايامى که تمام قرص آن روشن مى شود. رده:تفسیر المیزان