تفسیر المیزان

«أَمَّن يَهْدِيکمْ فى ظُلُمَاتِ الْبرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَن يُرْسِلُ الرِّيَحَ بُشرَا بَينَ يَدَى رَحْمَتِهِ...»: مراد از «ظلمات برّ و بحر»، ظلمت هاى شب ها در خشکى و دريا است. بنابراين، در آيه شريفه، مجاز عقلى به کار رفته. (يعنى ظلمت شب دريا را به دريا و ظلمت شب خشکى را به خشکى نسبت داده). و مراد از «إرسال رياح بُشراً»، اين است که: بادها را قبل از فرستادن باران مى فرستد، تا مردم را با آمدن باران مژده دهد. و مراد از «رحمت»، همان باران است، و بقيه الفاظ آيه روشن است. «أَمَّن يَبْدَؤُا الخَْلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ مَن يَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَ الاَرْضِ...»: «بدء خلق»، به معناى ايجاد خلق است ابتداءً و براى اولين بار. و «إعاده خلق»، به معناى دوباره خلق کردن و برگرداندن آنان در قيامت است. در اين آيه شريفه، مشرکان را ملزم و مجاب مى کند به اين که چرا شرک ورزند. آيا آن کسى که عالَم را براى بار اول و نيز در قيامت براى بار دوم خلق مى کند، بهتر است يا سنگ و چوبى که آنان مى پرستند؟ و حال آن که مشرکان اصلا قيامت و معاد را قبول ندارند. همچنان که در همين آيات بدان اشاره نموده، مى فرمايد: «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا...»، و اين، از اين نظر است که در کلام مجيدش، مسأله معاد با ادله قاطعه اثبات شده، و در اين جا به عنوان اصل مسلّم اخذ شده است. آنگاه در آيات بعد به عنوان استدراک مى فرمايد که همه اين روگردانی ها، به خاطر اين است که مشرکان معاد را منکرند و يا در آن شک دارند. بعضى از مفسران در تفسير آيه مورد بحث گفته اند: «مراد از «بَدَءَ الخَلقَ» و سپس اعاده آن، ايجاد فردى از يک نوع و از بين بردن آن و دوباره ايجاد نظير آن است. خلاصه مراد ايجاد مثلى، بعد از مثل ديگر است. و به عبارت ديگر، تکرار عمل ايجاد است. پس ديگر کسى اشکال نکند که مشرکان قائل به معاد نبودند، پس چرا در اين آيه، با مسأله معاد، عليه ايشان احتجاج شده است». وليکن تفسيرى است که از ظاهر آيه بعيد است. در عالَم وجود، بطلان و نيستى راه ندارد يکى از آن لطايفى که آيه شريفه از حقايق قرآنى دارد، بر مى آيد که به طور کلّى، بطلان و نیستی ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۱ در عالَم وجود راه ندارد، بلکه آنچه را که خداى تعالى براى اولين بار هستى داده، به زودى با اعاده به سوى او بر مى گردد. و اگر به چشم خود مى بينيم که موجوداتى معدوم مى شوند، ما آن را فقدان و نيستى بعد از هستى مى بينيم، و گرنه در واقع چنين نيست، بلکه - همان طور که گفتيم - براى ما فقدان است. و اما اين که علماى کلام اتفاق کرده اند بر اين که «إعاده معدوم» در بعضى موجودات، مانند عَرَض ها (يعنى هر چيزى که اگر بخواهد موجود باشد، محتاج به محلى است تا در آن خودنمايى کند، مانند رنگ ها و هيئت ها و کيفيت ها و امثال آن)، محال است و در بعضى موجودات ديگر، مانند جواهر (هر چيزى که در هستى اش، محتاج به موضوعى نيست، مانند اجسام)، اختلاف کرده اند، ربطى به مسأله مورد بحث ما نيست. زيرا مسأله بعثت در قيامت، آن هم آن طور که آيه شريفه تقرير کرده، از باب اعاده معدوم نيست، تا آقايان آن را محال و يا مورد اختلاف بدانند، بلکه «بعث» عبارت است از: برگشتن خلق و رجوع آن - در حالى که همان خلق اول است - به سوى پروردگارى که مبدء آن است. «وَ مَن يَرزُقُکُم مِنَ السَّمَاءِ وَ الأرض » - اين جمله، اشاره است به تدبير امرى که ميان «بدء خلقت» و عود آن، در موجودات واقع شده و آن، عبارت است از: رزق آن ها با اسباب آسمانى، مانند باران ها، و اسباب زمينى مانند روييدنی ها، که انسان از آن ها غذا تهيه مى کند. نفى الوهيت و ربوبیت آلهۀ مشرکان، و انحصار ربوبيّت در خداى سبحان «قُل هاَتوُا بُرهَانَکُم إن کُنتُم صَادِقين » - خداى تعالى، در آيات و جملات قبل، فصولى در خلقت عمومى عالَم و تدبير آن ها، با اشاره به ارتباط تدبير بعضى با تدبير بعض ديگر و ارتباط و به هم پيوستگى همه با خلقت، ذکر فرمود، و در نتيجه معلوم شد که خلقت و تدبير در سراسر عالَم، امرى است واحد و مستند به او و قائم به او. (و وقتى ثابت کند که «تدبير»، همان خلقت است، با در نظر گرفتن اين که مشرکان اعتراف دارند که خلقت، تنها مستند به خداست، ناگزيرند اعتراف کنند که تدبير نيز، مستند به خدا به تنهايى است). پس ثابت شد که خداى تبارک و تعالى، تنها ربّ تمامى موجودات است و شريکى ندارد و لازمه اين بحث، اين است که الوهيت آلهه اى که مشرکان به جاى خدا مى خوانند، باطل باشد. براى اين که الوهيت که به معناى استحقاق عبادت است، ملازم با ربوبيت است. چون کسى مستحق عبادت و پرستش است که ربّ باشد. يعنى مالک و مدبّر باشد. پس عبادت مشرکان به هر طريقى که معمول ايشان است، يا به اين منظور است که شکر نعمت معبود باشد، يا اين که باعث شود که معبود، عابد را از شرّ و نقمت حفظ کند و هرچه باشد و به هر منظورى باشد، عبادت مشرک مربوط به تدبيرى است که از شؤون ربوبيت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۲ و چون غرض در فصول مذکور، ابطال الوهيت خدايان دروغى است. همچنان که ديديم بعد از هر فصلى مى فرمود: «ءَإلَهٌ مَعَ اللّه: آيا با خدا خدايى ديگر است»، لذا در جملۀ مورد بحث، رسول گرامى خود را دستور مى فرمايد از مشرکان مطالبه برهان کند، که به چه دليل خدايان شما خدايند؟ تا وقتى از آوردن برهان عاجز ماندند، خود بفهمند که در ادعاى خويش گزافگو و در عقيده شان خرافى هستند. چون اگر بخواهند به راستى درباره الوهيت، دليلى بياورند بايد آن دليل تدبير ناحيه اى از عالَم باشد، در حالى که ثابت شد که تدبير تمامى خلايق از خدا به تنهايى است. برهانى ديگر بر ابطال الوهيت آلهه مشرکان «قُل لا يَعْلَمُ مَن فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ الْغَيْب إِلّا اللَّهُ وَ مَا يَشعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ»: در آيه قبلى - گفتيم - بعد از آن که الوهيت آلهۀ مشرکان را ابطال نمود و ثابت کرد که «خلقت» و «تدبير» همۀ عالَم از خداى تعالى به تنهايى است، به آن جناب دستور داد تا از مشرکان بخواهد تا بر خدايى آلهۀ خود اقامه برهان کنند. و اينک در اين آيه، براى نوبت دوم دستورش مى دهد تا با برهان ديگرى، بر بطلان الوهيت آنان با ايشان روبرو شود، و آن برهان، اين است که: خدايان آنان، علمى به غيب و به قيامت ندارند، و نمى دانند که در چه زمانى مبعوث مى شوند. درست است که هيچ کس از موجودات زمينى و آسمانى علمى بدان ندارد، ولى شأن «معبود»، اين است که امر پرستندگان خود را تدبير کند، و يکى از امور خلق، همانا مسأله جزاء در روز بعث است، که بايد آن را نيز تدبير کند، و در نتيجه، روز و تاريخ آن را بداند و حال آن که آلهۀ ايشان، چه ملائکه و چه جن و چه قديسين از بشر، هيچ يک از روز بعث اطلاعى ندارند. پس إله و معبود نيستند. با اين بيان، روشن مى شود که جملۀ «لَا يَعلَمُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ الغَيبَ إلَّا اللّه»، برهان مستقلى است بر ابطال الوهيت آلهۀ مشرکان، و اختصاص الوهيت به خداى تعالى به تنهايى، و اين که جملۀ «وَ مَا يَشعُرُونَ أيَّان يُبعَثُون»، از قبيل عطف روشن ترين فرد غيب است بر آن. چون گفتيم مهمترين چيزى که «معبود» بايد به آن داشته علم باشد و آن را تدبير کند، مسأله جزا در روز بعث است. و نيز، اين معنا روشن گرديد که دو ضمير جمع در «يَشعُرُونَ» و «يُبعَثُونَ»، به «مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض» بر مى گردد. چون بيان قبلى بدون اين جمله و تتمه، تمام نمى شود. پس اين که بعضى گفته اند: «دو ضمير مذکور به مشرکان بر مى گردد، هر چند که بی اطلاعی از ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۳ روز قيامت مختص به آلهه نيست و عمومى است، وليکن به خاطر اين که بين اين دو ضمير جمع، با ضميرهاى آينده تفکيک نشود، - چون ضمائر آينده به طور قطع، همه به مشرکان بر مى گردد - بناچار اين نيز بايد به آنان برگردد، تا تفکيک نشود»، حرف صحيحى نيست. براى اين که مخالف با بيانى است که سياق آيه، براى افاده آن است. چون همان طور که گفتيم، آيه شريفه مى خواهد برهانى ديگر اقامه کند، که جز با برگشتن ضميرها به «مَن فِى السَّمَاوَات: هر کس که در آسمان ها و زمين است»، تمام نمى شود و با وجود چنين قرينه اى روشن، تفکيک در ضميرها عيبى ندارد. توصيف بى خبرى و استبعاد و انکار مشرکان، نسبت به قيامت «بَلِ ادَّارَک عِلْمُهُمْ فى الاَخِرَةِ بَلْ هُمْ فِى شَکٍ مِّنهَا بَلْ هُم مِّنْهَا عَمُونَ»: کلمۀ «إدَّارَکَ» در اصل «تَدَارَکَ» بوده، و «تدارک»، به معناى اين است که اجزاى چيزى، يکى پس از ديگرى (مانند حلقه زنجير) بيايد تا تمام شود و چيزى از آن باقى نماند. و در اين جا، معناى «تدارک علمشان در آخرت»، اين است که: ايشان علم خود را تا آخرين جزءش درباره غير آخرت مصرف کردند، تا به کلى تمام شد، و ديگر چيزى از آن نماند، تا با آن، امر آخرت را دريابند. بنابراين، جمله مذکور، در معناى اين آيه است که مى فرمايد: «فَأعرِض عَمَّن تَوَلَّى عَن ذِکرِنَا وَ لَم يُرِد إلَّا الحَيَوةَ الدُّنيَا ذَلِکَ مَبلَغُهُم مِنَ العِلم». و کلمۀ «عَمُون»، جمع «عمى» است. بعد از آن که احتجاج خداى تعالى در آيه قبل بدين جا منتهى شد که احدى غير از خداى تعالى، هنگام بعث را نمى داند و با همين جمله مشرکان را مجاب کرد، در آيه مورد بحث، رو به پيغمبر خود مى کند و به يادش مى آورد که: مشرکان، قابل خطاب نيستند و از اين مرحله ها به دورند. چون هيچ خبرى از امور آخرت ندارند، تا چه رسد به وقت و ساعت آن. و اين، بدان جهت است که ايشان آنچه استعداد براى درک و علم داشتند، همه را در ماديات و زندگى دنيا مصرف کردند. در نتيجه نسبت به امور آخرت، در جهل مطلق اند، بلکه اصلا در باره آخرت ترديد مى کنند. چون از طرز احتجاجاتشان بر نبود قيامت، که جز استبعاد اساسى ندارد، همين معنا بر مى آيد، بلکه از اين بالاتر، آنان نسبت به امور آخرت کورند. يعنى خدا دل هايشان را از تصديق بدان و اعتقاد به وجود آن کور کرده است. پس از اين بيان معلوم شد که چرا کلمۀ «بَل»، که براى اعراض است، در يک آيه تکرار شده؟ و روشن گرديد که مراتب محروميت مشرکان از علم به آخرت، مختلف است و آيه شريفه، آن مراتب را می فهماند و مى فرمايد که: مشرکان، در اعلا مرتبه آن محروميت اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۴ پس معناى جملۀ «بَل ادَّارَکَ عِلمُهُم فِى الآخِرَة»، اين است که علمى بدان ندارند، به گوششان نخورده. و معناى جملۀ «بَل هُم فِى شَکٍّ مِنهَا»، اين است که اگر هم خبر قيامت به گوششان خورده و به دل هاشان وارد شده، ليکن يقين بدان نيافته اند و درباره آن در شکّ اند و تصديقش نکرده اند. و معناى اين که فرمود: «بَل هُم مِنهَا عَمُون»، اين است که اگر از اعتقاد به قيامت بى بهره شدند، به اختيار خود نشده اند و اصولا مربوط به آنان نيست، بلکه خداى سبحان، قلوبشان را از درک آن کور کرده، و در نتيجه، ديگر نخواهند توانست آن را درک کنند. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «تدارک علم مشرکان»، تکامل علم ايشان و رسيدنش به حدّ يقين است. يعنى علم مشرکان به خاطر تکامل حجت هاى ما که بر حقيقت بعث دلالت مى کند، تکامل يافته است، و اين را از باب استهزاء فرموده، وليکن به نظر ما، اين معنا با دنبالۀ آن که دو نوبت اضراب مى کند - يک بار در شک، و يک بار در کورى آنان - نمى سازد. «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَءِذَا کُنَّا تُرَاباً وَ آبَاؤُنَا أَئنَّا لَمُخْرَجُونَ * لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا نَحْنُ وَ آبَاؤُنَا مِن قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلّا أَساطِيرُ الاَوَّلِينَ»: اين آيه شريفه، حجتى را از مشرکان حکايت مى کند که بر نبود بعث و قيامت اقامه کرده اند، و اساس آن، بر استبعاد است و حاصلش اين است که: چگونه ممکن است ما از دل زمين به صورت انسانى تامّ الخلقه درآييم، همان طور که الآن هستيم، با اين که بعد از مُردن، می دانيم که همه خاک مى شويم و پدرانمان نيز همه خاک شدند؟ و جملۀ «لَقَد وُعِدنَا هَذَا نَحنُ وَ آبَاءُنَا مِن قَبلُ»، حجتى ديگر است از ايشان، که اساس آن نيز بر استبعاد است، و آن، اين است که: اين بعث را قبلا هم انبياى گذشته، به ما و به پدران ما وعده دادند و چيز نوظهورى نيست، بلکه خيلى قديمى است، و اگر درست بود و خبرى صادق بود، تا به امروز اتفاق مى افتاد و مردم گذشته از قبرهايشان بر مى خاستند. و چون برنخاستند، مى فهميم که جزو خرافاتى است که گذشتگان آن را درست کرده اند. چون آنان خيلى در جعل اوهام و خرافات و شنيدن داستان هاى خرافى، علاقمند و حريص بودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۵ «قُلْ سِيرُوا فى الاَرْضِ فَانظرُوا کيْفَ کانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ»: در اين جمله، خداى تعالى دستور مى دهد تا مشرکان را در برابر انکار بعث، تهديد و انذار کند و دستورشان دهد که در زمين سير کنند و عاقبت مجرمانى که انبياء را تکذيب کردند و انذار آنان از روز قيامت را به هيچ گرفتند، ببينند. چون نظر و تفکر در عاقبت امر ايشان، آن طور که خانه هاى خرابشان و آبادی هاى ويران و خالی شان دلالت مى کند، براى صاحب بصيرتى که بخواهد عبرت بگيرد، کافى است. و اگر در آيه شريفه، از تکذيب کنندگان، به «مجرمان» تعبير فرمود، خواست تا نسبت به مؤمنان که ترک جرائم گفته اند، لطف فرموده باشد. (بعضى اين چنين گفته اند). و ممکن هم هست بگوييم: آيه شريفه، حجتى را بر معاد اقامه کرده، به اين بيان که: منتهى شدن عاقبت امر مجرمان به عذاب انقراض، خود دليل است بر اين که جرائم و ظلم ها، اين اثر را در پى دارد که صاحبش را گرفتار مؤاخذه و عذاب کند. و به طور کلّى، عمل، چه احسان و چه ظلم، براى صاحبش نگه دارى مى شود، تا روزى طبق آن محاسبه گردد. و اگر حساب تمامى اعمال مردم و کيفر آن ها - مخصوصا پاداش اعمال صالح - در دنيا واقع نمى شود، قطعا نشئۀ ديگرى هست که در آن جا واقع خواهد شد و آن «نشئۀ آخرت» است. پس آيه شريفه، در معناى آيه «أم نَجعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالمُفسِدِينَ فِى الأرضِ أم نَجعَلُ المُتَّقِينَ کَالفُجَّار» مى باشد. و مؤيد اين بيان، جملۀ «عَاقِبَةُ المُجرِمِين» است. زيرا اگر مراد، تهديد مکذّبين رسالت و تحريف ايشان بود، مناسب تر آن بود که بفرمايد: «عَاقِبَةُ المُکَذِّبِين»، همچنان که قبلا نيز اشاره کرديم. «وَ لا تحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَکُن فى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْکُرُونَ»: يعنى از اين که ايشان، بر کفر و انکار اصرار مى ورزند، خيلى غم مخور و حوصله ات سر نرود، که چرا با مکرشان دعوتت را باطل نموده، مردم را از راه خدا باز مى دارند. براى اين که هرچه مى کنند، در حضور خدا مى کنند و نمى توانند خدا را به تنگ و عجز بياورند، و او به زودى، کيفر اعمالشان را مى دهد. پس آيه شريفه، در اين صدد است که به رسول گرامى اش «صلى اللّه عليه و آله»، تسليت و دلخوشى دهد. و جملۀ «وَ لَا تَکُن فِى ضَيقٍ»، عطف تفسير است براى ماقبلش. «وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ»: ظاهرا مراد از «وعد»، وعدۀ به عذاب مجازات است، اعم از عذاب در دنيا و آخرت. و سياق، مؤيّد اين معناست. بقيه الفاظ آيه روشن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۶ معنای کلمۀ «عسى» و امثال آن، در کلام خداى تعالى «قُلْ عَسى أَن يَکُونَ رَدِفَ لَکُم بَعْض الَّذِى تَستَعْجِلُونَ»: گفته اند: «لام» در «رَدِفَ لَکُم»، زايد و براى افاده تأکيد است. مانند حرف «باء» در آيه «وَ لَا تُلقُوا بِأيدِيکُم إلَى التَّهلُکَة» و معناى جمله مورد بحث، اين است که: بگو اميد است که شما را متابعت کند، و به شما ملحق شود بعضى از آنچه درباره اش عجله مى کنيد. بعضى از مفسران گفته اند: کلمۀ «رَدِفَ»، معناى فعلى را متضمن است که همواره با «لام» متعدى مى شود. و مراد از «بعضى از آنچه درباره اش عجله مى کنند»، همانا عذاب دنيا است، که قبل از عذاب آخرت فرا مى رسد. چون کفار همواره در باره آن عجله مى کردند و به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مى گفتند: پس چه شد آن عذاب که ما را از آن مى ترسانى و آن حکم فصلى که خدا وعده آن را داده؟ و «حکم فصل»، خود ملازم با عذاب است و عذاب دنيا هم، بعضى از آن عذاب هاست که درباره اش عجله مى کردند، آن قسمتش است که کفار در باره اش عجله مى کردند و شايد مراد آيه، عذاب «روز بدر» باشد، همچنان که ديگران نيز احتمالش را داده اند. مفسران، درباره کلمه «عَسَى» گفته اند: اين کلمه و کلمۀ «لَعَلَّ» درباره خداى تعالى، معناى وجوب را مى دهد. زيرا اصولا کسى مى گويد «شايد و يا اميد است» که به سرنوشت آينده خود جاهل باشد، و چون جهل بر خداى تعالى محال است، در نتيجه معناى «عَسَى أن يَکُونَ رَدِفَ لَکُم»، اين مى شود که «سَيَردِفُکُم وَ يَأتِيکُمُ العَذَابُ مُحَقَّقاً: به زودى به دنبال سرتان عذاب خواهد آمد». ليکن اين حرف صحيح نيست. زيرا معناى اميدوارى و آرزومندى و امثال آن، همان طور که ممکن است قائم به نفس و جان گوينده باشد، (يعنى گوينده خودش در دل آرزومند و اميدوار باشد)، همچنين ممکن است قائم به مقام و يا به شنونده و يا غير آن دو باشد، و در اين آيه و هر جاى ديگر از کلام مجيد خداى تعالى، قائم به غيرگوينده، يعنى خداست. حال يا قائم است به مقام، يا به غير مقام، و جوابى که در آيه آمده، از آن جا که راجع است به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، پس اميدى هم که از کلمۀ «عَسَى» استفاده مى شود، راجع مى شود به آن جناب و قائم است به نفس شريف او. و معناى آيه اين مى شود که: به ايشان بگو من اميدوارم که چنين و چنان شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۷ و در تفسير ابى السعود آمده که کلمۀ «عَسَى و لَعَلَّ و سَوفَ»، در تهديدهاى پادشاهان، به منزله حکم جزمى است و اگر حکم قطعى خود را به اين عبارات تعبير مى کنند، به منظور اظهار وقار سلطنت، و إشعار به اين معناست، که رمز از امثال ايشان، مانند تصريح از ديگران است، و همه وعده هاى خدا و تهديدهايش نيز، بر اين منوال است، و اين گفته ابى السعود، وجه خوبى است. و معناى آيه، اين است که: به اين درخواست کنندگان عذاب که از وقت رسيدن آن مى پرسند، بگو من اميدوارم که بعضى از تهديدهاى خدا که شما در آن عجله مى کنيد، يعنى عذاب دنيا که شما را به عذاب آخرت نزديک مى کند و به آن مى رساند، به زودى شما را دنبال کند. و همين هم که تعبير کرد به «رَدِفَ لَکُم: دنبالتان کند»، باز براى اشاره است به نزديکى آن عذاب. «وَ إِنَّ رَبَّک لَذُو فَضلٍ عَلى النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا يَشکُرُونَ»: معناى آيه شريفه از نظر خود آيه روشن است، ليکن وقوع آن در سياق تهديد و تخويف، اين نکته را افاده مى کند که: اگر خداى تعالى عذاب ايشان را تأخير انداخت، با اين که استحقاق آن را دارند، از اين جهت است که او، داراى فضل و کرم است، و درباره آنان به فضل خود رفتار کرده، و ايشان بايد شکر همين را هم به جاى آرند. اما به جاى نمى آورند، بلکه عجله در آن عذاب را مى خواهند. «وَ إِنَّ رَبَّک لَيَعْلَمُ مَا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مَا يُعْلِنُونَ»: يعنى: تأخير عذاب از ايشان، ناشى از جهل خداى تعالى نيست، بلکه او از حال ايشان و آنچه که به کيفر کفر و جحودشان مستحق اند، آگاه است. چون او خبر دارد از آنچه که سينه هاى آنان در خود پنهان مى کند و يا آشکار مى سازد. آنگاه با آيه: «وَ مَا مِن غَائِبَةٍ فِى السَّمَاءِ وَ الأرضِ إلّا فِى کِتَابٍ مُبِين»، همان معنا را تأکيد فرمود. «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنُ يَقُصُّ عَلى بَنى إِسرائيلَ أَکثرَ الَّذِى هُمْ فِيهِ يخْتَلِفُونَ * وَ إِنَّهُ لهَُدًى وَ رَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ * إِنَّ رَبَّک يَقْضى بَيْنهُم بحُکْمِهِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ»: اين آيه شريفه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله» تسليت و دلگرمى مى دهد، و نيز زمينه را براى بعد که به زودى از حقانيت دعوتش و تقويت ايمان مؤمنان سخن مى گويد، فراهم می کند، و به همین بیان، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۸ وجه اتصال آيه به ماقبل که فرمود: «فَلَا تَحزَن عَلَيهِم...»، که باز به حقيقت دعوتش إشعار دارد، معلوم مى شود. پس جملۀ «إنّ هَذَا القُرآنُ يَقُصُّ عَلَى بَنِى إسرَائِيلَ أکثَرَ الَّذِى هُم فِيهِ يَختَلِفُون: اين قرآن براى بنى اسرائيل بيشتر آن مسائلى که مورد اختلافشان است، بيان مى کند»، به داستان هايى از قصص انبياء اشاره مى کند و حق را در آنچه که در آن اختلاف مى کنند، بيان مى نمايد. و يکى از آن داستان ها، داستان مسيح «عليه السّلام» است، که حق مطلب را در آن معارف و احکام که مورد اختلافشان بود، بيان مى کند. و اين که فرمود: «وَ إنَّهُ لَهُدىً وَ رَحمَةٌ لِلمُؤمِنِين»، به اين معنا اشاره مى کند که با اين داستان ها که بر بنى اسرائيل مى خواند، مؤمنان را به سوى حق هدايت مى کند، و نيز رحمتى است براى آنان که دل هايشان را آرامش مى دهد و به اين وسيله، ايمان را هم در دل هايشان ريشه دار و ثابت مى کند. و اين که فرمود: «إنَّ رَبَّکَ يَقضِى بَينَهُم بِحُکمِهِ وَ هُوَ العَزِيزُ العَلِيم»، اشاره است به اين که قضاء و داورى ميان آنان با خداست. پس همان خدا، پروردگار اوست که «عزيز» است. يعنى کسى است که هيچ گاه مغلوب نمى شود. و «عليم» است. يعنى هرگز جهل و خطاء در حکمش راه ندارد. پس اوست که با حکم خود، در بين آنان قضاوت مى کند. پس بايد که دل رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، به قضاء پروردگار عزيز و عليمش راضى شود و امر را به او محول نمايد. همچنان که جا دارد عين اين رفتار را در حق مشرکان داشته باشد. نه اين که از شرک و کفر آنان و از مکر و حيله ايشان، اندوهناک و دلتنگ شود. «فَتَوَکَّلْ عَلى اللَّهِ إِنَّک عَلى الْحَقِّ الْمُبِينِ»: اين جمله، تفريع و نتيجه گيرى است از مجموع چند امرى که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» در خصوص شرک مشرکان و اختلاف بنى اسرائيل فرمود. و معنايش اين است که: امر همۀ آنان، محوّل به خداى تعالى است، نه به تو. پس بايد که تو او را وکيل بگيرى، که او کافى تو است، و بايد که از هيچ چيز نترسى، که تو در امنيتى از حق هستى. «إِنَّک لا تُسمِعُ الْمَوْتى وَ لا تُسمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَ مَا أَنت بهَادِى الْعُمْىِ عَن ضلَالَتِهِمْ إِن تُسمِعُ إِلّا مَن يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُم مُّسلِمُونَ»: اين جمله، امر به توکل در آيه قبل را تعليل مى کند و مى فرمايد که: ما تو را در مسأله ايمان و کفر مردم، به توکل بر خدا امر کرديم و اين، بدان جهت است که ايشان مُرده اند و در طاقت تو نيست که دعوتت را به مُردگان بشنوانى، زيرا که ايشان کرند و نمى شنوند و کورند و گمراه، و تو نمی توانی ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۵۹ دعوتت را به گوش کران، آن هم «در حالى که پشت مى کنند و مى روند»، برسانى - و چه بسا قيد در حالى که پشت مى کنند و مى روند، براى همين باشد که اگر پشت نمى کردند، باز ممکن بود و لو با اشاره، حرف را به ايشان فهمانيد - و نيز تو نمى توانى کور را از گمراهی اش رهانيده و هدايتش کنى. تنها قدرتى که تو دارى، اين است که دعوتت و آيات ما را که دلالت بر ما مى کند، به گوش مؤمنان برسانى. چون مؤمنان به خاطر اذعان و ايمانى که به اين حجت هاى حقّه دارند، تسليم ما هستند و تو را در آنچه که دلالت مى کنى، تصديق مى کنند. با اين بيان چند نکته روشن گرديد: اولا: مراد از «سماع»، هدايت است. ثانيا: مراد از «آيات»، ادله و حجت هايى است که بر توحيد و معارف حقى که از فروع توحيد است، دلالت مى کند. ثالثا: اين که هر کس حجت هاى حق را، چه از آيات آفاق باشد و چه از آيات انفس، با سلامت عقل تعقل کند و آنگاه با ايمان و انقياد تسليم آن شود، چنين کسى از مُردگان و از مُهرشدگان، که خدا بر گوش و چشمشان مُهر نهاده، نيست. بحث روايتى در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ سَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصطَفَى» آورده که امام فرمود: منظور از اين «بندگان»، آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله» هستند. مؤلف: اين روايت را، تفسير جمع الجوامع نيز، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، به دو نحو آورده. يکى بدون سند، و ديگرى هم به طور مضمر. (يعنى گفته: از آن «جناب»، و معين نکرده از کدام يک از ائمه نقل کرده). خواننده عزيز به خاطر دارد که در بيان گذشته خود که در ذيل همين آيه آورديم، گفتيم: از سياق بر مى آيد که مراد از اين «بندگان» به حسب مورد آيه، انبياء «عليهم السلام» هستند، که به نعمت «اصطفاء» متنعم بودند و خداى تعالى، داستان هاى جمعى از ايشان را در قرآن کريم آورده. بنابراين، اگر روايت صحيح باشد، از قبيل جرى و تطبيق فرد بر کلّى خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۰ و نظير روايت مذکور، روايتى است که الدر المنثور از عده اى از صاحبان کتب، از ابن عباس روايت کرده، که در ذيل آيه مورد بحث گفته: «منظور از اين بندگان، اصحاب محمّدند». اين روايت نيز - اگر صحيح باشد - از باب جرى و تطبيق است. بنابراين، آن روايت ديگرى که الدر المنثور، از عبد بن حميد و ابن جرير، از سفيان ثورى، در ذيل آيه نقل کرده که گفت: آيه شريفه، تنها مربوط به اصحاب محمّد است، صحيح نيست. زيرا اولا گفتيم درباره انبياء است، و در ثانى، اگر هم از باب تطبيق شامل اصحاب شود، بارى شامل خصوص آنان نيست. و در تفسير قمى نيز، در ذيل آيه «بَل هُم قَومٌ يَعدِلُون» نقل کرده که فرمودند: يعنى از حق عدول مى کنند. و نيز در همان تفسير، در ذيل آيه «أمَّن يُجِيبُ المُضطَرَّ إذَا دَعَاهُ...» مى گويد: پدرم، از حسن بن على بن فضال، از صالح بن عقبه، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: اين آيه، درباره قائم آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله» نازل شده. به خدا سوگند، «مضطر»، اوست، که در مقام ابراهيم، دو رکعت نماز مى خواند و خداى عزّوجلّ را مى خواند. پس او اجابتش مى فرمايد و خليفه در زمينش مى سازد. مؤلف: اين روايت هم، از باب جرى و تطبيق مصداق بر کلّى است. زيرا آيه درباره عموم مضطرّين است. بررسی روايت جعلی «وجوب اطاعت»، از هر خلیفۀ حاکم بر جامعه و در الدر المنثور است که طبرانى، از سعد بن جناده روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: هر کس از جماعت جدا و دور شود، در آتش است، آن هم با صورتش. براى اين که خداى تعالى مى فرمايد: «أمَّن يُجِيبُ المُضطَرَّ إذَا دَعَاهُ وَ يَکشِفُ السُّوء وَ يَجعَلکُم خُلَفَاءَ الأرض». پس به حکم اين آيه، خلافت از خداى عزوجل است. اوست که خليفه را خليفه مى کند. چيزى که هست، اگر خير باشد که هيچ و اگر شر باشد، باز خود او مؤاخذه اش مى کند. اما تو! بر تو واجب است که هرچه خدا گفته، اطاعت کنى. مؤلف: اين روايت، خالى از بوى جعل و دسيسه نيست. براى اين که در سابق معلوم شد که مراد از خلافت در آيه - به طورى که از سياقش بر مى آيد - خلافت زمينى است، که براى هر انسانى مقدّر شده و معنايش اين است که نوع بشر، جانشين خداست در زمين و در اين که انواع تصرفات را در زمین بکند ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۱ (و خداوند زمين و آنچه در شکم آن و در دريا و خشکى آن است، براى بشر مسخر و رام کرده است، تا بتواند در آن ها تصرف کند)، نه خلافت به معناى حکومت بر امت و چرخاندن آسياى مجتمع آن، (تا معنايش اين شود که هر کس خليفه مسلمين شود، خدايش خليفه کرده. اگر خوب باشد که هيچ، اگر هم بد باشد، خدا خودش مى داند با او چه معامله کند، و اما افراد امت، بايد اوامر آن خليفه را هر چند مثلا کشتن اخيار و ابرار باشد، اطاعت کنند). از اين هم که صرف نظر کنيم، اصلا متن روايت اضطراب دارد و صدر و ذيلش، با هم تطبيق نمى کند. براى اين که اگر مراد از اين که گفت خلافت از جانب خداست، اين باشد که تسلط خليفه بر مردم به تقدير خداست. و به عبارت ديگر: تکوين آن، منسوب به خداى سبحان است، همچنان که درباره سلطنت نمرود فرموده: «أن آتَيهُ اللّهُ المُلکَ: اين که خدا سلطنتش داده». و از فرعون حکايت کرده که گفت: «ألَيسَ لِى مُلکُ مِصر»، که خود بسيار روشن است که خلافت به اين معنا، مستلزم وجوب اطاعت خليفه و حرمت مخالفت با وى نيست، و گرنه لازم مى آيد که اصل دعوت دينى نقض شود و اطاعت امثال نمرودها و فرعون ها و صدها نظائر آن واجب باشد. و اگر مراد از اين جمله در صدر روايت، اين باشد که خدا به حکم دين، خلافت او را امضاء کرده و به عبارت ديگر، قانونا منسوب به خداى تعالى است و در نتيجه اطاعتش در آنچه امر مى کند، واجب است، هرچند که امر به گناه و خيانت باشد، اين هم که نقض صريح احکام دينى است. و اگر بگويى در غير معصيت خدا، اطاعتش واجب است، چون رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرموده بود: «لَا طَاعَةَ لِمَخلُوقٍ فِى مَعصِيَةِ الخَالِق»، در اين صورت، پس جدا شدن از جماعت و نافرمانى خليفه جايز است، ولى اين با صدر روايت نمى سازد. و نظير اين اشکال، در ذيل روايت وارد است که مى گفت: «اما تو! بر تو واجب است که هرچه خدا گفته، اطاعت کنى». زيرا اگر مقصود از «هرچه خدا امر کرده»، اين است که هرچه خليفه گفته، گرچه نافرمانى خدا باشد، اطاعت کنى، باز نقض صريح تشريع احکام مى شود. و اگر مراد از آن اطاعت خدا است، هرچند نافرمانى خليفه باشد، نقض صريح صدر روايت مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۲ و امروز در ابحاث اجتماعى، مسلّم و روشن شده که امضاء و پذيرفتن حکومت کسى که احترامى براى قوانين مقدس و جاريه قائل نيست، امضايى است که عقل آن را نمى پذيرد، و افراد يک جامعه عاقل و رشيد، زير بار چنين کسى نمى روند. به همين دليل، بايد ساحت شارع و آورنده دين را از چنين روايت و سفارش هايى منزه دانست. و اگر بگويى: حفظ يکپارچگى مملکت و اتحاد کلمه و اتفاق امت، مهمتر است از حفظ بعضى از احکام. در جواب مى گوييم: معناى اين حرف، اين است که جايز باشد «حقيقت دين» را به خاطر حفظ اسم آن، هدم نمود و حقيقت دين را فداى نام آن کنيم. رده:تفسیر المیزان