تفسیر المیزان

«أَ ئنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شهْوَةً مِّن دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تجْهَلُونَ»: اين استفهام، براى انکار است، و اگر دو تا از ادوات تأکيد - إنَّ و لام - را بر سرِ جمله استفهاميه آورده، براى اين است که دلالت کند بر اين که مضمون جمله در تعجب و استبعاد، به حدّى است که احدى آن را نمى پذيرد و تصديق نمى کند. و جملۀ مزبور، به هر حال به منزلۀ تفسيرى است براى فحشاء. «بَل أنتُم قَومٌ تَجهَلُون » - يعنى اين توبيخ ما فايده اى ندارد، چون شما مردمى هستيد که مى خواهيد هميشه جاهل بمانيد و با اين توبيخ و انکار و استبعاد ما، متنبه نمى شويد. و اگر نفرمود: «بلکه شما از مردمى هستيد که جهل مى ورزند»، و به جاى آن فرمود: «بلکه شما مردمى هستيد که جهل مى ورزيد»، اين در حقيقت، از باب به کار بردن مسبّب در جاى سبب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۸ «فَمَا کانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَن قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِّن قَرْيَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطهَّرُونَ»: يعنى: قوم لوط جوابى نداشتند جز اين که گفتند: خاندان لوط را از شهر خود بيرون کنيد. چون آنان مردمى هستند که مى خواهند از اين عمل منزه باشند. البته معلوم است که اين که گفتند: «مى خواهند منزّه باشند»، به عنوان مسخره گفتند و گرنه عمل خود را زشت نمى دانستند، تا دورى از آن نزاهت باشد. «فَأَنجَيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابرِينَ»: مراد از کلمۀ «أهلَهُ»، اهل بيت لوط است. چون در سوره «ذاريات» فرموده: «فَمَا وَجَدنَا فِيهَا غَيرَ بَيتٍ مِنَ المُسلِمِين». پس قهرا اهل لوط منحصر در همان اهل خانه اش مى شود و اين که درباره همسر او فرمود: «قَدَّرنَاهَا مِنَ الغَابِرِين»، معنايش اين است که: ما او را از جملۀ باقى ماندگان در عذاب قرار داديم. «وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهِم مَّطراً فَسَاءَ مَطرُ الْمُنذَرِينَ»: مراد از «مَطَر» در اين جا، سنگريزه اى از سجيل است، زيرا در جاى ديگر فرموده: «وَ أمطَرنَا عَلَيهِم حِجَارَةً مِن سِجّيل». و اگر کلمۀ «مَطَراً: بارانى»، را نکرده آورد که نوعيت را مى رساند، براى اين است که بفهماند بارانى بر آنان بارانديم که داستانى عظيم داشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۹ آيات ۵۹ - ۸۱ سوره نمل قُلِ الحَْمْدُ للَّهِ وَ سلَامٌ عَلى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصطفَى ءَاللَّهُ خَيرٌ أَمَّا يُشرِکُونَ(۵۹) أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ أَنزَلَ لَکُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنبَتْنَا بِهِ حَدَائقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَّا کانَ لَکُمْ أَن تُنبِتُوا شجَرَهَا ءَإلَهٌ مَّعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ(۶۰) أَمَّن جَعَلَ الاَرْض قَرَاراً وَ جَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَاراً وَ جَعَلَ لهََا رَوَاسىَ وَ جَعَلَ بَينَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزاً ءَإلَهٌ مَّعَ اللَّهِ بَلْ أَکثرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۶۱) أَمَّن يُجِيبُ الْمُضطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ يَکْشِفُ السُّوءَ وَ يَجْعَلُکُمْ خُلَفَاءَ الاَرْضِ ءَإلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَّا تَذَکرُونَ(۶۲) أَمَّن يَهْدِيکُمْ فى ظُلُمَاتِ الْبرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَن يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشرَا بَينَ يَدَى رَحْمَتِهِ ءَإلَهٌ مَّعَ اللَّهِ تَعَالى اللَّهُ عَمَّا يُشرِکونَ(۶۳) أَمَّن يَبْدَؤُا الخَْلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ مَن يَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَ الاَرْضِ ءَإلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۶۴) قُل لا يَعْلَمُ مَن فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ الْغَيْبَ إِلّا اللَّهُ وَ مَا يَشعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ(۶۵) بَلِ ادَّارَک عِلْمُهُمْ فى الاَخِرَةِ بَلْ هُمْ فى شکٍ مِّنهَا بَلْ هُم مِّنْهَا عَمُونَ(۶۶) وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَءِذَا کُنَّا تُرَاباً وَ آبَاؤُنَا أَئنَّا لَمُخْرَجُونَ(۶۷) لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نحْنُ وَ آبَاؤُنَا مِن قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلّا أَساطِيرُ الاَوَّلِينَ(۶۸) قُلْ سِيرُوا فى الاَرْضِ فَانظُرُوا کيْفَ کانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ(۶۹) وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَکُن فى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْکُرُونَ(۷۰) وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۷۱) قُلْ عَسى أَن يَکُونَ رَدِف لَکُم بَعْض الَّذِى تَستَعْجِلُونَ(۷۲) وَ إِنَّ رَبَّک لَذُو فَضلٍ عَلى النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا يَشکُرُونَ(۷۳) وَ إِنَّ رَبَّک لَيَعْلَمُ مَا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مَا يُعْلِنُونَ(۷۴) وَ مَا مِنْ غَائبَةٍ فى السَّمَاءِ وَ الاَرْضِ إِلّا فى کِتَابٍ مُّبِينٍ(۷۵) إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنى إِسرائيلَ أَکثرَ الَّذِى هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ(۷۶) وَ إِنَّهُ لهَُدًى وَ رَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ(۷۷) إِنَّ رَبَّک يَقْضى بَيْنهُم بحُکْمِهِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ(۷۸) فَتَوَکلْ عَلى اللَّهِ إِنَّک عَلى الْحَقِّ الْمُبِينِ(۷۹) إِنَّک لا تُسمِعُ الْمَوْتى وَ لا تُسمِعُ الصمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ(۸۰) وَ مَا أَنت بهَادِى الْعُمْىِ عَن ضلَالَتِهِمْ إِن تُسمِعُ إِلّا مَن يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُم مُّسلِمُونَ(۸۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۰ «ترجمه آیات» بگو ستايش مخصوص خداى يکتا است و درود بر بندگان برگزيده اش، آيا خدا بهتر است يا آن چيزهايى که به جاى وى مى پرستند و شريک او مى گيرند؟ (۵۹) (آيا بت ها) بهترند، يا کسى که آسمان ها و زمين را آفريده و براى شما از آسمان، آبى فرود آورده و با آن، بوستان هاى خرّم رويانيديم، که رويانيدن درخت آن، کار شما نبود. چگونه با اين خدا، خدايى هست؟ (نه)، بلکه آنان گروهى هستند که انحراف پيدا کرده اند. (۶۰) يا آن که زمين را آرامگاه ساخت و در آن جوی ها پديد آورد و براى زمين، کوه هاى ثابت و پا برجا ايجاد کرد و ميان دو دريا مانعى قرار داد، چگونه با اين خدا، خدايى هست؟ (۶۱) يا آن که درمانده، وقتى که او را بخواند، اجابتش کند و محنت از او بر دارد و شما را جانشينان اين سرزمين کند، چگونه با اين خدا، خدايى هست؟ چه کم است اندرزگيرى شما. (۶۲) يا آن که در ظلمت هاى خشکى و دريا هدايت تان مى کند، و آن که بادها را پيشاپيش رحمت خود نويد فرستد، چگونه با اين خدا، خدايى هست؟ خداى يکتا از آنچه با او شريک مى کنيد، والاتر است. (۶۳) يا آن که خلق را پديد کند و آن را باز آورد و آن که از آسمان و زمين روزيتان دهد، چگونه با اين خدا، خدايى هست؟ بگو اگر راست مى گوييد، برهان خويش را بياوريد. (۶۴) بگو در آسمان ها و زمين، جز خداى يکتا کسى غيب نداند و ندانند که چه وقت زنده مى شوند. (۶۵) مگر علم ايشان در باره آخرت کامل است؟ (نه)، بلکه در مورد آن شک دارند، بلکه (از اين هم بدترند و) در باره آخرت اصلا کورند. (۶۶) کساني که کافرند، گويند چگونه وقتى ما و پدرانمان خاک شديم، دوباره از گور بيرون شدنى باشيم. (۶۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۱ پيش از اين نيز به ما و به پدرانمان اين وعده ها را داده بودند. اين، جز همان داستان هاى خرافى گذشتگان نيست. (۶۸) بگو در اين سرزمين بگرديد و بنگريد، سرانجام بزهکاران چسان بود. (۶۹) غم آنان مخور و از آن نيرنگ ها که مى کنند، تنگدل مباش. (۷۰) گويند اگر شما راست مى گوييد، اين وعده چه وقت مى رسد. (۷۱) بگو شايد شمّه اى از آن عذاب که به وقوع آن شتاب مى کنيد، هم اکنون در پى شما است. (۷۲) پروردگارت نسبت به اين مردم صاحب کرم است، ولى بيشترشان سپاس نمى دارند. (۷۳) پروردگارت آنچه را در سينه هايشان نهان است و آنچه آشکار کنند، مى داند. (۷۴) هيچ نهفته اى در آسمان ها و زمين نيست، مگر در نامه اى آشکار است. (۷۵) اين قرآن براى بنى اسرائيل، بيشتر چيزها را که در باره آن اختلاف دارند، حکايت مى کند. (۷۶) و همين قرآن براى مؤمنان، هدايت و رحمتى است. (۷۷) پروردگارت به رأى خويش ميان ايشان داورى مى کند، که او، نيرومند و دانا است. (۷۸) توکل به خدا کن، که تو پيرو حق آشکارى. (۷۹) تو نمى توانى سخنت را به گوش مُردگان برسانى و نمى توانى کران را هنگامى که روى بر مى گردانند و پشت مى کنند، صدا کنى. (۸۰) تو نمى توانى کوران را از ضلالتشان هدايت کنى. تو فقط مى توانى سخنت را به گوش آن کسانى که به آيه هاى ما ايمان دارند و مسلمان اند، برسانى. (۸۱) «بیان آیات» در اين آيات، از داستان هايى که خداى سبحان، به منظور ارائه نمونه اى از سنّت جارى و رايج خود در نوع بشر، از نظر هدايت (قبلا) ذکر کرده بود که: چگونه راه سعادت را به ايشان نشان مى داده و راه يافتگان از ايشان به سوى صراط مستقيم را با رساندن به مقام اصطفاء و با نعمت هايى عظيم، گرامى مى داشته و آنان را که به وى شرک مى ورزيدند و از ياد او اعراض مى کردند، به عذاب انقراض و بلاهايى الم انگيز مبتلا مى کرده است، منتقل شده به حمد و سلام بر بندگان مصطفايش. آن بندگان که به مقام «اصطفاء» رسيدند، منتقل است به بيان اين نکته که: تنها ذات اقدس او، مستحق عبوديت است، نه غير او از خدايانى که شريکش کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۲ آنگاه دنباله کلام را به مسأله «توحيد» و اثبات «معاد» و آنچه مناسب آن از معارف حقه گوناگون است، کشانده. پس مى توان گفت: سياق آيات اين سوره، شبيه به سياق آيات سوره «مريم» است، که بيانش در همان جا گذشت. انتقال از داستان هاى انبياء به زمان خاتم الانبياء«ص»، و احتجاج با کفار زمان او «قُلِ الحَْمْدُ للَّهِ وَ سلَامٌ عَلى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصطفَى ءَاللَّهُ خَيرٌ أَمَّا يُشرِکُونَ»: گفتيم که در آيات قبل، داستان هايى از انبياى گذشته و امّت هايشان آورد و در ضمن آن ها، به سنت جارى خود در همه امت ها اشاره کرد که: با مؤمنان ايشان چه رفتارى کرد. انبياى آنان را به مقام «اصطفاء» رسانيد، سايرين را هم به مزيد احسان اختصاص داد، و با کفار ايشان چه کرد؟ آنان را به عذاب استيصال و انقراض دچار ساخت - و آنچه کرده، همه خير و جميل بود، و سنتش هم، بر وفق حکمت بالغه اش جريان يافت - اينک از آن بيان منتقل مى شود به وضع پيغمبر خاتمش «صلى اللّه عليه و آله»، و دستورش مى دهد که خداى را حمد و ثناگوى و بر بندگان برگزيده شده اش سلام و تحيت بفرست، و در آخر تقرير مى کند که تنها او، متعين براى عبادت است و غير او، کسى و چيزى نيست که شايستگى پرستش داشته باشد. پس بنابراين، در حقيقت بيان اين آيات، از باب انتقال است، نه نتيجه گيرى. انتقال از داستان هاى گذشته به حمد و ثنا و تسليم و توحيد، هرچند که اين انتقال، در حکم نتيجه گيرى نيز هست، وليکن نتيجه نيست. چون اگر نتيجه داستان هاى قبل بود، جا داشت بفرمايد: «فَقُل الحَمدُ لِلّهِ...». و يا بگويد: «فَاللّهُ خَيرٌ»، ولى چنين نفرمود. پس جملۀ «قُل الحَمدُ لِلّه»، امر به حمد خدا گفتن است، به اين که همه حمدهاى ديگر را نيز، به حمد خداى تعالى ارجاع دهد. چون در آيات سابق بيان فرمود که مرجع تمامى خلق ها و تدبيرها به سوى خداست و اوست که هر چيزى را بر طبق حکمتش افاضه نموده، هر جميلى را به مقتضاى قدرتش انجام مى دهد. «وَ سَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصطَفَى » - اين جمله، عطف است بر ماقبل. يعنى بر مقول «قُل: بگو»، و در اين که دستور مى دهد به اين بندگان برگزيده شده سلام کن، اين معنا خوابيده که نفس خود را از هرچه که با اين تسليم، ضدّيت دارد و مانع آن مى شود، خالى کن، چرا؟ براى اين که نزد آن بندگان، غير از هدايت الهى و آثار جميل آن چيزى نيست، (تا نفس آن را بهانه قرار داده و از سلام بر آنان دريغ بورزد). چون معناى سلام، مقتضى تسليم شدن است. پس در حقيقت امر به سلام، امر ضمنى نيز هست به اين که نفس را آماده قبول آن هدايت که نزد ايشان است و نيز آثار حسنه آن بکن. بنابراين، آيه شريفه به وجهى، در معناى آيه: «أُولَئِکَ الَّذِينَ هَدَى اللّهُ فَبِهُدَيهُمُ اقتَدِه» خواهد بود. دقت بفرماييد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۳ جملۀ «ءاللّهُ خَيرٌ أمَّا يُشرِکُون»، تتمۀ خطاب به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است و استفهام در آن، براى تقرير است و مى فهماند که خدا بهتر است. و حاصل مقصود اين است که: وقتى ثناء، همه اش براى خداست و اوست که بندگان برگزيده شده اش را اصطفاء کرده، پس او بهتر است از آلهه اى که ايشان مى پرستند. با اين که نه خالق اند و نه مدّبر، مع ذلک، آن ها را حمد مى گويند و حال آن که هيچ خيرى از دست آن ها به ايشان افاضه نشده است. «أَمَّنْ خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ أَنزَلَ لَکُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً...»: کلمۀ «حدائق»، جمع حديقه است، که به معناى بستان محدودى است که آن را ديوار محاصره کرده باشد، و کلمۀ «ذَاتَ بَهجَة»، صفت «حدائق» است. در مجمع البيان گفته: «ذَاتَ بَهجَة»، يعنى چيزى که داراى منظره اى نيکو است، که هر کس آن را ببيند، مبتهج و خوشحال مى گردد و اگر به صورت جمع نفرمود: «ذَوَات بَهجَة»، به عنايت اين است که در «حدائق»، جماعت مراد است و جماعت هم، مفرد مؤنث است. کلمۀ «أم» در آيه شريفه، منقطعه است، که معناى «بلکه» را مى دهد. و کلمّ «مَن»، مبتدايى است که خبرش حذف شده، همچنان که شقّ ديگر ترديد نيز حذف شده است. و استفهام در آيه تقريرى است، که شنونده را وادار مى کند که به حق اقرار کند، و تقدير آيه، به طورى که سياق بر آن دلالت دارد، اين است که: «بَل أمَّن خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض... خَيرٌ أمَّا يُشرِکُون»، و در چهار آيه بعد هم، مطلب از اين قرار است. معناى آيه اين است که: «بلکه آيا کسى که آسمان ها و زمين را خلق کرده، و براى شما، يعنى به نفع شما از آسمان - بالاى زمين - آبى - بارانى - فرستاد و در نتيجه با آن آب، بستان هاى داراى بهجت و خرّمى رويانديم که در قدرت خود شما نبود، که درختان آن را برويانيد. آيا با اين حال، معبود ديگرى با خداى سبحان مى گيريد»؟ و اين استفهام در حقيقت انکار و توبيخ است. در اين آيه - به طورى که در سابقش ديديد - التفاتى از غيبت (آيا کسى که آسمان ها و زمين را خلق کرده)، به خطاب (رويانديم) به کار رفته و روى سخن در «مى گيريد»، به مشرکان شده است و نکته اين التفات، تشديد توبيخ است. چون توبيخ حضورى شديدتر از غيابى است. آرى، مقام آيات قبل مقام تکلم بود. تکلم از کسى که فردى از خواص خود را در حضور بندگان متمرد و معرض از عبودیتش مخاطب قرار ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۴ مى داد و به او شکايت مى کرد و او هم، شکايت وى را به گوش بندگانش مى رسانيد، تا وقتى حجت تمام شد و اقامه بينه تکميل گرديد. آن چنان که در جملۀ «ءاللّهُ خَيرٌ أمَّا يُشرِکُون»، ناگهان تأسّف و تأثّرش به هيجان آمده، خطاب را از آن شخص به سوى همه بندگان گردانيده، تا ايشان را که تاکنون اعراض داشتند، وادار بر اقرار به حق کند. و براى همين منظور، يکى پس از ديگرى، آيات خود را به رُخ آنان مى کشد و شرکشان را انکار و توبيخ مى کند، که شما از من به غير من عدول کرديد و شما بيشترتان نمى دانيد. و بسيار کم توجهيد، با اين که مى دانيد که من منزّه از داشتن شريکم و شما هم هيچ برهانى بر ادعاى خود نداريد. «بَل هُم قَومٌ يَعدِلُون » - يعنى: بلکه آنان مردمى هستند که از حق، به سوى باطل و از خداى سبحان، به سوى غير او عدول مى کنند. بعضى از مفسران گفته اند: يعنى غير خدا را معادل و مساوى خدا مى دانند. در اين جمله نيز، التفاتى از خطاب مشرکان به غيبت به کار رفته. چون قبل از اين جمله فرمود: «شما نمى توانيد درختش را برويانيد»، و در اين جمله مى فرمايد: «آنان مردمى هستند که عدول مى کنند»، که در اين جمله، روى سخن باز متوجه به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» شده، و در اول آن، کلمۀ «بل» را که براى اعراض است، آورده، تا بفهماند: اى رسول من! دنبال اينان را گرفتن و به حق وادار کردنشان، هيچ فايده ندارد. چون از حق عدول خواهند کرد. «أَمَّن جَعَلَ الاَرْض قَرَاراً...»: کلمۀ «قرار»، مصدر و به معناى اسم فاعل، يعنى قار و مستقر بين دو چيز است، و کلمۀ «رَوَاسِى»، جمع «راسيه» است، که به معناى ثابت و ريشه دار است، و مراد از «رواسى»، کوه ها است که در زمين ريشه دارند و پاى برجايند، و کلمۀ «حاجز»، به معناى مانعى است که بين دو چيز جاى داشته باشد. معناى آيه، اين است که: بلکه، آيا کسى که زمين را پا برجا کرد، تا شما را نلغزاند و در شکاف ها که در جوف آن است، نهرها قرار داد و براى آن کوه هاى ثابت و پابرجا درست کرد و بين دو دريا مانع نهاد تا آب هاى آن دو به هم مخلوط نگردند، بهتر است يا آن شريک ها که مى پرستيد؟! و آن گفتارى که در آيه قبلى گذرانديم، عينا در اين آيه نيز مى آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۵ دعاى مضطر، چون صادقانه است، قطعا اجابت مى شود «أَمَّن يُجِيبُ الْمُضطرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ يَکْشِفُ السُّوءَ وَ يَجْعَلُکُمْ خُلَفَاءَ الاَرْضِ أَءِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَّا تَذَکَّرُونَ»: مراد «از اجابت مضطر وقتى که او را بخواند»، اين است که: خدا دعاى دعا کنندگان را مستجاب و حوائجشان را بر مى آورد. و اگر قيد «اضطرار» را در بين آورد، براى اين است که در حال اضطرار، دعاى داعى از حقيقت برخوردار است و ديگر گزاف و بيهوده نيست. چون تا آدمى بيچاره و درمانده نشود، دعاهايش آن واقعيت و حقيقت را که در حال اضطرار واجد است ندارد، و اين خيلى روشن است. قيد ديگرى براى «دعا» آورده و آن، اين است که فرموده: «إذَا دَعَاهُ: وقتى او را بخواند»، و اين براى آن است که بفهماند خدا وقتى «دعا» را مستجاب مى کند که داعى، به راستى او را بخواند. نه اين که در «دعا»، رو به خدا کند و دل به اسباب ظاهرى داشته باشد و اين وقتى صورت مى گيرد که اميد داعى، از همه اسباب ظاهرى قطع شده باشد. يعنى بداند که ديگر هيچ کس و هيچ چيز نمى تواند گره از کارش بگشايد. آن وقت است که دست و دلش با هم متوجه خدا مى شود و در غير اين صورت، همان طور که گفتيم، غير خدا را مى خواند. پس اگر «دعا» صادق بود، يعنى خوانده شده، فقط خدا بود و بس، در چنين صورتى خدا اجابتش مى کند و گرفتاری اش را که او را مضطر کرده بر طرف مى سازد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم» که در اين آيه به طورى که ملاحظه مى فرماييد، هيچ قيدى براى «دعا» نياورده، جز اين که فرموده در دعا مرا بخوانيد. باز در جاى ديگر فرموده: «وَ إذَا سَئَلَکَ عِبَادِى عَنِّى فَإنِّى قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعوَةَ الدَّاعِ إذَا دَعَان»، به طورى که مى بينيد تنها اين شرط را آورده که در «دعا» او را بخوانند، و ما در جلد دوم اين کتاب، در ذيل همين آيه، بحثى پيرامون «دعا» گذرانديم. بيان فساد گفتار برخى مفسران، در ارتباط با آيه شريفه از بيانى که گذشت، فساد گفتار بعضى از مفسران روشن مى شود که گفته اند: لام در «المُضطَرّ»، لام جنس است، نه لام استغراق. براى اين که چه بسيار دعاها که مى بينيم اجابت نمى شود. پس مراد از اين آيه، اين است که: اجابت دعاى مضطر، هرجا که اجابت شود، از ماست، نه اين که هر دعايى که شود، ما اجابت مى کنيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۶ وجه فساد آن، اين است که: تعبير در مثل «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم»، و در «فَإنِّى قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعوَةَ الدَّاعِ إذَا دَعَانِ»، تعبيرى است که با تخلف دعا از استجابت نمى سازد. و اما اين که گفت: «چه بسيار دعاها که مى بينيم اجابت نمى شود»، به هيچ وجه قبولش نداريم و آنچه از دعاهاى غيرمستجاب که در نظر وى است، در حقيقت دعا نيست. چون داعى در آن ها، خدا را به صدق نمى خواند، که بيانش گذشت. علاوه بر اين، در اين ميان آيات بسيارى ديگر نيز هست که دلالت مى کند بر اين که انسان هنگامى که مضطر شد، مثلا در کشتى سوار شد و خود را در معرض خطر ديد، در آن جا خداى را مى خواند و خدا هم اجابتش مى کند. مانند آيه: «وَ إذَا مَسَّ الإنسَانَ الضُرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أو قَاعِداً أو قَائِماً»، و نيز آيه: «حَتَّى إذَا کُنتُم فِى الفُلک... وَ ظَنُّوا أنَّهُم أُحِيطَ بِهِم دَعَوُا اللّهَ مُخلِصِينَ لَهُ الدِّين». و چطور ممکن است نفس آدمى به توجه غريزى و فطری اش، به امرى متوجه شود که اطمينان به آن ندارد. پس حکم فطرت در اين مسأله، عينا نظير حکم اوست در وقتى که حاجت خود را نزد کسى مى بيند و مى داند که او، آن را ايجاد و تدبير مى کند و يقين دارد که او، کسى است که حاجتش را بر مى آورد، همان طور که در اين صورت فطرتش حکم مى کند به اين که حاجتش را از او بخواهد. در مسأله مورد بحث نيز فطرت، آدمى را به دعا و خواندن خدا و عرض حاجت به پيشگاه او وا مى دارد. چون در فرض مسأله، انسان دريافت مى کند که تمامى اسباب هاى ظاهرى از کار افتاده اند. حال اگر بگويى: بسيارى از اوقات، ما در حوائج خود به اسباب ظاهرى متوسل مى شويم، در حالى که يقين نداريم که در رفع حاجت ما تأثير دارد. فقط و فقط به اميد تأثير، متوسل مى شويم. پس چنان نيست که گفتيد ممکن نيست نفس به چيزى دل ببندد که اطمينانى بدان ندارد. در جواب مى گوييم: آنچه ما گفتيم، توجه و تعلق غريزى قلب بود، و آنچه شما مى گوييد، توجه فکرى است، که منشأش، طمع و اميد است و اين، با آن فرق دارد. بله، البته در ضمن توجه و توسل فکرى، توجه غريزى فطرى نيز هست، ولى نه به خصوص آن سببى که فکر متوجه آن است، بلکه مطلق سبب و مطلق سبب هم، هرگز تخلف نمى پذيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۷ (مثلا بيمارى که براى نجات از بيمارى اش، به دارو و درمان متوسل مى شود، فطرت او، او را به چنين کارى واداشته. يعنى به او فهمانده که شفادهنده اى هست، ولى فکر او به اين طمع افتاده که شايد آن شفا دهنده، اين دارو بوده باشد. پس اگر دارو، درمان نکرد، آن حکم فطرى نقض نشده است). و نيز از بيان ما، فساد گفتار آن مفسّر ديگر روشن مى شود که گفته است: «مراد از مضطر وقتى که او را بخواند، گنهکارى است که استغفار کند. چون خدا او را مى آمرزد و همين آمرزش، اجابت او است». وجه فساد گفتارش، اين است که - گفتيم - «لام» در «المضطر»، استغراق را مى رساند و اين طور نيست که هر استغفارى، مغفرت را به دنبال داشته باشد، و خدا هر استغفار کننده اى را بيامرزد. علاوه بر اين که هيچ دليلى بر اين تقييد نداريم، آيه شريفه در باره مطلق مضطر است، و شما نمى توانيد بدون دليل، مختص به گنهکارش کنيد. بعضى از صاحبان اين نظريه، در رفع اشکال استغراق گفته اند که: استغراق به حال خود باقى است. چيزى که هست، بايد آن را مقيد به مشيت خدا کرد. زيرا خود خداى تعالى، اجابت را بدان مقید نموده، و فرموده است: «فَيَکشِفُ مَا تَدعُونَ إلَيهِ إن شَاءَ». ولى اين جواب نيز کافى نيست. زيرا آيه سوره «انعام» سياقى دارد که نمى تواند آيه اجابت مضطر را تقييد کند. و اينک، تمامى آيه انعام: «قُل أرَأيتَکُم إن أتَيکُم عَذَابُ اللّهِ أو أتَتکُمُ السَّاعَةُ أغَيَر اللّهِ تَدعُونَ إن کُنتُم صَادِقِينَ * بَل إيَّاهُ تَدعُونَ فَيَکشِفُ مَا تَدعُونَ إلَيهِ إن شَاءَ: بگو به من خبر دهيد اگر راست مى گوييد، در صورتى که عذاب خدا شما را دريابد، و يا قيامتتان به پا شود، آيا باز هم غير خدا را مى خوانيد؟ نه، بلکه تنها و تنها او را مى خوانيد. پس اگر بخواهد، حاجتتان را بر مى آورد». و مسأله قيامت، قضايى است محتوم، که درخواست نشدن آن ممکن نيست، همچنان که ممکن نيست انسان به طور حقيقت آن را طلب کند. و اما آن لنگه ديگر آيه، يعنى عذاب الهى، اگر رفع آن عذاب را از مسير واقعى آن بخواهد، يعنى توبه کند و ايمان حقيقى به خدا بياورد، به طور قطع حاجت را بر مى آورد، همچنان که عذاب را از قوم يونس بر داشت. چون رفع آن را از مسير واقعى آن خواستند. يعنى توبه کردند و ايمان حقيقى آوردند. اما اگر از اين مسير نباشد، بلکه بخواهند حيله کنند و براى نجات خود نيرنگ بزنند، قطعا مستجاب نمی شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۸ چون طلب و خواستن، خواستن حقيقى نيست، بلکه مکر و نيرنگ است در صورت طلب. همچنان که نظير آن را خداى تعالى از فرعون حکايت کرده است، وقتى دچار غرق شدن شد: «قَالَ آمَنتُ أنَّهُ لَا إلَهَ إلَّا الَّذِى آمَنَت بِهِ بَنُوا إسرَائِيلَ وَ أنَا مِنَ المُسلِمِين * آلآنَ وَ قَد عَصَيتَ قَبلُ وَ کُنتَ مِنَ المُفسِدِين». و نيز از اقوامى ديگر حکايت کرده که وقتى دچار عذاب خدا شدند: «قَالُوا يَا وَيلَنَا إنَّا کُنَّا ظَالِمِين * فَمَا زَالَت تِلکَ دَعوَيهُم حَتَّى جَعَلنَاهُم حَصِيداً خَامِدِين». و کوتاه سخن اين که: مورد آيه سوره «انعام» که قيد «إن شَاءَ» را داشت، موردى است که چون هم ممکن است طلب در آن حقيقى باشد و هم غير حقيقى، لازم بود کشف ضرّ و اجابت را در آن مقيد به مشيت کند، و بفرمايد: اگر خدا بخواهد، حاجتشان را بر مى آورد. و قهرا اين در موردى است که درخواستشان حقيقى و با ايمان خالص باشد. نه آن جا که درخواست از باب نيرنگ بوده باشد. به خلاف آيه مورد بحث و ساير آيات راجع به اجابت دعا، که در خصوص موردى است که - همان طور که گفتيم - نيرنگ در آن تصور ندارد، و دعا در آن مورد، دعاى حقيقى است. يعنى تنها و تنها، خدا خوانده مى شود. «وَ يَجعَلُکُم خُلَفَاءَ الأرضِ » - آنچه از سياق استفاده مى شود، اين است که: مراد از «خلافت»، خلافت زمينى باشد که خدا آن را براى انسان ها قرار داده، تا با آن خلافت، در زمين و هرچه مخلوق زمينى است، به هر طورى که خواستند، تصرف کنند، همچنان که درباره اين خلافت فرمود: «إذ قَالَ رَبُّکَ لِلمَلَائِکَةِ إنِّى جَاعِلٌ فِى الأرضِ خَلِيفَةً». خليفه بودن انسان در زمين، مستلزم «کشف سوء»، و رفع موانع از پيش پاى اوست توضيح این که: تصرفاتى که انسان در زمين و مخلوقات زمين مى کند، امورى است که با زندگى و معاشش ارتباط دارد و گاهى ناگواری ها و عوامل سوء، او را از اين تصرف باز مى دارد. در نتيجه آن «سوء» که وى را مضطر و بيچاره نموده و از خدا کشف آن سوء را مى خواهد، حتما چيزى است که نمى گذارد او تصرفى را که گفتيم بکند، يا تصرفات او را محدود می سازد و از بعضی از آن ها جلوگیری ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۴۹ می کند و درب زندگى و بقاء و همچنين ساير تعلقات زندگى را به روى او مى بندد. پس اگر خداى تعالى در چنين فرضى، به دعاى آن شخص مضطر، کشف سوء از او بکند، در حقيقت خلافتى را که به او داده بود، تکميل کرده است. اين معنا وقتى بيشتر واضح و روشن مى شود که دعا و درخواست در جمله «إذَا دَعَاهُ» را، بر اعم از دعاى زبانى و غيرزبانى حمل کنيم. دعاى زبانى که آيه «وَ آتَيکُم مِن کُلِّ مَا سَألتُمُوهُ» و دعاى غيرزبانى که آيه «يَسئَلُهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَن فِى الأرض» متعرض آن است. چون بنابراين تمامى آنچه که به انسان داده شده و هر تصرفى که ارزانى شده، همه از مصاديق کشف «سوء» از مضطر محتاج خواهد بود. البته کشف سوء بعد از دعاى او. پس خليفه قرار دادن انسان، مستلزم اين اجابت دعا و کشف سوئى است که او را مضطر و بيچاره مى کند. بعضى از مفسران گفته اند: معناى آيه اين است که: خداوند شما را جانشين امت هايى که قبل از شما در زمين بودند، مى کند، تا در مسکن ايشان در زمين مسکن کنيد و بعد از رفتن آنان، در زمين تصرف کنيد. ليکن معنايى که ما براى آيه کرديم، با سياق آيه مناسب تر است. بعضى ديگر گفته اند: معناى آيه اين است که: خداوند شما را جانشينان کفار مى کند و شما را در بلاد آنان جاى مى دهد، تا به جاى شرک آنان در آن بلاد، طاعت خدا کنيد و به جاى عنادى که آنان با خدا مى ورزيدند، سر در طاعتش نهيد. ليکن اين وجه نيز درست نيست. براى اين که خطاب در آيه مانند ساير آيات پنج گانه قبل، به کفار است، نه به مؤمنان، در حالى که در اين وجه که گفته اند خطاب به مؤمنان است. «قَلِيلاً مَا تَذَکَّرُون » - خطاب در اين جمله، خطابى است توبيخى به کفار. البته در بعضى از قرائت ها «يَذَّکَّرُون» هم خوانده شده و اين قرائت بهتر است. براى اين که با ذيل ساير آيات پنج گانه موافق است. چون در آخر همه آن ها صيغه جمع غايب آمده. در يکى فرموده: «بَل هُم قَومٌ يَعدِلُون». در ديگرى آمده: «بَل أکثَرَهُم لَا يَعلَمُون» و همچنين در بقيه. ديگر اين که اصولا روى سخن در اين پنج آيه، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است، نه به کفار تا به صيغه جمع حاضر، بفرمايد «تَذَکَّرُون: کم متذکر مى شويد»، بلکه از آن جايى که گفتيم روى سخن با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» است، بايد به طريق التفات - که بيانش گذشت - به آن جناب بفرماید ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۰ که کفار کم متذکر مى شوند، و يا مردمى هستند که عدول مى کنند، يا بيشترشان نمى دانند. رده:تفسیر المیزان