تفسیر المیزان

بحث روايتى در معانى الاخبار، به سند خود، از امام سجاد «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى، که صدر آن در بحث روايتى گذشته نقل شد، فرمود: يوسف زيباترين مردم عصر خود بود، و چون به حد جوانى رسيد، همسر پادشاه مصر عاشق او شد و او را به سوى خود خواند. او در پاسخش گفت: پناه بر خدا، ما از اهل بيتى هستيم که زنا نمى کنند. همسر پادشاه، همه درها را به روى او و خودش بست و گفت: اينک ديگر ترس به خود راه مده، و خود را به روى او انداخت. يوسف برخاست و به سوى در فرار کرد و آن را باز نمود، و عزيزه مصر هم، از دنبال تعقيبش نمود و از عقب پيراهنش را کشيد و آن را پاره کرد، و يوسف با همان پيراهن دريده، از چنگ او رها شد. آنگاه در چنين حالى، هر دو به شوهر او برخورد نمودند. عزيزۀ مصر به همسرش گفت: سزاى کسى که به ناموس تو تجاوز کند، جز زندان و يا شکنجه اى دردناک، چه چيز مى تواند باشد. پادشاه مصر (چون اين صحنه را بديد و گفتار زليخا را بشنيد)، تصميم گرفت يوسف را شکنجه دهد. يوسف گفت: من قصد سوئى به همسر تو نکرده ام، او نسبت به من قصد سوء داشت. اينک از اين طفل بپرس، تا حقيقت حال را برايت بگويد. در همان لحظه، خداوند کودکى را که يکى از بستگان زليخا بود، به منظور شهادت و فصل قضاء به زبان آورد و چنين گفت: اى ملک! پيراهن يوسف را وارسى کن، اگر چنانچه از جلو پاره شده، او گنهکار است و به ناموس تو طمع کرده، و در صدد تجاوز به او برآمده است، و اگر از پشت سر پاره شده، همسرت گنهکار است و او مى خواسته يوسف را به سوى خود بکشاند. شاه چون اين کلام را از طفل شنيد، بسيار ناراحت شد و دستور داد پيراهن يوسف را بياوردند. وقتى ديد از پشت سر دريده شدهف به همسرش گفت: اين، از کيد شما زنان است که کيد شما زنان، بسيار بزرگ است. و به يوسف گفت: از نقل اين قضيه خوددارى کن و زنهار که کسى آن را از تو نشنود و در کتمانش بکوش. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۵ آنگاه امام فرمود: ولى يوسف کتمانش نکرد و در شهر انتشار داد، و قضيه دهن به دهن گشت، تا آن که زنانى (اشرافى) درباره زليخا گفتند: همسر عزيز با غلام خود مراوده داشته. اين حرف به گوش زليخا رسيد، همه را دعوت نموده، براى آنان سفره اى مهيا نمود، (و پس از غذا) دستور داد ترنج آورده، تقسيم نمودند و به دست هر يک کاردى داد تا آن را پوست بکنند. آنگاه در چنين حالى دستور داد تا يوسف در ميان آنان درآيد. وقتى چشم زنان مصر به يوسف افتاد، آن قدر در نظرشان بزرگ و زيبا جلوه کرد، که به جاى ترنج، دست هاى خود را پاره کرده و گفتند، آنچه را که گفتند. زليخا گفت: اين همان کسى است که مرا بر عشق او ملامت مى کرديد. زنان مصر از دربار بيرون آمده، بيدرنگ هر کدام به طور سرّى، کسى نزد يوسف فرستاده، اظهار عشق و تقاضاى ملاقات نمودند. يوسف هم دست رد به سينه همه آنان بزد و به درگاه خدا شکايت برد که اگر مرا از کيد اينان نجات ندهى و کيدشان را از من نگردانى، بيم آن دارم که من نيز به آنان تمايل پيدا کنم، و از جاهلان شوم. خداوند هم دعايش را مستجاب نمود و کيد زنان مصر را از او بگردانيد. وقتى داستان يوسف و همسر عزيز و زنان مصر شايع شد (و رسوایى عالَم گير گشت)، عزيز با اين که شهادت طفل را بر پاکى يوسف شنيده بود، مع ذلک تصميم گرفت يوسف را به زندان بيفکند، و همين کار را کرد. روزى که يوسف به زندان وارد شد، دو نفر ديگر هم با او وارد زندان شدند، و خداوند در قرآن کريم، قصه آن دو و يوسف را بيان داشته است. ابوحمزه مى گويد: در اين جا، حديث امام سجاد «عليه السّلام»، به پايان مى رسد. مؤلف: در اين معنا، روايتى در تفسير عياشى، از ابوحمزه آمده که با روايت قبلى مختصر اختلافى دارد. و اين که امام «عليه السّلام»، در تفسير کلمه «مَعَاذَ اللّه» فرموده: «ما از اهل بيتى هستيم که زنا نمى کنند»، تفسير به قرينه مقابله است. چون کلمه «مَعَاذَ اللّه»، در مقابل جملۀ «إنَّهُ رَبِّى أحسَنَ مَثوَاىَ» قرار گرفته و اين، خود مؤيّد گفته ما است که در بيان معناى آيه گفتيم: ضمير «ها» در کلمه «إنَّهُ»، به خداى سبحان بر مى گردد، نه به عزيز مصر، که بيشتر مفسران گفته اند - دقّت فرماييد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۶ و اين که فرمود: «يوسف دست رد به سينه همه آنان زد و به درگاه خدا شکايت برد که اگر مرا از کيد اينان نجات ندهى...»، ظهور در اين دارد که امام «عليه السّلام»، جملۀ «رَبِّ السِّجنُ أحَبُّ إلَىَّ مِمَّا يَدعُونَنِى إلَيهِ» را، جزء دعاى يوسف ندانسته، و اين نيز موافق با گفتار گذشته ما است که اين جمله، جزء دعاى يوسف نيست. چند روايت در توضيح جمله: «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بِهَا...» و در عيون، به سند خود، از حمدان، از على بن محمّد بن جهم روايت کرده که گفت: من در مجلس مأمون بودم، در حالى که حضرت رضا، على بن موسى «عليهما السلام» هم در نزد وى بود. مأمون به او گفت: يابن رسول اللّه! آيا نظر شما اين نيست که انبياء معصوم اند؟ حضرت در پاسخش فرمود: چرا. محمّد بن جهم، حديث را همچنان ادامه مى دهد، تا آن جا که مى گويد: مأمون پرسيد: پس آيه «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بِهَا لَولَا أن رَآ بُرهَانَ رَبِّهِ» چه معنا دارد؟ حضرت فرمود: زليخا قصد يوسف را کرد، و اگر اين نبود که يوسف برهان پروردگار خود را ديد، او هم قصد زليخا را مى کرد، وليکن از آن جايى که معصوم بود، و معصوم قصد گناه نمى کند و مرتکب آن نمى شود، لذا يوسف قصد زليخا را نکرد. پدرم، از پدرش امام صادق «عليه السّلام» نقل کرد که فرمود: معناى آيه، اين است که: زليخا قصد يوسف را کرد که با وى عمل نامشروع را مرتکب شود و يوسف قصد او را کرد که چنين عملى با وى نکند. مامون گفت: خدا خيرت دهد، اى ابا الحسن! مؤلف: هرچند در سابق درباره ابن جهم گفته ايم که روايتش خالى از ضعف نيست، ولى هرچه باشد، صدر اين روايتش موافق با بيانى است که ما براى آيه کرديم. و اما آنچه که از زبان امام رضا «عليه السّلام»، از جدش نقل کرده که فرموده: «او قصد کرد که مرتکب شود، و يوسف قصد کرد که مرتکب نشود»، شايد مراد از آن، همان معنايى باشد که خود حضرت رضا «عليه السّلام» بيان داشتند. چون قابل انطباق با آن هست. و ممکن است منظور از آن، اين باشد که: يوسف تصميم گرفت او را به قتل برساند. همچنان که حديث آينده نيز، مؤيّد آن است. و بنابراين، جملۀ مذکور با بعضى از احتمالات که در بيان آيه گذشت، منطبق مى شود. و نيز، در همان کتاب، از ابى الصلت هروى روايت شده که گفت: وقتى مأمون تمامى دانشمندان اهل اسلام و علماى ساير اديان از يهود و نصارا و مجوس و صابئين و ساير دانشمندان را يک جا براى بحث با على بن موسى «عليهما السلام» جمع کرد، هيچ دانشمندى به بحث اقدام نکرد، مگر آن که على بن موسى به قبول ادعاى خويش ملزمش ساخت، و آن چنان جوابش را مى داد که گويى سنگ در دهانش کرده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۷ در اين ميان، على بن محمّد بن جهم برخاست و عرض کرد: يابن رسول اللّه! آيا نظر شما اين است که انبياء معصوم اند؟ فرمود: آرى. عرض کرد: پس چه مى فرمايى در معناى اين کلام خدا که درباره يوسف فرموده: «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بِهَا»؟ حضرت فرمود: اما اين کلام خدا، معنايش اين است که: زليخا، قصد يوسف را کرد (تا با او درآميزد) و يوسف قصد وى را کرد تا در صورتى که مجبورش نمايد، به قتلش برساند. زيرا از پيشنهاد زليخا بسيار ناراحت شده بود. خداوند هم گرفتارى کشتن زليخا را از او بگردانيد، و هم زناى با وى را. و به همين جهت است که در قرآن مى فرمايد: «کَذَلِکَ لِنَصرِفَ عَنهُ السُّوءَ وَ الفَحشَاء». چون مقصود از «سوء»، کشتن زليخا و مقصود از «فحشاء»، زناى با او است. برخی روايات جعلى، در داستان یوسف و زلیخا و در الدّرالمنثور است که ابونعيم، در کتاب حليه، از على بن ابى طالب «عليه السّلام» روايت کرده که در تفسير آيه «وَ لَقَد هَمَّت بِهِ وَ هَمَّ بِهَا» فرموده: زليخا به يوسف طمع کرد، و يوسف هم به وى طمع کرد. و از طمع او، يکى اين بود که تصميم گرفت بند زير جامه را باز کند. در همين موقع زليخا برخاست و بتى را که در گوشه منزلش بود و با دُرّ و ياقوت آرايش شده بود، با پارچه سفيدى پوشاند، تا بين بت و خودش حائلى باشد. يوسف گفت: چه کار مى کنى؟ گفت: شرم دارم که مرا در اين حال ببيند. يوسف گفت: تو از يک بتى که نه مى خورد و نه مى آشامد، شرم مى کنى و من از خداى خودم، که شاهد و ناظر عمل هر کس است، شرم نداشته باشم؟ آنگاه گفت: ابدا به آرزوى خودت از من نخواهى رسيد. و اين بود آن برهانى که ديد. مؤلف: اين روايت، از جعليات است، و چگونه ممکن است على بن ابى طالب «عليه السلام»، چنين فرمايشى کرده باشد؟ با اين که کلمات او و ساير ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، پُر است از مسأله عصمت انبياء و مذهب اين امامان، در اين باره معروف است. علاوه بر اين، پوشاندن بت از طرف زليخا و انتقال يوسف به مطلبى که عمل زليخا يادآوری اش کرد، برهانى نيست که خداوند آن را رؤيت برهان بنامد، و هرچند که اين مضمون در رواياتى از طرق اهل بيت «عليهم السلام» نيز آمده، وليکن آن ها هم به خاطر اين که اخبارى آحاد هستند، قابل اعتماد نيستند. مگر اين که بگوييم: زليخا برخاسته و روى بتى که در آن اتاق بوده، پوشانيده، و اين عمل باعث شده که يوسف آيت توحيد را مشاهده کرده باشد، آن چنان که پرده ها از ميان او و ساحت کبرياى خداوند برداشته و وى برهانى ديده باشد که با ديدن آن، از هر سوء و فحشايى مصون شده است. همچنان که قبلا هم همين طور بود و به همين جهت خداوند درباره اش فرموده: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۸ «إنَّهُ مِن عِبَادِنَا المُخلَصِين»، و اين احتمال بعيد نيست، و اگر روايات نظير فوق معتبر و صحيح باشد، مى بايستى همين معنا منظور آن ها باشد. و نيز در همان کتاب آمده که: ابو الشيخ، از ابن عباس روايت کرده که گفت: يوسف «عليه السّلام»، سه بار دچار لغزش شد. يکى آن جا که قصد زليخا را کرد، و در نتيجه به زندان افتاد، و يکى آن جا که به رفيق زندانش گفت: «مرا نزد اربابت يادآورى کن»، و در نتيجه به کفاره اين که ياد پروردگارش را فراموش کرد، مدت زندانش طولانى تر شد. و يکى آن جا که نسبت دزدى به برادرانش داد و گفت: «إنَّکُم لَسَارِقُونَ»، و آن ها هم در جوابش گفتند: «إن يَسرِق فَقَد سَرَقَ أخٌ لَهُ مِن قَبلُ». مؤلف: اين روايت، مخالف صريح قرآن است که مقام «اجتباء» و «اخلاص» را به يوسف نسبت داده. کسى که چنين مقامى را داراست و خداوند او را خالص براى خود کرده و شيطان در او راه ندارد. آرى، چگونه تصوّر مى شود که خداوند کسى را که تصميم بر زشت ترين گناهان کرده و شيطان ياد پروردگارش را از دلش بيرون برده، و او در سخنانش دروغ گفته و خداوند هم به خاطر همين جرائم، به زندانش افکنده و دوباره مدت زندانش را طولانى تر کرده، «صديق» بنامد، و از بندگان مُخلَص و نيکوکارش بخواند، و بفرمايد که: «ما به او حکم و علم داديم و او را براى خود برگزيديم، و نعمت خود را بر او تمام کرديم»؟ و از اين قبيل روايات زياد است که الدر المنثور آن ها را نقل کرده، و ما پاره اى از آن ها را در آن جا که آيات را بيان مى کرديم، نقل نموديم، و به هيچ يک آن ها اعتمادى نيست. و نيز آورده که احمد و ابن جرير و بيهقى، در کتاب «دلائل»، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که فرمود: چهار نفر به زبان آمدند، با اين که طفل صغير بودند: ۱ - پسر آرايشگر دختر فرعون. ۲ - آن طفلى که به نفع يوسف شهادت داد. ۳ - صاحب جريح. ۴ - عيسى بن مريم. و در تفسير قمى آمده که در روايت ابى الجارود، در تفسير «قَد شَغَفَهَا حُبّاً» فرموده: محبت يوسف زليخا را در پرده کرد و از مردم پوشيده اش ساخت، به طورى که غير از يوسف چيز ديگرى نمى فهميد. و «حجاب»، به معناى «شغاف»، و «شغاف» به معناى «حجاب» قلب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۲۹ و نيز، در همان کتاب، در ضمن داستان دعوت کردن از زنان مصر و بريدن دست هاى ايشان فرموده: يوسف آن روز را به شب نرسانيده بود که از طرف يک يک از زنان که وى را ديده بودند، دعوت رسيد و او را به سوى خود خواندند. يوسف آن روز بسيار ناراحت شد، و عرض کرد: پروردگارا! زندان را دوست تر مى دارم از آنچه که اينان مرا بدان دعوت مى کنند، و اگر تو کيد ايشان را از من نگردانى، من نيز به آنان متمايل مى شوم و از جاهلان مى گردم. خداوند هم دعايش را مستجاب نمود و کيد ايشان را از وى بگردانيد... ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۳۰ آيات ۳۵ - ۴۲ سوره يوسف ثُمَّ بَدَا لهَُم مِن بَعْدِ مَا رَأَوُا الاَيَاتِ لَيَسجُنُنَّهُ حَتّى حِينٍ(۳۵) وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنى أَرَانِی أَعْصِرُ خَمْراً وَ قَالَ الاَخَرُ إِنى أَرَانِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِى خُبزاً تَأْکُلُ الطَّيرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاک مِنَ الْمُحْسِنِينَ(۳۶) قَالَ لا يَأْتِيکُمَا طعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلّا نَبَّأْتُکُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَن يَأْتِيَکُمَا ذَلِکُمَا مِمَّا عَلَّمَنى رَبّى إِنّى تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ(۳۷) وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِی إِبْرَاهِيمَ وَ إِسحَاقَ وَ يَعْقُوبَ مَا کانَ لَنَا أَن نُشرِک بِاللَّهِ مِن شَئٍ ذَلِک مِن فَضلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَ عَلى النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَشکُرُونَ(۳۸) يَا صَاحِبىِ السِّجْنِ ءأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ(۳۹) مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِ إِلّا أَسمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَ آبَاؤُکُم مَا أَنزَلَ اللَّهُ بهَا مِن سُلْطانٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلّا للَّهِ أَمَرَ أَلّا تَعْبُدُوا إِلّا إِيَّاهُ ذَلِک الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۴۰) يَا صَاحِبىِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُکُمَا فَيَسقِى رَبَّهُ خَمْراً وَ أَمَّا الاَخَرُ فَيُصلَب فَتَأْکُلُ الطَّيرُ مِن رَأْسِهِ قُضىَ الاَمْرُ الَّذِى فِيهِ تَستَفْتِيَانِ(۴۱) وَ قَالَ لِلَّذِى ظنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْکُرْنى عِندَ رَبِّک فَأَنساهُ الشَّيْطانُ ذِکرَ رَبِّهِ فَلَبِث فى السِّجْنِ بِضعَ سِنِينَ(۴۲) «ترجمه آيات» آنگاه با وجود آن نشانه ها که ديده بودند، به نظرشان رسيد که او را تا مدتى زندانى کنند. (۳۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۳۱ و با يوسف، دو جوان ديگر هم، زندانى شدند. يکى از آن ها گفت: من در خواب ديدم که انگور (براى شراب) مى فشارم. ديگرى گفت: من ديدم که بر بالاى سرِ خود، طَبَق نانى مى برم و مرغان هوا از آن مى خورند. اى يوسف! تو ما را از تعبير آن آگاه کن، که تو را از نيکوکاران مى بينيم.(۳۶) يوسف در پاسخ آن ها گفت: من شما را قبل از آن که طعام آيد و تناول کنيد، به تعبير خوابتان آگاه مى سازم، که اين علم را خداى من به من آموخته است، زيرا که من آئين گروهى را که به خدا بى ايمان و به آخرت کافرند، ترک گفتم.(۳۷) و از آئين پدرانم ابراهيم خليل و اسحاق و يعقوب پيروى مى کنم و در آئين ما، هرگز نبايد چيزى را با خدا شريک گردانيم، اين توحيد و ايمان به يگانگى خدا، فضل و عطاى خداست بر ما و بر همه مردم، ليکن اکثر مردم شکر اين عطا را به جا نمى آورند.(۳۸) اى دو رفيق زندانى من! آيا خدايان متفرق (بى حقيقت) بهتر (و در نظام خلقت مؤثرترند)، يا خداى يکتاى قهّار.(۳۹) آنچه غير از خدا مى پرستيد، اسماء بى حقيقت و الفاظ بى معناست که خود شما و پدرانتان ساخته ايد، خدا هيچ دليلى براى آن نازل نکرد و تنها حکمفرماى عالَم وجود خداست و امر فرموده که جز آن ذات پاک يکتا را نپرستيد، اين آیين محکم است، ولى اکثر مردم نمى دانند.(۴۰) يوسف گفت: اى دو رفيق زندانى من! اما يکى از شما، ساقى شراب شاه خواهد شد و اما آن ديگرى، به دار آويخته مى شود، تا مرغان مغز سر ِاو را بخورند. اين امرى که درباره آن از من خواستيد، قطعى و حتمى است.(۴۱) آنگاه يوسف از رفيقى که مى دانست نجات مى يابد، درخواست کرد که مرا نزد صاحبت ياد کن، ولى شيطان در آن حال، ياد صاحبش را از نظرش ببرد، بدين سبب، در زندان سالى چند بماند.(۴۲) «بیان آيات» اين آيات، متضمن قسمتى از داستان آن جناب است و آن، داستان به زندان رفتن و مدتى در زندان ماندن اوست، که مقدمه تقرب تامّ او، به دربار پادشاه مصر شد، و سرانجام عزيز مصر گرديد. و در ضمن، با بيان عجيبى دعوتش را به دين توحيد در زندان، نقل نموده، و بيان مى کند که براى اولين بار خود را معرفى کرد که از دودمان ابراهيم و اسحاق و يعقوب است. تصميم درباریان، به زندانى کردن يوسف «ع» «ثُمَّ بَدَا لهَُم مِن بَعْدِ مَا رَأَوُا الآيَاتِ لَيَسجُنُنَّهُ حَتىّ حِينٍ»: کلمۀ «بَداء»، به معناى پديد آمدن رأى و نظريه است که قبلا نبوده. مثلا گفته مى شود: در فلان موضوع براى من بداء حاصل شد. يعنى رأى جديدى پيدا شد. ضمير «هُم» در کلمۀ «لَهُم»، به عزيز و همسرش و خواص دربارش بر مى گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۳۲ منظور از «آيات»، آن شواهد و ادّله اى است که بر برائت يوسف گواهى مى داد، و دلالت مى کرد بر اين که دامن وى، در اين قضيه و تهمتى که به او زده اند، پاک است. از قبيل شهادت آن کودک، به ضميمه اين که پيراهن يوسف از عقب پاره شده بود، و اين که هر دو به طرف در، پيشدستى کرده بودند. و شايد يکى ديگر از شواهد، قضيه زنان مصر و پاره کردن دست هايشان و عفتى باشد که يوسف در برابر خواسته زنان به خرج داد. و نيز ممکن است يکى ديگر از شواهد، اعتراف زليخا نزد زنان باشد که گفته بود: من يوسف را دنبال کرده ام، و او عفت به خرج مى داد. حرف «لام» در جملۀ «لَيَسجُنَُنَهُ»، لام قسم است و معنايش اين است که: قسم خوردند و تصميم گرفتند که او را حتما به زندان بيفکنند. و اين جمله، تفسير آن «بدائى» است که براى آنان حاصل شده بود، و ظرف «حَتّى حِين»، متعلق به همين جمله است. و از آن جايى که کلمۀ «حِين» اضافه نشده و نفرموده «تا حين فلان»، لذا معناى انتظارى را افاده مى کند، و به جمله چنين معنا مى دهد: تصميم گرفتند مدتى وى را زندانى کنند، تا اين سر و صداها بخوابد، و مردم داستان مراوده زليخا را فراموش نمايند. و معناى آيه، اين است: بعد از مشاهده آن آيات و شواهدى که بر طهارت و عصمت يوسف گواهى مى داد، براى عزيز و همسرش و درباريان و مشاورينش رأى جديدى پيدا شد، و آن، اين بود که تا مدتى يوسف را زندانى کنند، تا مردم داستان مراوده زليخا را که مايه ننگ و رسوايى دربار شده بود، فراموش نمايند. عزيز و اطرافيانش بر اين تصميم قسم خوردند. از اين جا معلوم مى شود که اگر چنين تصميمى گرفته اند، براى اين بوده که دودمان و دربار عزيز را از رسوايى تهمت و ننگ حفظ کنند. و شايد اين غرض را هم داشته اند که امنيت عموم شهر را حفظ کرده باشند، و اجازه ندهند مردم و مخصوصا زنان مصر، مفتون حُسن و جمال وى گردند. آن هم آن حُسنى که همسر عزيز و زنان اشرافى مصر را واله خود کرده بود. چنين حُسن فتّانى، اگر آزاد گذارده شود، به طبع خود در مصر بلوایى به راه مى اندازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۳۳ ليکن از اين که در زندان به فرستاده پادشاه گفته بود: «ارجِع إلَى رَبِّکَ فَسئَلهُ مَا بَالُ النِّسوَةِ اللَّاتِى قَطَّعنَ أيدِيَهُنّ...»، و از اين که پادشاه از زنان مصر پرسيد: «مَا خَطبُکُنَّ إذ رَاوَدتُنَّ يُوسُفَ عَن نَفسِهِ»، و اين که ايشان جواب داده بودند: «حَاشَ لِلّهِ مَا عَلِمنَا عَلَيهِ مِن سُوءٍ»، و اين که همسر عزيز سپس اعتراف کرده و گفته است: «الآنَ حَصحَصَ الحَقُّ أنَا رَاوَدتُهُ عَن نَفسِهِ وَ إنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ»؛ از همه اين ها بر مى آيد که: زليخا بعد از زندانى شدن يوسف، امر را بر شوهرش مشتبه کرده، و او را بر خلاف واقع معتقد و يا لااقل نسبت به واقع امر به شک و شبهه انداخته، و خلاصه آن چنان در دل شوهرش تسلّط و تمکن داشته، که با ديدن همه آن آيات، مع ذلک او را بر خلاف آيات و شواهد معتقد کرده است. بنابراين، مى توان گفت که: زندانى شدن يوسف به دستور يا توسّل همين زن بوده. او اين پيشنهاد را کرده تا تهمت مردم را از خود دفع کند و هم اين که يوسف را بر جرأت و مخالفتش ادب نمايد. باشد که از اين به بعد، به اطاعت و انقياد وى درآيد. جملۀ «وَ لَئِن لَم يَفعَل...» هم، که در حضور زنان اشرافى مصر گفته بود، به خوبى بر اين معنا دلالت مى کند. تعبير خواب یوسف «ع»، برای دو نفر از زندانیان «وَ دَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ ...»: کلمۀ «فَتَى»، به معناى غلام و برده است، و از سياق آيه بر مى آيد که دو زندانى نامبرده، بردگان پادشاه بوده اند، رواياتى هم که به زودى خواهد آمد - إن شاء اللّه تعالى - اين معنا را تأييد مى کند. «قَال أحَدُهُمَا إنِّى أرَينِى أعصِرُ خَمراً» - و اگر اين جمله را به جملۀ «وَ دَخَلَ...» عطف نکرده و نفرموده: «وَ قَالَ أحَدُهُمَا»، براى اين است که بفهماند نقل خواب آن دو، بلافاصله پس از دخول در زندان نبوده، بلکه بعد از گذشتن مدتى در زندان، اين خواب را ديده و نقل کرده اند. همچنان که اين گفتارشان که گفتند «در خواب مى بينيم»، و جواب يوسف که گفت: «اى رفقاى زندانى ام»، بر اين معنا اشعار دارد. جملۀ «أرَينِى»، به طوری که ديگران هم گفته اند، حکايت حال گذشته است، و جملۀ «أعصِرُ خَمراً»، به معناى اين است که: «انگور را مى فشردم تا «خمر» درست کنم». و اگر انگور را «خمر» ناميده، به اعتبار آن صورتى است که در آينده به خود مى گيرد (و خمر مى شود)، و معناى آيه، اين است: در بامدادى يکى از آن دو به يوسف گفت: من در عالَم رؤيا ديدم که براى تهيه شراب، انگور مى فشارم. «وَ قَالَ الآخَرُ إنِّى أرَينِى أحمِلُ فَوقَ رَأسِى خُبزاً تَأکُلُ الطَّيرُ مِنهُ » - يعنى: مرغ به آن نان نوک مى زد، و اين خواب ديگرى بوده که رفيق ديگرش ديده. آنگاه آن دو گفتند: «نَبِّئنَا بِتَأوِيلِهِ إنَّا نَرَيکَ مِنَ المُحسِنِينَ ». و در اين آيه شريفه، در حقيقت با ذکر گفتار آنان اکتفا کرد از اين که بگويد: «قَالَ»، و «قَالَ»، و اين خود از تفنن هاى لطيف قرآن است. ضمير «ها» در کلمۀ «بِتَأوِيلِهِ» به رؤيا بر مى گردد، هرچند کلمه رؤيا ذکر نشده، وليکن سياق دلالت بر آن دارد، و با جملۀ «إنَّا نَرَيکَ مِنَ المُحسِنِينَ»، درخواست تعبير خواب خود را تعليل کردند. «نَرَيکَ»، به معناى (مى بينيم تو را نيست، بلکه به معناى) اين است که: درباره تو معتقديم که از نيکوکاران هستى، چون سيماى نيکوکاران را در تو مى بينيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۳۴ و اگر بپرسى: چه ارتباطى ميان درخواست تعبير خواب با نيکوکار بودن يوسف وجود دارد؟ در جواب مى گوييم: اين، بدان جهت است که نوعا مردم، نيکوکاران را داراى دل هايى پاک و نفوسى تزکيه شده مى دانند، و چنين معتقدند که اين گونه افراد زودتر از ديگران به روابط امور و جريان حوادث منتقل مى شوند، و انتقالشان هم از انتقال ديگران به صواب نزديکتر است. بنابراين، معناى آيه اين مى شود: يکى از آن دو به يوسف گفت: من در خواب چنين ديدم. ديگرى گفت: من در خواب چنان ديدم. آنگاه هر دو گفتند: ما را به تعبير آن آگاه ساز، چون معتقديم که تو از نيکوکارانى، و امثال اين امور و اسرار نهانى بر نيکوکاران پوشيده نيست. آرى، نيکوکاران با صفاى دل و پاکى نفسشان، چیزهایی را درک مى کنند که ديگران از درک آن عاجز مى مانند. «قَالَ لا يَأْتِيکُمَا طعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلّا نَبَّأْتُکُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَن يَأْتِيَکُمَا»: وقتى آن دو زندانى، با حُسن ظنّ ناشى از ديدن سيماى نيکوکاران در چهره يوسف «عليه السّلام» به آن جناب روى آوردند، و درخواست کردند که وى، خواب هايشان را تعبير کند، يوسف «عليه السّلام» فرصت را براى اظهار و فاش ساختن اسرار توحيد که در دل نهفته مى داشت، غنيمت شمرده، از موقعيتى که پيش آمده بود براى دعوت به توحيد و به پروردگارش که علم تعبير را به او افاضه فرموده، استفاده کرد و گفت که: اگر من در اين باب مهارتى دارم، پروردگار من تعليمم داده، و سزاوار نيست که براى چنين پروردگارى شريک قائل شويم. و خلاصه به بهانه اين پيشامد، نخست مقدارى درباره توحيد و نفى شرکاء صحبت کرد، آنگاه به تعبير خواب آن دو پرداخت. و در پاسخ آن دو چنين فرمود: هيچ طعامى - به عنوان جيره زندانيان - براى شما نمى آورند، مگر آن که من تأويل و حقيقت آن طعام و مال آن را براى شما بيان مى کنم. آرى، من به اين اسرار آگاهى دارم، و همين خود شاهد صدق دعوت من است به دين توحيد. البته اين معنا در صورتى است که ضمير در «بِتَأويلِهِ» به طعام برگردد، که در اين صورت يوسف «عليه السّلام» خواسته است معجزه اى براى نبوت خود ارائه داده باشد. نظير گفتار مسيح «عليه السّلام» به بنى اسرائيل که فرمود: «وَ أُنَبِّئُکُم بِمَا تَأکُلُونَ وَ مَا تَدَّخِرُونَ فِى بُيُوتِکُم إنّ فِى ذَلِکَ لَآيَةً لَکُم إن کُنتُم مُؤمِنِينَ». مؤيّد اين معنا، پاره اى از رواياتى است که از طرق امامان اهل بيت «عليهم السلام» وارد شده، و به زودى در بحث روايتى خواهد آمد -إن شاء اللّه تعالى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۲۳۵ و اما بنابر اين که ضمير مذکور به رؤيايى که ديده بودند برگردد، معناى آيه چنين مى شود: «من خيلى زود تأويل خواب شما را برايتان بيان مى کنم، حتى قبل از اين که طعام شما را بياورند، من خوابتان را تعبير مى کنم»، وليکن اين معنا که در حقيقت وعده به تسريع در قضاى حاجت آنان است، از نظر سياق آيات معناى بعيدى است. «ذَلِکُمَا مِمَّا عَلَّمَنى رَبّى إِنّى تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ * وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائى إِبْرَاهِيمَ وَ إِسحَاقَ وَ يَعْقُوب»: در اين دو آيه، اين معنا را گوشزد فرموده که علم به تعبير خواب و خبر دادن از تأويل احاديث از علوم عادى و اکتسابى نيست که هر کس بتواند فرا گيرد، بلکه اين علمى است که پروردگارم به من موهبت فرموده، آنگاه علت اين معنا را، اين طور بيان کرده که: چون من ملت و کيش مشرکان را پيروى نکرده ام، بلکه ملت پدرانم ابراهيم و اسحاق و يعقوب را پيروى نموده ام، و خلاصه بدان سبب است که من دين شرک را واگذاشته، دين توحيد را پيروى نموده ام. و اگر مشرکان را فاقد ايمان به خدا و روز جزا خوانده، نه از اين جهت است که مشرکان فاقد ايمان به خدا و معادند. چون مشرکان، هم خدا را قبول دارند و هم معاد را، بلکه از اين باب است که درباره مبدأ شرک مى ورزند، و درباره معاد هم قائل به تناسخ اند، همچنان که در جلد قبلى اين کتاب گذشت. و در دين توحيد، آن شرکايى که مشرکان قائل اند - حال چه شريک در تأثير بدانند و چه شريک در عبادت - هيچ يک خدا نيستند. و همچنين تناسخ و برگشتن ارواح با بدن هاى ديگر و متنعم شدن ارواح پاک و معذب شدن ارواح ناپاک در زندگى ديگر، در دين توحيد معاد نيست و به همين جهت بود که يوسف «عليه السّلام»، ايمان به خدا و روز جزا را از مشرکان نفى کرد، و کفرشان را نسبت به معاد با تکرار ضمير، تأکيد نمود و فرمود: «وَ هُم بِالآخِرَةِ هُم کَافِرُونَ». آرى، کسى که ايمان به خدا ندارد، به طريق اولى ايمان به بازگشت به سوى خدا ندارد. و اين کلام که خداوند متعال از قول يوسف نقل کرده، اولين بارى است که يوسف در مصر خود را و نسب خود را معرفى نموده و اظهار کرده که اهل بيت ابراهيم و اسحاق و يعقوب است. رده:تفسیر المیزان