تفسیر المیزان

گفتارى در چند فصل، پيرامون «رؤيا» * ۱ - اعتناى مردم نسبت به رؤيا: مردم از قديم الايام - که نمى توان ابتداى تاريخش را به دست آورد - نسبت به امر رويا و خواب عنايت زيادى داشته اند و در هر قوم و مردمى، قوانين و موازين مختلفى براى تعبير خواب بوده، که با آن قوانين، خواب ها را تعبير و رموز آن ها را کشف مى کرده اند و مشکلات اشارات آن ها را حل مى نموده اند، و در انتظار خير و شر و يا نفع و ضررى که فالش را زده بودند، مى نشستند. در قرآن کريم نيز، به امر خواب اعتناء شده، چنان که رؤياى ابراهيم «عليه السّلام» را درباره فرزندش آورده، مى فرمايد: «بعد از آن که با او به مِنا رسيد، گفت: اى پسرک من! در خواب مى بينم که دارم تو را ذبح مى کنم، ببين تا نظرت در اين باره چيست؟ گفت: اى پدرم! به جاى آر آنچه که مأمور شده اى... و ما ندايش کرديم که اى ابراهيم! رؤياى خود را تصديق کردى». و حکايت رؤياى يوسف «عليه السّلام» را نقل کرده، مى فرمايد: «زمانى که يوسف به پدرش گفت: اى پدرم! در خواب ديدم يازده ستاره و شمس و قمر را که دارند برايم سجده مى کنند». و همچنين رؤياى دو رفيق زندانى يوسف «عليه السلام» را چنين حکايت مى کند که: «يکى از آن دو گفت: در خواب مى بينم که شراب مى گيرم، و ديگرى گفت: من در خواب مى بينم که بالاى سرم نان حمل مى کنم و مرغان از آن مى خورند. ما را به تعبير آن خبر ده، که ما تو را از نيکوکاران مى يابيم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۶۶ و رؤياى پادشاه مصر را حکايت نموده، مى فرمايد: «پادشاه گفت: من در خواب مى بينم هفت گاو فربه را که هفت گاو لاغر، آن ها را مى خورند، و هفت سنبله سبز و سنبله هاى خشک ديگر، هان اى کرسى نشينان! نظر دهيد مرا در رؤيايم». و نيز از خواب مادر موسى حکايت نموده، مى فرمايد: «و چون وحى کرديم به مادر تو، آنچه وحى شدنى است که او را در صندوق بگذار و به دريا بينداز». چون در روايات آمده که اين وحى، به صورت رؤيا بوده. و نيز خواب هايى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» حکايت کرده، مى فرمايد: «زمانى که خداوند ايشان را در عالَم رؤيا به تو اندک نشان داد، که اگر ايشان را بسيار جلوه مى داد، هر آينه سست مى شديد و در اين که به جنگشان اقدام بکنيد يا نه، نزاع مى کرديد». و باز فرموده: «هر آينه خداوند صدق و حقيقت خواب رسولش را آشکار و محقق ساخت که به زودى، إن شاء اللّه، به مسجدالحرام وارد مى شويد، در حالى که ايمن باشيد و سرهايتان تراشيده باشد و تقصير کرده باشيد، و ترسى بر شما نباشد». و نيز مى فرمايد: «ما خوابى که به تو نشان داديم، قرارش نداديم، مگر فتنه و امتحان مردم». از دليل نقلى هم تعداد زيادى روايت، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و امامان اهل بيت «عليهم السلام» رسيده، که همه، اين معنا را تأييد مى کنند. وليکن دانشمندان طبيعى اروپا، رؤيا را يک واقعيت خارجى نمى دانند، و برايش ارزش علمى قائل نيستند، که درباره حقيقت و ارتباطش با حوادث خارجى بحث کنند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۶۷ مگر عده اى از روانشناسان ايشان که به شأن آن اعتنا ورزيده، عليه دسته اول، به پاره اى از رؤياهاى صحيح استدلال کرده اند، که از حوادث آينده و يا امور پنهانى، به طور شگفت آورى خبر داده، به طورى که ممکن نيست بر اتفاق و صرف تصادف حمل نمود. و اين گونه خواب ها، آن قدر زياد و به طرق معتبر نقل شده، که ديگر نمى توان درباره آن ها ترديد کرد. و اين دسته، از اين گونه خواب ها که گفتيم (به طور اعجاب آورى، از آينده و يا امور پنهانى خبر داده)، در کتب خود نقل کرده اند. * ۲ - «رؤيا»، دارای حقیقت است: هيچ يک از ما نيست که در زندگى خود، خواب هايى نديده باشد که به پاره اى امور پنهانى و يا مشکلات علمى و يا حوادث آينده، از خير و شر، دلالت نکرده باشد. آرى، از هر که بپرسى، يا خودش چنين رؤياهايى داشته، و يا از ديگران شنيده، و چنين امرى را نمى توان بر اتفاق حمل کرد و گفت که: هيچ ارتباطى ميان آن ها و تعبيرشان نيست. مخصوصا خواب هاى صريحى که احتياج به تعبير ندارد. البته اين هم قابل انکار نيست که رؤيا، امرى است ادراکى، که قوّه خيال در آن مؤثّر و عامل است، و اين قوّه، از قواى فعالى است که دائما مشغول کار است. بسيار مى شود که عمل خود را از جهت اخبارى که از ناحيه حس لامسه و يا سامعه و امثال آن وارد مى شودريال ادامه مى دهد. و بسيار هم مى شود که صورت هايى بسيط و يا مرکب، از صورت ها و يا معناهايى که در خزينه خود دارد، گرفته و آن ها را تحليل مى کند. مانند تفصيلى که در صورت انسان تامّ الخلقه هست، گرفته به يک يک اعضاء، از قبيل سر و دست و پا و غير آن، تجزيه و تحليل مى کند، و يا بسائط را گرفته، ترکيب مى نمايد. مثلا از اعضايى که جدا جدا در خزينه خود دارد، انسانى مى سازد. حال، بسيار مى شود که آنچه ترکيب کرده، با خارج مطابقت مى کند، و بسيار هم مى شود که مطابقت نمى کند. مانند اين که انسانى بى سر، و يا ده سر بسازد. و کوتاه سخن اين که: اسباب و عوامل خارجى که محيط به بدن آدمى است، از قبيل حرارت و برودت و امثال آن، و همچنين عوامل داخلى که بر آن عارض مى شود، از قبيل مرض و ناملايمات و انحرافات مزاج و پرى معده و خستگى و غير آن، همه در قوّه مخيله و در نتيجه در خواب ها، تأثير مى گذارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۶۸ و لذا مى بينيم کسى که (در بيدارى و يا در خواب) حرارت و يا برودت شديد در او اثر کرده، در خواب، آتشى شعله ور و يا برف و سرمايى شديد مشاهده مى کند. و کسى که گرماى هوا در او اثر گذاشته و عرق او را جارى ساخته، در خواب، حمام گرم و يا خزينه و يا ريزش باران را مى بيند. و نيز کسى که مزاجش منحرف و يا دچار پرى معده شده، خواب هاى پريشانى مى بيند که سر و ته نداشته، چيزى از آن نمى فهمد. و همچنين اخلاق و سجاياى انسانى، تأثير شديدى در نوع تخيل آدمى دارد. کسى که در بيدارى دچار عشق و محبت به شخصى شده و يا عملى را دوست مى دارد، به طورى که هيچ گاه از ياد آن غافل نيست، او در خواب هم، همان شخص و همان چيز را مى بيند. و شخص ضعيف النفسى که در بيدارى، همواره دچار ترس و وحشت است، و اگر ناگهانى صدايى بشنود، هزار خيال کرده، امور هولناک بى نهايتى در نظرش مجسم مى شود، او در خواب هم، همين سنخ امور را مى بيند. همچنين، خشم و عداوت و عجب و تکبر و طمع و نظائر اين ها، هر کدام آدمى را به تخيل صورت هاى متسلسلى مناسب و ملائم خود وا مى دارد، و کمتر کسى است که يکى از اين سجاياى اخلاقى بر طبيعتش ‍ غالب نباشد. و به همين جهت است که اغلب رؤياها و خواب ها، از تخيلات نفسانى است که يکى از آن اسباب، خارجى و يا داخلى طبيعى و يا داخلى اخلاقى، نفس را به تصوّر آن ها واداشته است و در حقيقت، نفس آدمى در اين خواب ها، همان کيفيت تأثير و نحوۀ عمل آن اسباب را در خودش حکايت مى کند، و بس، و آن خواب ها حقيقت ديگرى، غير اين حکايت ندارند. اين است آن حقيقتى که منکران واقعيت رؤيا را به انکار واداشته، و غير آنچه ما گفتيم ،دليل ديگرى نداشته و به غير شمردن عوامل مزبورى که گفتيم (در قوه خيال آدمى اثر مى گذارند،) مطلب علمى ديگرى ندارند. و ما هم آن را، مسلّم مى دانيم. منتهى چيزى که هست، بايد به ايشان بگوييم: دليل مذکور، نمى تواند اثبات کند که به طور کلى، هرچه رؤيا هست، از اين قبيل است و حقيقت و واقعيتى ندارد. بله، اين معنا را اثبات مى کند که هر رؤيايى، حقيقت نيست، و اين، غير مدعاى ايشان است. مدعاى ايشان، اين است که همه خواب ها، خالى از حقيقت است. آرى، همان طور که گفتيم، خواب هايى در اين ميان هست که رؤياى صالح و صادق است و از حقایقى پرده بر مى دارد، که هيچ راهى به انکار آن نيست، و نمى توانيم بگوييم هيچ گونه رابطه اى بين آن ها و بين حوادث خارجى و امورى که کشف و پيش بينى شده، وجود ندارد. پس از آنچه که بيان شد، اين معنا روشن گرديد که: به طور کلى، هيچ يک از رؤياها خالى از حقيقت نيست. به اين معنا که اين ادراکات گوناگونى که در خواب بر نفس آدمى عارض مى شود و ما آن ها را رؤيا مى ناميم، ريشه ها و اسبابى دارند که باعث پيدايش آن ها در نفس و ظهورشان در خيال مى شود، و وجود اين ادراکات، حکايت از تجسم آن اصول و اسبابى مى کند که اصول و اسباب آن ها است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۶۹ بنابراين، صحيح است بگویيم: براى هر رؤيايى، تعبيرى هست، ليکن تعبير بعضى از آن ها، عوامل طبيعى و بدنى در حال خواب است، و تأويل بعضى ديگر، عوامل اخلاقى است. و بعضى ديگر، سبب هاى متفرقه اتفاقى است. مانند کسى که در حال فکر در امرى به خواب مى رود و در خواب، رؤيايى مناسب آن مى بيند. در آنچه گفته شد، هيچ حرف و بحثى نيست و همه درباره آن، متفق اند. بحث و رد و قبولى که هست، همه درباره رؤيايى است که نه اسباب خارجى طبيعى دارد و نه ريشه اش، اسباب مزاجى و يا اتفاقى است، و نه مستند به اسباب داخلى و اخلاقى است، و در عين حال، با حوادث خارجى و حقائق کونى ارتباط هم دارد. * ۳ - خواب هاى راست: خواب هاى مورد بحث، يعنى آن هايى که با حوادث خارجى و مخصوصا حوادثى که سابقه قبلى ندارند، ارتباط داردّ از آن جايى که يکى از دو طرف ارتباط، امرى است معدوم و نيامده، از قبيل به خواب ديدن اين که پس از مدتى چنين و چنان مى شود و عينا هم بشود، اشکال شده است که: معنا ندارد ميان امرى وجودى (رؤيا) و امرى عدمى (حادثه نيامده)، ارتباط برقرار شود. و يا به عبارت ديگر: معقول نيست ميان رؤيا و امرى که به وسيله يکى از عوامل مذکور در قبل، از حواس ظاهر و اخلاقيات و انحراف مزاج وارد بر نفس نشده، ارتباط برقرار گردد. مثلا شخصى بدون هيچ سابقه اى، در خواب ببيند که در فلان محل، دفينه اى از طلا و نقره نهفته است و فلان خصوصيات را هم دارد و شکل و قيافه ظرف آن هم، چنين و چنان است. آنگاه از خواب برخاسته، به آن نقطه برود و زمين را بکَنَد، و دفينه را با عين آن خصوصيات، پيدا کند. چون همان طور که گفتيم، معنا ندارد ميان نفس آدمى و امرى که به تمام معنا از حواس ظاهرى و باطنى انسان غايب بوده، ارتباط برقرار شود. و به همين جهت در جواب اين اشکال گفته اند: اين ارتباط، از اين راه برقرار مى شود که نفس شخص نائم، نخست با سبب حادثه ارتباط پيدا مى کند، آن سببى که فوق عالَم طبيعت قرار دارد، و بعد از برقرار شدن ارتباط ميان نفس و آن سبب، ارتباط ديگرى برقرار مى شود، ميان آن و خود حادثه. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۰ توضيح اين که عوالم سه گونه اند: يکى «عالَم طبيعت»، که عبارت است از عالَم دنيا، که ما در آن زندگى مى کنيم و موجودات در آن، صورت هايى مادى هستند، که بر طبق نظام حرکت و سکون و تغير و تبدل، جريان مى يابد. عالَم دوم، «عالَم مثال» است، که مافوق اين عالَم قرار دارد. به اين معنا که وجودش مافوق وجود اين عالَم است، (نه اين که فوق مکانى باشد)، و در آن عالَم نيز، صور موجودات هست، اما بدون ماده، که آنچه حادثه در اين عالَم حادث مى شود، از آن عالَم نازل مى گردد و باز هم به آن عالَم عود مى کند، و آن عالَم نسبت به اين عالَم و حوادث آن، سمت عليت و سببيت را دارد. عالَم سوم، «عالَم عقل» است، که مافوق عالَم مثال است. يعنى وجودش مافوق آن است (نه جايش). در آن عالَم نيز، حقايق اين عالَم و کلياتش وجود دارد، اما بدون ماده طبيعى و بدون صورت مثالى، که آن عالَم نسبت به عالَم مثال نيز سمت عليت و سببيت را دارد. نفس آدمى، به خاطر تجردش، هم سنخيتى با عالَم مثال دارد و هم با عالَم عقل، و وقتى انسان به خواب رفت و حواسش دست از کار کشيد، طبعا از امور طبيعى و خارجى منقطع شده، متوجه به عالَم مثال و عقل که خود، هم سنخ آن ها است، مى شود، و در نتيجه، پاره اى از حقايق آن عوالم را به مقدار استعداد و امکان مشاهده مى نمايد. حال اگر نفس، کامل و متمکن از درک مجردات عقلى بود، آن مجردات را درک نموده، اسباب کاينات را آن طور که هست، يعنى به طور کليت و نوريت در پيش رويش حاضر مى سازد، و اگر آن مقدار کامل نبود که به طور کليت و نوريت استحضار کند، به نحو حکايت خيالى و به صورت ها و اشکالى جزئى و مادى که با آن ها مأنوس است، حکايت مى کند، آن طور که خود ما در بيدارى، مفهوم کلى سرعت را با تصوّر جسمى «سريع الحرکه» حکايت مى کنيم، و مفهوم کلّى عظمت را به کوه، و مفهوم رفعت و علو را به آسمان و اجرام آسمانى، و شخص مکار را به روباه، و حسود را به گرگ، و شجاع را به شير، و همچنين غير اين ها را، به صورت هايى که با آن مأنوسيم، تشبيه و حکايت و مجسم مى سازيم. اين، صورتى است که نفس متمکن از ادراک مجردات، آن طور که هست بوده باشد و بتواند به آن عوالَم ارتقاء يابد، و گرنه تنها از عالَم طبيعت، به عالَم مثال ارتقاء يافته و چه بسا در آن عالَم، حوادث اين عالَم را به مشاهده علل و اسبابش مشاهده نمايد، بدون اين که با تغيير و تبديل تصرفى در آن بکند. و اين گونه مشاهدات، نوعا براى نفوسى اتفاق مى افتد که سليم و متخلق به صدق و صفا باشند. اين، آن خواب هايى است که در حکايت از حوادث، صريح است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۱ و چه بسا که نفس، آنچه را که در آن عوالم مشاهده مى کند، با مثال هايى که بدان مأنوس است، ممثّل مى سازد. مثلا ازدواج (آينده) را، به صورت جامه در تن کردن حکايت مى کند، و افتخار را به صورت تاج، و علم را به صورت نور، و جهل را به صورت ظلمت، و بى نامى و گوشه نشينى را به صورت مرگ مجسم مى سازد. و بسيار هم اتفاق مى افتد که در آن عالَم، هرچه را مشاهده مى کنيم، نفس ما منتقل به ضد آن مى شود، همچنان که در بيدارى هم، با شنيدن اسم ثروت به فقر، و با تصوّر آتش به يخ، و از تصوّر حيات به تصوّر مرگ منتقل مى شويم، و امثال اين ها. از جمله مثال هاى اين نوع خواب ها، اين خوابی است که نقل شده که: مردى در خواب ديد در دستش مُهرى است که با آن دهان و عورت مردم را مُهرى مى کند. از ابن سيرين پرسيد. در جواب گفت: تو، به زودى مؤذن مى شوى و در ماه رمضان، مردم با صداى تو امساک مى کنند. از آنچه گذشت، اين معنا روشن گرديد که: خواب هاى راست، در تقسيم اولى تقسيم مى شود به: خواب هاى صريحى که نفس نائم و صاحب رؤيا، در آن هيچ گونه تصرفى نکرده و قهرا و بدون هيچ زحمتى با تأويل خود منطبق مى شود. و خواب هاى غير صريحى، که نفس صاحب خواب از جهت حکايت، در آن تصرف کرده، حالا يا به تمثيل و يا به انتقال از معناى خواب به چيزى که مناسب آن و يا ضد آن است. اين قسم رؤيا، آن قسمى است که محتاج به تعبير است تا متخصصى آن را به اصلش که در رؤيا مشاهده شده، برگرداند. مثلا تاجى را که مى گويد در خواب ديده ام، افتخار، و مرگ را به حيات، و حيات را به فرج بعد از شدت، و ظلمت را به جهل، و حيرت را به بدبختى تعبير کند. آنگاه قسم دوم، به يک تقسيم ديگرى منقسم مى شود به دو قسم: يکى آن خواب هايى است که نفس صاحب خواب، فقط يک بار در آن تصرف مى کند و از آنچه ديده، به چيز ديگرى مناسب و يا ضد آن منتقل گشته و آن را حکايت مى کند. و يا فوقش از آن هم به چيز ديگرى منتقل مى شود، به طورى که برگرداندن آن به اصل و ريشه اش، دشوار نيست. قسم دوم، آن رؤيايى است که نفس صاحبش به يک انتقال و دو انتقال اکتفا ننموده، مثلا از آنچه ديده، به ضدّش منتقل شده، و از آن ضد به مثل آن ضد و از مثل آن ضد به ضد آن مثل، و همچنين بدون اين که به حدى توقف کرده باشد، انتقال بعد از انتقال و تصرف بعد از تصرف کرده، به طورى که ديگر مشکل است که تعبيرگو، بتواند رؤياى مزبور را به اصلش برگرداند. اين گونه خواب ها را، «أضغَاث أحلام» مى نامند، که تعبير ندارد. براى اين که يا دشوار است و يا ممکن نيست تعبيرش کرد. از اين جا، به خوبى روشن گرديد که: به طور کلى، خواب ها، داراى سه قسم کلى هستند: يکى خواب هاى صريحى که احتياجى به تعبير ندارد. يکى اضغاث احلام که از جهت دشوارى و يا تعذر، تعبير ندارد. و سوم خواب هايى که نفس در آن، با حکايت و تمثيل تصرف کرده، اين قسم از خواب ها است که تعبير مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۲ اين بود اجمال آنچه که علماى روانشناس قديم، درباره رؤيا گفته اند، و بحث بيش از اين و کامل آن، موکول به کتبى است که در اين باره تدوين يافته. * ۴ - در قرآن، مؤید آنچه گفته شد، هست: يک جا مى فرمايد: «وَ هُوَ الَّذِى يَتَوَفَّيکُم بِاللَّيلِ». و در جاى ديگر مى فرمايد: «اللّهُ يَتَوَفَّى الأنفُسَ حِينَ مَوتِهَا وَ الَّتِى لَم تَمُت فِى مَنَامِهَا فَيُمسِکُ الَّتِى قَضَى عَلَيهَا المَوتَ وَ يُرسِلُ الأُخرَى». و ظاهر اين دو، آيه اين است که: نفوس در موقع خواب، از بدن ها گرفته مى شوند و ديگر ارتباطى با حواس ظاهرى بدن ندارند، به نوعى به عالَم ربوبى رجوع کرده و منتقل مى شوند که بى شباهت به مرگ نيست. خداى تعالى، در کلام خود، به هر سه قسم رؤياى مذکور اشاره کرده و از قسم اول، رؤياى ابراهيم و رؤياى مادر موسى، و پاره اى از رؤياهاى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را آورده. و به قسم دوم هم، در جملۀ «أضغَاثُ أحلام» اشاره کرد، که چنين رؤياهايى هم هست. و از قسم سوم، رؤياى يوسف و رؤياهاى دو رفيق زندانى او، و رؤياى پادشاه مصر را، که هر سه در سوره «يوسف» آمده، برشمرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۳ آيات ۱۰۳ - ۱۱۱ سوره يوسف وَ مَا أَکثرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصتَ بِمُؤْمِنِينَ(۱۰۳) وَ مَا تَسئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلّا ذِکرٌ لِلْعَالَمِينَ(۱۰۴) وَ کَأَيِّن مِنْ آيَةٍ فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيهَا وَ هُمْ عَنهَا مُعْرِضونَ(۱۰۵) وَ مَا يُؤْمِنُ أَکثرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَ هُم مُّشرِکُونَ(۱۰۶) أَفَأَمِنُوا أَن تَأْتِيهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۱۰۷) قُلْ هَذِهِ سَبِيلى أَدْعُوا إِلى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنى وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشرِکِينَ(۱۰۸) وَ مَا أَرْسلْنَا مِن قَبْلِک إِلّا رِجَالاً نُّوحِى إِلَيهِم مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَدَارُ الاآخِرَةِ خَيرٌ لِّلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلا تَعْقِلُونَ(۱۰۹) حَتّى إِذَا استَيْئَس الرُّسُلُ وَ ظنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصرُنَا فَنُجِّىَ مَن نَشاءُ وَ لا يُرَدُّ بَأْسنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ(۱۱۰) لَقَدْ کانَ فى قَصَصِهِمْ عِبرَةٌ لاُولى الاَلْبَابِ مَا کانَ حَدِيثاً يُفْترَى وَلَکن تَصدِيقَ الَّذِى بَينَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ کسلِّ شَئٍ وَ هُدًى وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(۱۱۱) «ترجمه آيات» و بيشتر مردم، هرچند تو حرص بورزى، ايمان نخواهند آورد.(۱۰۳) تو براى پيغمبرى از آنان مزدى نمى خواهى، که آن، جز يادآورى براى جهانيان نيست. (۱۰۴) چه بسيار آيه ها و نشانه ها در آسمان و زمين هست که بر آن مى گذرند، و از آن روى گرداندند. (۱۰۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۴ و بيشترشان به خدا ايمان نيارند، جز اين که مشرک باشند.(۱۰۶) مگر ايمن شده اند که پوششى از عذاب خدا به ايشان برسد، يا قيامت ناگهان و در حالى که خبر ندارند، بر آنان درآيد؟(۱۰۷) بگو راه من، اين است که من و پيروانم با بصيرت کامل، همه مردم را به سوى خدا مى خوانيم، خداى يکتا منزّه است، و من از مشرکان نيستم. (۱۰۸) پيش از تو نفرستاده ايم مگر مردانى از اهل دهکده ها را که به آن ها وحى مى کرده ايم، چرا در اين سرزمين نمى گردند، تا بنگرند سرانجام کسانى که پيش از آنان بوده اند، چسان بوده است؟ و سراى آخرت، براى کسانى که پرهيزگارى کرده اند، بهتر است، چرا تعقل نمى کنند؟(۱۰۹) (پيامبران به دعوت خود و دشمنان به مخالفت خود همچنان ادامه دادند) تا رسولان مأيوس شدند و گمان کردند که (حتى گروه اندک مؤمنان) به آن ها دروغ گفته اند، در اين هنگام، يارى ما فرارسيد. پس هر کس را که خواستيم نجات داديم، و عذاب ما از قوم زيانکار بازگردانده نمى شود.(۱۱۰) در سرگذشت آنان، براى صاحبان خرد، عبرتى هست. اين سخنى نيست که ساخته باشند، بلکه تصديق کتابی است که پيش از آن بوده و توضيح همه چيز است، با هدايت و رحمتى براى گروهى که ايمان دارند.(۱۱۱) «بیان آيات» اين آيات، خاتمه سوره «يوسف» است، و در آن، اين معنا را خاطرنشان مى سازد که ايمان کامل، که همان توحيد خالص باشد، مقام عزيز، و فضيلت کميابى است که جز تعداد اندکى از مردم به آن نمى رسند. و اما اکثر مردم ايمان آور نيستند، هرچند که تو (رسول خدا) به ايمان ايشان حريص باشى و همه طاقت و توان خود را صرف کنى. و آن اقليتى هم که ايمان مى آورند، ايمانشان آميخته به شرک است. پس براى ايمان محض و توحيد خالص، باقى نمى ماند مگر تعداد اندکى از مردم. و اين توحيد خالص، همان راهى است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و همچنين پيروانش با بصيرت بدان دعوت مى کردند، و خدا هم ناصر او و نجات دهنده مؤمنان پيرو او از مهالک است، و از مهالکى که توحيد و ايمانشان را تهديد مى کند و از عذاب استيصال و ريشه کنى که (وعده داده بود) به زودى گريبانگير مشرکان شده، مستءصل و منقرضشان مى کند، نجاتشان مى دهد. همچنان که سنت خدا درباره انبياى گذشته اش هم، به طورى که از داستان هايش بر مى آيد، چنين بوده است. و در داستان هاى ايشان عبرت، بيان حقيقت، و هدايت و رحمت است براى مؤمنان. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۵ «وَ مَا أَکثرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصت بِمُؤْمِنِينَ»: زيرا مگر غير اين است که وضع بيشتر مردم، به خاطر افتادنشان به روى جيفه دنيا و دلدادگی شان به زينت هاى آن و از ياد بردنشان آن وديعه ها را که خدا در فطرتشان قرار داده، از قبيل علم به خدا و آيات او، چنين است که به خدا ايمان نياورند، هر چند اى رسول گرامى من، حرص و پافشارى به خرج دهى، و دوست بدارى که ايمان بياورند. (دليل بر اين معنايى که براى آيه کرديم، آيات بعدى است). «وَ مَا تَسئَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلا ذِکرٌ لِّلْعَالَمِينَ»: «واو»، در اول اين آيه «واو» حاليه است، که چنين معنايى به آيه مى دهد: ايشان ايمان آور نيستند، با اين که تو از ايشان در برابر ايمانشان و يا در برابر اين قرآن که بر تو نازل شده و دارى برايشان تلاوت مى کنى، اجر و مزدى طلب نکرده اى، تا بگوييم غرامت و ضرر مالى، ايشان را از ايمان آوردن جلوگيرى مى کند، و علاقه اى که به مال خود دارند، نمى گذارد آن را در قبول دعوت تو و ايمان به آن خرج کنند. و اين که فرمود: «إن هُوَ إلّا ذِکرٌ لِلعَالَمِین»، بيان شأن واقعى قرآن است. مى خواهد بفرمايد: قرآن، محضا و فقط مايه تذکر عالَميان است، که به وسيله آن، به ياد مى آورند آنچه را که خداوند در دل هاى جماعات بشرى به وديعه سپرده، از قبيل علم به خدا و آيات او. پس قرآن چيزى جز ذکر نيست. به وسيله آن متذکر چيزهايى مى شوند که غفلت و اعراض از يادشان برده. آرى، قرآن از کالاهايى نيست که به وسيله آن، مال به دست آورند و يا به عزّت و جاه و امثال آن برسند. دلالت جملۀ: «يَمُرُّونَ عَلَيهَا»، بر حرکت زمين «وَ کَأَيِّن مِنْ آيَةٍ فى السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيهَا وَ هُمْ عَنهَا مُعْرِضونَ»: «واوى» که در اول اين آيه است، حاليه است، و احتمال هم دارد استينافيه باشد، و جمله را جمله اى ابتدایى بسازد. و «مرور بر هر چيز»، به معناى رسيدن به آن و گذشتن از آن و رسيدن به موجود بعدى آن است. بنابراين، مرور به آيات آسمانى و زمينى، به معناى مشاهده يکى پس از ديگرى آن ها است. و معناى آيه، اين است که: بر سرِ راه زندگى بشر، آيات بسيارى آسمانى و زمينى وجود دارد که با وجود خود و نظام بديعى که در آن ها جارى است، دلالت بر توحيد پروردگارشان مى کند، و اين مردم، اين آيات را، يکى پس از ديگرى مى بينند، و ديدن آن ها برايشان مکرر است، و در عين حال از آن ها اعراض نموده، متنبه نمى شوند. و اگر جملۀ «يَمُرُّونَ عَلَيهَا» را حمل بر تصريح (و مرور معمولى) کنيم، نه کنايه از ديدن و اعراض کردن، در آن صورت جمله مذکور، از ادلۀ فرضيه هيئت جديد خواهد شد، که مى گويد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۶ زمين، داراى حرکت «وضعى» و «انتقالى» است. زيرا از آن استفاده مى شود که بشر، به وسيله حرکت انتقالى و وضعى زمين، از اجرام آسمانى عبور مى کند و مى گذرد، نه آن طور که حس ما مى پندارد که زمين ما ايستاده و اجرام بر ما مى گذرند. «وَ مَا يُؤْمِنُ أَکثرُهُم بِاللَّهِ إِلّا وَ هُم مُّشرِکُونَ»: ضمير در «أکثَرُهُم» به «ناس» بر مى گردد، به اعتبار ايمانشان. به اين معنا که اکثر مردم ايمان آور نيستند، هر چند تو از ايشان مزدى نخواهى، و هر چند بر آيات آسمانى و زمينى با همه زيادی اش مرور کنند، و آن هايى که از ايشان ايمان آوردند (که همان اقليت باشند)، اکثر ايشان، ايمانشان آميخته به شرک است. توضيحى در باره نسبى بودن ايمان و شرک و اگر بپرسى: چگونه ممکن است آدمى در آنِ واحد، هم متلبس به ايمان باشد و هم به شرک، با اين که ايمان و شرک، دو معناى مقابل هم اند، که در محل واحد جمع نمى شوند؟ جواب مى گوييم: اين اجتماع، نظير اجتماع اعتقادات متناقض و اخلاقيات متضاد است، و از اين نظر ممکن است که اين گونه امور از معانى اى باشند که فى نفسه قابل شدت و ضعف اند، و مانند دورى و نزديکى، به اضافه و نسبت مختلف مى شوند. مثلا «قرب» و «بُعد»، اگر مطلق و بدون اضافه لحاظ شود، هرگز در محل واحد جمع نمى شوند، ولى اگر نسبى و اضافى لحاظ شوند، ممکن است در محل واحد جمع شوند، و با هم مطابقت داشته باشند. مثلا درباره مکه، هم دورى صادق است و هم نزديکى. دورى از شام، و نزديکى به مدينه. همچنين اگر مکه با مدينه مقايسه شود، از شام دور هست، ولى اگر با بغداد مقايسه شود، به شام نزديک خواهد بود. ايمان به خدا و شرک به او هم - که حقيقتشان عبارت است از تعلق و بستگى قلب به خضوع و در برابر خدا، يعنى ذات واجب الوجود و بستگى آن به غير او، از چيزهايى که مالک خود و چيز ديگرى نيستند، مگر به اذن خدا - دو مطلب اضافى هستند که به اختلاف نسبت و اضافه، مختلف مى شوند. (آرى، اگر ايمان به خدا و شرک به او را دو نقطه صرف و بى نهايت تصوّر کنيم، در بين اين دو نقطه فاصله زيادى است که راهروانى در بين آن دو، هر يک در يک نقطه قرار دارند). پس همان طور که ممکن است دل آدمى يکسره، به زندگى دنياى فانى و زينت هاى باطل آن بستگی پيدا کرده و به کلى هر حق و حقيقتى را فراموش کند، و نيز ممکن است مانند مُخلَصين از اولياى خدا، از هر چيز که دل را مشغول از خداى سبحان مى سازد، منقطع گشته، به تمام معنا و با تمامى دل متوجه خدا شده، لحظه اى از او غافل نشود و در ذات و صفات خود، جز به او آرام نگيرد و جز آنچه او مى خواهد، نخواهد، همچنين، ممکن است سهمى از آن و سهمى از اين را با هم داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۷ زيرا (همان طورى که گفته شد) ميان اين دو نقطه، منزل هاى بسيارى است که از جهت نزديکى و دورى، به يکى از آن دو مختلف ند، و همين مراتب است که دو طرف را به نحوى از اجتماع، يک جا جمع مى کند، و (راهروان در اين مراتب، کم و يا بيش، سهمى از ايمان و سهمى از شرک را دارند). از جمله ادله بر اين مدعا، اخلاق و صفاتی است که در باطن دل ها جايگزين است و آدمى را به خلاف آنچه که از حق و باطل معتقد شده، دعوت مى کند، و در اعمال صادره از او اثر مى گذارد. و لذا مى بينيم فلان شخص ادعاى ايمان به خدا مى کند و در عين حال، بند بند بدنش، از ترس مصيبتى که ممکن است روى بياورد، مى لرزد، و حال آن که متوجه اين معنا هست که هيچ کس، هيچ حول و قوّه اى، جز به وسيله خدا ندارد. و نيز مى بينيم فلان آقا که ادعاى ايمان به خدا مى کند و با اين که به راستى ايمان دارد به اين که: «إنَّ العِزَّة للّه جَمِيعاً: عزّت، همه اش مالِ خداست»، مع ذلک اين در و آن در مى زند، و با اين که ايمان دارد که خدا ضامن روزى است، با اين حال درِ خانۀ هر کس و ناکس را مى کوبد. ايمان دارد که پروردگارش به آنچه که در دل نهفته دارد، عالِم است و به آنچه که مى گويد، شنواست و به آنچه که مى کند، بصير است، و بر او هيچ چيز، نه در آسمان ها و نه در زمين پوشيده نيست، اما در عين حال، همين پروردگار را معصيت نموده حيا نمى کند و همچنين. پس مراد از شرک در آيه مورد بحث، بعضى از مراتب شرک است، که با بعضى از مراتب ايمان جمع مى شود، و در اصطلاح فن اخلاق، آن را «شرک خفى» مى گويند. بنابراين، اين که بعضى ها گفته اند: مراد از مشرکان در آيه، مشرکان مکه هستند، صحيح نيست و همچنين اين که عده اى ديگر گفته اند: مراد از آنان، منافقان هستند، زيرا صاحب اين دو قول، اطلاق آيه را بدون هيچ دليلى از خود آيه مقيد نموده اند. «أَفَأَمِنُوا أَن تَأْتِيهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ»: «غاشيه»، صفتى است که در جاى موصوف حذف شده نشسته است. چون کلمۀ «عَذَاب»، دلالت بر آن حذف شده مى کرده، و تقدير کلام چنين است: «تَأتِيَهُم عُقُوبَةٌ غَاشِيَةٌ: آيا ايمن اند از اين که عقوبتى از عذاب خدا به ايشان برسد که ايشان را فرا گيرد و احاطه کند»؟ کلمۀ «بغتة» به معناى فجأةً و ناگهانى است، و جملۀ «وَ هُم لَا يَشعُرُون»، حال از ضمير جمع است. يعنى قيامت بناگهانى بيايد، در حالى که ايشان از آمدنش خبر نداشته باشند. چون آمدن قيامت، مسبوق به علامتى که وقت آن را تعيين کند، نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۷۸ استفهامى که در آيه است، استفهام تعجب است، و معنايش اين است که: امر ايشان در اعراضشان از آيات آسمان و زمين و عدم اخلاصشان نسبت به ايمان به خدا و اصرارشان در غفلت، بسيار عجيب است، مگر اين ها ايمن اند از اين که عذاب خدا، بناگهانى احاطه شان کند؟ رده:تفسیر المیزان