تفسیر المیزان

معناى اين که خداى تعالى، «رَفِيعُ الدّرجَات» است مفسران، براى جمله «رَفِيعُ الدّرَجَات»، معانى مختلفى ذکر کرده اند: بعضى گفته اند: معنايش «رَافِعُ الدّرَجَات» است. يعنى: او، درجات انبياء و اولياء را در بهشت بالا مى برد. و بعضى ديگر گفته اند: رافع آسمان هاى هفتگانه اى است، که ملائکه از آن آسمان ها، به سوى عرش خدا بالا مى روند. و بعضى گفته اند: معنايش اين است که نردبان هاى صعود به سوى عرشش، رفيع و بلند است. بعضى ديگر گفته اند: اصلا معناى تحت اللفظى آن منظور نيست، بلکه اين جمله، کنايه است از رفعت شأن و سلطنت خداى تعالى. ولى آنچه با دقت از آيه شريفه استفاده مى شود، اين است که: اين آيه و آيه بعدش، ملک خدا بر خلقش را توصيف مى کند، به اين بيان که: خداى تعالى، داراى عرشى است که زمام تمامى امور مخلوقات در آن جا جمع مى شود، و اوامر راجعه به خلق از آن جا نازل مى شود. البته آن مقام هم، بر حسب مراتبى که در خلق خدا هست، داراى مراتبى و درجاتى است متعالى، و شايد آن مراتب عبارت باشد از آسمان ها، که در کلام مجيدش، به عنوان مسکن ملائکه معرفى شده، که امر خدا از عرش به سوى ايشان نازل مى شود، و همين آسمان هايند که بين مردم و عرش خدا حائل شده اند. آنگاه مى فرمايد: روزى - که همان روز تلاقى و ديدار باشد - فرا خواهد رسيد که در آن روز، ديگر حجابى بين خدا و مردم نمى ماند. روزى است که از جلو چشم و بصيرت مردم، کشف غطا مى شود و پرده ها، کنار زده مى شود. و در همان روز است که به دست خدا، آسمان ها، در هم پيچيده مى گردد و عرش خدا، براى مردم هويدا مى شود. آن روز، براى همه روشن مى شود که تنها حاکم بر هر چيز، او بوده و ملکى، جز ملک او نيست. در چنين روزى، او در بين مردم حکم مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۳ پس مراد از «دَرَجَات» بنابر اين بيان، درجاتى است که از آن جا به سوى عرش خدا بالا مى روند، و آن وقت، جملۀ «رَفِيعُ الدّرَجَات ذُوالعَرش»، کنايه استعارى است از بلندى عرش ملک خدا، از افق خلق و غايب بودن آن از خلق، قبل از قيامت. آن هم غايب بودن به درجاتى بس رفيع و مسافتى بس دور. «يُلْقِى الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ»: اين جمله اشاره دارد به امر رسالت، که يکى از شؤون آن انذار است. و اگر روح را به قيد «مِن أمرِهِ» مقيد کرد، براى اين است که دلالت کند بر اين که مراد از «روح»، همان روحى است که در آيه «قُل الرُّوحُ مِن أمرِ رَبّى» آمده، و همان روحى است که در آيه «يُنَزّلُ الملائکة بِالرّوحِ مِن أمرِهِ عَلى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ أن أنذِرُوا»، بدان اشاره فرموده. در نتيجه، مراد از «إلقاى روح بر هر کس که خدا بخواهد»، نازل کردن آن با ملائکۀ وحى است، بر آن کس. و مراد از جملۀ «مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ»، رسولانى هستند که خدا ايشان را براى رسالت خود برگزيده. و در معناى «روح القاء شده بر نبى»، اقوال ديگرى هست، که قابل اعتنا نيستند. وجه نامگذاری روز قيامت، به «يَومُ التلاق» و روز «بروز» برای خداوند «لِيُنذِرَ يَومَ التّلَاق» - منظور از «يَومَ التّلاق»، روز قيامت است. و بدين جهت آن را به اين نام ناميده، که: «در آن روز، خلايق يکديگر را ملاقات مى کنند»؛ و يا: «خالق و مخلوق، به هم بر مى خورند»؛ و يا: «اهل آسمان و زمين، با هم تلاقى مى کنند»؛ و يا: «ظالم و مظلوم، به يکديگر مى رسند»؛ و يا: «در آن روز، هر کسى، به عمل خود مى رسد». البته براى هر يک از اين وجوه، قائلى هست. و ممکن است قول دوم را، يعنى «تلاقى خالق و مخلوق» را، به مضمونى که مکرر در قرآن آمده، تأييد کرد و آن مضمون، عبارت از همين است که: «روز قيامت، مردم، پروردگار خود را مى بينند». يکى از آيات که اين مضمون را خاطر نشان مى سازد، آيه: «بِلِقَاءِ رَبّهِم لَکَافِرُون» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۴ يکى ديگر، آيه: «إنّهُم مُلَاقُوا رَبّهِم» است. و يکى ديگر، آيه: «يَا أيّهَا الإنسَانُ إنّکَ کَادِحٌ إلى رَبّکَ کَدحاً فَمُلَاقِيه » است. و معناى «لقاء»، اين است که: در آن روز، تمامى سبب هايى که در دنيا مردم را به خود مشغول مى کرد، از کار مى افتند و در آن روز، اين حقيقت فاش و روشن مى شود که: تنها «حقّ مبين»، خداست، و در آن روز، حقيقت هر کسى نيز، براى خدا بروز مى کند. «يَوْمَ هُم بَارِزُونَ لا يَخْفَى عَلى اللَّهِ مِنهُمْ شىْءٌ ...»: اين آيه شريفه، کلمۀ «يَومَ التّلاق» را تفسير مى کند. مى فرمايد: «يَومَ التّلاق»، روزى است که باطن مردم ظاهر مى شود. و معناى «بروز مردم براى خدا»، اين نيست که خدا در دنيا از باطن مردم خبر نداشت، و در آن روز خبردار مى شود، بلکه معنايش اين است که: مردمى که در دنيا به خاطر اشتغال به سبب هاى موهوم از معرفت پروردگارشان محجوب بودند و متوجه نبودند که مُلک خدا بر آن ها احاطه دارد و تنها حاکم بر آنان خداست، و يگانه در ربوبيت و الوهيت است، روز قيامت، به خاطر از کار افتادن آن سبب هاى موهوم، اين معانى برايشان بروز مى کند. پس جملۀ «يَومَ هُم بَارِزُون»، اشاره است به از بين رفتن هر سببى که در دنيا، حاجب و مانع از درک حقايق بود. و جملۀ «لَا يَخفَى عَلَى اللّهِ مِنهُم شَئ»، تفسير همان «بروز براى خداست»، و معناى آن را توضيح مى دهد، و مى فهماند که دل ها و اعمالشان، همه زير نظر خدا بوده، ظاهر و باطنشان براى خدا ظاهر بوده و آنچه به ياد دارند و آنچه فراموش ‍ کرده اند، همه براى خدا مکشوف و هويداست. «لِمَنِ المُلکُ اليَومَ لِلهِ الوَاحِدِ القَهّار» - اين جمله، سؤال و جوابى است از ناحيه خداى سبحان، که با اين سؤال و جواب، حقيقت روز قيامت را بيان مى کند که: روز ظهور مُلک و سلطنت خدا بر خلق است. مُلک و سلطنت على الاطلاق. و اگر در اين جمله، خدا را به صفت «واحد قهّار» توصيف کرد، براى اين است که انحصار مُلک در خدا را تعليل کند، که چرا گفتيم: «مُلک، تنها و تنها براى خداست». مى فرمايد: بدين جهت که مُلک خدا به سبب سلب استقلال از هر چيز، قاهر و مسلط بر آن چيز است، و چون خدا «واحد» است، پس مُلک هم، تنها براى اوست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۵ «الْيَوْمَ تُجْزَى کُلُّ نَفْسِ بِمَا کسبَت لا ظلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سرِيعُ الحِْسابِ»: حرف «باء» در جملۀ «بِمَا کَسَبَت»، به اصطلاح، «باى صله» است، و مراد بيان يکى از خصايص روز قيامت است، و آن اين است که: در آن روز، به هر نفسى، عين آنچه را که کرده، به عنوان جزاى کرده هايش مى دهند. پس جزاى هر کس، همان عمل اوست، همچنان که در جاى ديگر مى فرمايد: «يَا أيّهَا الّذِينَ کَفَرُوا لَا تَعتَذِرُوا اليَومَ إنّمَا تُجزَونَ مَا کُنتُم تَعمَلوُنَ». و جمله «إنّ اللّهَ سَرِيعُ الحِسَاب»، تعليل نفى ظلم است، که جمله «لا ظُلمَ اليَوم»، از آن خبر مى داد. مى فرمايد: اين که گفتيم در امروز هيچ ظلمى نيست، بدين علت است که خداى تعالى، در محاسبه سريع است. چنان نيست که رسيدگى به حساب يک نفر، او را از حساب افراد ديگر باز بدارد، تا در نتيجه به اشتباه بيفتد و جزاى اين را به آن، و پاداش آن را به اين بدهد، و در نتيجه ظلمى پيش بيايد. و اين تعليل، ناظر به اين است که ظلم ناشى از اشتباه را نفى مى کند. و اما ظلم عمدى، احتياج به نفى ندارد. براى اين که وقتى بنا شد عين عمل انسان را به عنوان جزا به انسان بدهند، ديگر چنين ظلمى تصور ندارد. «وَ أَنذِرْهُمْ يَوْمَ الآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الحَْنَاجِرِ کَاظِمِينَ ...»: کلمه «آزفه»، از اوصاف روز قيامت، و به معناى نزديک است. پس معناى اين جمله، آن است که: مردم را از روز نزديک انذار کن، و اين معنا، يعنى نزديک بودن قيامت، در آيه: «إنّهُم يَرَونَهُ بَعِيداً وَ نَريهُ قَرِيباً» نيز آمده. «إذِ القُلُوبُ لَدَى الحَنَاجِرِ» - «حَنَاجِر»، جمع «حنجره»، به معناى سرِ حلق است. اين جمله، کنايه است از نهايت درجۀ ترس. گويا کار مردم از شدّت وحشت به جايى مى رسد که گويى دل هايشان از جاى خود کنده مى شود و تا حنجره بالا مى آيد. و کلمۀ «کَاظِمِين»، اسم فاعل از «کَظم» است، و «کَظم»، به معناى شدت اندوه است. «مَا لِلظّالِمِينَ مِن حَمِيمٍ وَ لا شَفِيعٍ يُطَاع» - کلمۀ «حميم»، به معناى نزديک و خويشاوند است، و معناى جمله، اين است که: کفار، خويشاوند و نزديکى ندارند که به يارى آنان بپاخيزد و حميت قرابتش به هيجان آيد. و اين معنا، در جملۀ «فَلا أنسَابَ بَينَهُم يَومَئذٍ» نيز آمده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۶ و معناى جملۀ «وَ لَا شَفِيعٍ يُطَاع» اين است که: کفار، شفاعت پذيرفته ندارند. «يَعْلَمُ خَائنَةَ الاَعْينِ وَ مَا تُخْفِى الصّدُورُ»: بعضى گفته اند: کلمه «خائنة»، مصدر است، مانند «خيانت»، نظير کلمۀ «کاذِبة» و «لاغِيَة»، که اولى، به معناى «کذب» و دومى، به معناى «لغو» است. و مراد از «خَائِنَةَ الأعيُن»، تمامى گناهان نيست، بلکه تنها آن گناهانى منظور است که براى ديگران هويدا نباشد، و از آنان پوشيده باشد. مانند «سَارِقَةُ النّظَر»، که به معناى نگاه هاى زير چشمى و پنهانى است. به دليل اين که جملۀ «خَائِنَةَ الأعيُن»، با جملۀ «وَ مَا تُخفِى الصُّدُور» آمده. بعضى ديگر گفته اند: جملۀ مزبور، از باب اضافۀ صفت به موصوف است و لازمۀ آن، اين است که علم خدا به «خَائِنَةَ الأعيُن»، به معناى معرفت باشد و معناى آيه چنين باشد که: خدا، چشم هاى خائن را مى شناسد. ولى معناى صحيح همان معناى اول است. و جمله «وَ مَا تُخفِى الصُّدُور»، به معناى وجوه کفر و نفاق و گناهان است، که صاحبش آن را در نفس خود پنهان مى داشت. احتجاج بر توحيد، با بيان اين که «خدا، قضاى به حق مى کند» «وَ اللَّهُ يَقْضى بِالْحَقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ لا يَقْضُونَ بِشىْءٍ ...»: اين جمله، حجت ديگرى است بر يگانگى خداى تعالى در الوهيت، که آن را بعد از داستان انحصار مُلک در خدا، در روز قيامت، نيز بعد از ذکر اين که «خدا، خَائِنَةَ الأعيُن را مى داند»، آورده، تا آن دو جمله، مقدمه براى جملۀ مورد بحث بوده باشند. و حاصل اين حجت، آن است که: يکى از لوازم ضرورى و بديهى الوهيت اين است که: إله، بايد در بندگان خود و در بين آنان به حق داورى کند و خداى سبحان، در قيامت، در بين خلقش به حق داورى مى کند. اما خدايانى که شما مشرکان اتخاذ کرده ايد، هيچ حکمى نمى کنند. نه به حق و نه به باطل. براى اين که اين آلهه، خود مملوک خدايند، و هيچ چيز را مالک نيستند. و يکى از موارد قضاى خداى تعالى، تدبير جزئيات امور بندگان است، که از راه خلقت چيزى بعد از خلقت چيز ديگر انجام مى دهد. آرى اين تدبير، خود مصداقى از حکم و قضا است. به شهادت اين که يک جا مى فرمايد: «إنّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُون». و جايى ديگر، همين خلقت و تدبير را تعبير به «قضا» کرده، فرموده «إذَا قَضَى أمراً فَإنّمُا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُون». و غير خداى تعالى، هيچ کس و هيچ چيز، سهم و نصيبى از اين «قضا» ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۷ و يکى ديگر از موارد قضاى او، تشريع دين است. دينى که آن را براى رساندن خلق به سوى خود، راهى پسنديده دانسته و فرموده: «وَ قَضَى رَبُّکَ ألّا تَعبُدُوا إلّا إيَاهُ». «إنّ اللّهَ هُوَ السّمِيعُ البَصِير» - يعنى: خدا داراى حقيقت علم به مسموعات و به مبصرات است و اين علمش، ذاتى اوست و غير از او، هيچ کس چنين نيست. و هر کس، هر قدر از اين علم را دارا باشد، خدا به او تمليک کرده و اجازه اش را به وى داده، نه اين که خودش ذاتا چنين باشد. بحث روایتی: (رواياتى درباره برخی از آیات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل جملۀّ «يُلقِى الرّوحَ مِن أمرِهِ عَلى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ» مى گويد: منظور «رُوحُ القُدُس» است، که مخصوص رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و ائمه اهل بيت «صلوات اللّه عليهم اجمعين» است. و در معانى الأخبار، به سند خود، از حفص ابن غياث، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «يَومُ التَّلاق»، روزى است که اهل آسمان، با اهل زمين تلاقى مى کنند. مؤلف: اين روايت را، قمى هم، در تفسير خود آورده، با اين تفاوت که نه سند آن را ذکر کرده و نه نام امام «عليه السلام» را برده. و در توحيد، به سند خود، از ابن فضّال، از حضرت رضا «عليه السلام»، از پدران بزرگوارش، از على «عليه السلام» روايت کرده، که در ضمن حديثى فرمود: خداى تعالى مى فرمايد: «لِمَنِ المُلکُ اليَومَ». در پاسخش، ارواح انبيا و رسولانش و حجت هايش مى گويند: «لِلّهِ الوَاحِدِ القَهّار». آنگاه خداى جلّ جلاله مى فرمايد: «اليَوم تُجزَى کُلُّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۸ و در نهج البلاغه مى فرمايد: خداى سبحان، بعد از فناى دنيا مانند روز ازل، تنها مى ماند. ديگر هيچ چيز با او نخواهد بود، همان طور که قبل از آغاز خلقت تنها بود. بعد از فناى آن نيز تنها مى شود، در حالى که ديگر نه وقتى مى ماند و نه زمانى و نه حينى و نه مکانى. در آن هنگام است که اجل ها و مدّت ها و سال ها و ساعت ها، همه معدوم مى شوند. چيزى وجود ندارد به غير از خداى واحد قهّار، که بازگشت همۀ امور، به سوى اوست. بدون قدرت خود آن ها، خلقتشان آغاز گشت، و بدون امتناعشان از هستى نابود مى شوند و اگر قدرت بر امتناع از نيستى مى داشتند، بقايشان دوام مى يافت. و در تفسير قمى، به سند خود، از ثوير بن ابى فاخته، از على بن الحسين «عليهما السلام» روايت کرده که: شخصى از آن جناب، از فاصلۀ بين دو نفخه پرسيد که چقدر است؟ فرمود: هر قدر که خدا بخواهد. آنگاه امام «عليه السلام»، کيفيت نفخ و مُردن اهل زمين و آسمان را بيان کرده، تا آن جا که مى فرمايد: پس خلق همچنان در اين حال مى مانند تا خدا بخواهد. آنگاه به آسمان امر مى کند تا مضطرب گردد و به کوه ها دستور مى دهد تا به راه افتند، همچنان که خودش فرموده: «يَومَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوراً وَ تَسِيرُ الجِبَالُ سَيراً». يعنى: کوه ها پهناور شوند و زمين غير اين زمين شود. يعنى زمينى گردد که ديگر بر پشت آن گناهى نشود. زمين فاش گردد، که ديگر نه کوهى بماند و نه گياهى، عينا مانند آن روزى که زمين را براى اولين بار مى گسترد. و نيز عرش خدا هم، مانند روز نخست بر آب قرار گيرد، به سبب عظمت و قدرت خدايى. آنگاه امام فرمود: در اين هنگام است که جبار - جلّ جلاله - با صوتى بسيار بلند، که از ناحيه او بر مى خيزد، ندا مى کند. ندايى که همۀ اقطار آسمان ها و زمين آن را مى شنوند: «لِمَنِ المُلکُ اليَوم: امروز، مُلک از آنِ کيست»؟ و کسى جوابش نمى گويد. در اين هنگام جبار - عزّوجلّ، پاسخ خود را چنين مى گويد: «لِلّهِ الوَاحِدِ القَهّار: مُلک از آنِ خداى يکتاى قهّار است». مؤلف: دقت در سه روايت اخير، انسان را به اين نکته راهنمايى مى کند که آنچه از خلق فانى مى شود، عبارت است از: استقلال وجودشان و روابط و نسبت هايى که در بين آن هاست، همچنان که آيات قرآنى نيز، اين معنا را افاده مى کند. و نيز، به اين نکته رهنمون مى شود که ارواح نمى ميرند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۸۹ و بين دو نفخه هم، وقت و زمانى وجود ندارد. (چون وقتى آسمان متلاشى شد، ديگر خورشيدى و حرکتى نمى ماند، تا از حرکت آن، شب و روز و صبح و شامى درست شود) - پس از اين نکات غفلت مورز. و در روايات اين باب، اشارات لطيفى به کار رفته، که تنها اهل تدبّر متوجه آن ها مى شوند، و در ضمن نکاتى هست، که ظاهرش با روايات قبل مخالفت دارد. و در روضه کافى، به سند خود، از ابن ابى عمير، از امام موسى بن جعفر «عليه السلام» روايتى نقل کرده که در ضمن آن فرموده: اى ابواحمد! هيچ مؤمنى در دنيا گناهى مرتکب نمى شود و مگر آن که از ارتکاب آن ناراحت مى شود و پشيمان مى گردد، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» هم فرموده: «کَفَى بِالنَّدَمِ تَوبَةً: براى توبه همين کافى است که گنهکار پشيمان گردد». و نيز فرموده: «مَن سَرّتهُ حَسَنَتُهُ وَ سَائَتهُ سَيّئَتُهُ، فَهُوَ مُؤمِنٌ: کسى که کار نيکش، خرسندش کند و کار بدش، ناراحتش سازد، او مؤمن است». «بنابراين، اگر کسى از گناهى که مرتکب شده پشيمان نشود، مؤمن نيست و شفاعتى برايش واجب نمى شود و او از ستمکاران است، که خداى تعالى درباره شان فرموده: «مَا لِلظّالِمِينَ مِن حَمِيمٍ وَ لَا شَفِيعٍ يُطَاع: براى ستمکاران، نه دوست دلسوزى هست و نه شفيعى، که شفاعتش پذيرفته شود». و در معانى الاخبار، به سندى که به عبد الرحمان بن سلمه جريرى دارد، روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» پرسيدم: معناى اين کلام خداى تعالى چيست که مى فرمايد: «يَعلَمُ خَائِنَةَ الأعيُن»؟ فرمود: مگر نمى بينى که گاهى انسان به چيزى نظر مى کند و چنين وانمود مى کند که آن را نمى بيند، اين، همان «خَائِنَةَ الأعيُن» است. و در الدر المنثور است که ابوداوود، نسايى و ابن مردويه، از سعد روايت کرده اند که گفت: چون روز فتح مکه شد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، همۀ مردم را امان داد، مگر چهار مرد، و دو زن را که درباره آنان دستور داد هر جا ديديد، به قتلشان برسانيد. حتى اگر به پردۀ کعبه آويخته بودند. و يکى از آن چهار نفر، «عبداللّه بن سعد بن ابى سرح» بود، که او خود را نزد عثمان بن عفّان پنهان کرد. و چون رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، مردم را دعوت به بيعت فرمود. عثمان، عبد اللّه را آورد، و عرضه داشت: يا رسول اللّه! با عبداللّه بيعت کن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۰ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، فقط نگاهى به او کرد، و از بيعت امتناع ورزيد. بار دوم و سوم، عثمان، سخن خود را تکرار کرد، و بعد از بار سوم بيعت کرد. آنگاه رو به اصحاب خود نموده فرمود: چطور يک مرد رشيد، در بين شما پيدا نشد، که وقتى ديد من از بيعت اين مرد خوددارى کردم، برخيزد و او را به قتل برساند. عرضه داشتند: يا رسول اللّه! ما چه خبر از نيت درونى شما داشتيم. چرا با چشم به ما اشاره ننمودى؟ فرمود: براى اين که براى يک پيغمبر شايسته نيست که «خَائِنَةَ الأعيُن» داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۱ آيات ۲۱ - ۵۴ سوره مؤمن أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَيَنظرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ کانُوا مِن قَبْلِهِمْ کانُوا هُمْ أَشدَّ مِنهُمْ قُوَّةً وَ ءَاثَاراً فى الاَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبهِمْ وَ مَا کانَ لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِن وَاقٍ(۲۱) ذَلِک بِأَنَّهُمْ کانَت تَّأْتِيهِمْ رُسلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَکَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِىُّ شدِيدُ الْعِقَابِ(۲۲) وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا مُوسى بِئَايَاتِنَا وَ سُلْطانٍ مُّبِينٍ(۲۳) إِلى فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ قَارُونَ فَقَالُوا ساحِرٌ کذَّابٌ(۲۴) فَلَمَّا جَاءَهُم بِالْحَقِّ مِنْ عِندِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مَعَهُ وَ استَحْيُوا نِساءَهُمْ وَ مَا کيْدُ الْکَافِرِينَ إِلّا فى ضلَالٍ(۲۵) وَ قَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونى أَقْتُلْ مُوسى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنى أَخَاف أَن يُبَدِّلَ دِينَکمْ أَوْ أَن يُظهِرَ فى الاَرْضِ الْفَسادَ(۲۶) وَ قَالَ مُوسى إِنى عُذْت بِرَبّى وَ رَبِّکُم مِّن کُلِّ مُتَکَبرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الحِْسابِ(۲۷) وَ قَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ يَکْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَن يَقُولَ رَبّىَ اللَّهُ وَ قَدْ جَاءَکُم بِالْبَيِّنَاتِ مِن رَّبِّکُمْ وَ إِن يَکُ کاذِباً فَعَلَيْهِ کَذِبُهُ وَ إِن يَک صادِقاً يُصِبْکُم بَعْضُ الَّذِى يَعِدُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يهْدِى مَنْ هُوَ مُسرِفٌ کَذَّابٌ(۲۸) يَقَوْمِ لَکُمُ الْمُلْک الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فى الاَرْضِ فَمَن يَنصرُنَا مِن بَأْسِ اللَّهِ إِن جَاءَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيکُمْ إِلّا مَا أَرَى وَ مَا أَهْدِيکُمْ إِلّا سبِيلَ الرَّشادِ(۲۹) وَ قَالَ الَّذِى ءَامَنَ يَا قَوْمِ إِنّى أَخَافُ عَلَيْکُم مِّثْلَ يَوْمِ الاَحْزَابِ(۳۰) مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عَادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِينَ مِن بَعْدِهِمْ وَ مَا اللَّهُ يُرِيدُ ظلْماً لِّلْعِبَادِ(۳۱) وَ يَا قَوْمِ إِنّى أَخَاف عَلَيْکُمْ يَوْمَ التَّنَادِ(۳۲) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَکُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَ مَن يُضلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ(۳۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۲ وَ لَقَدْ جَاءَکُمْ يُوسُفُ مِن قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فى شکٍ مِّمَّا جَاءَکُم بِهِ حَتى إِذَا هَلَک قُلْتُمْ لَن يَبْعَث اللَّهُ مِن بَعْدِهِ رَسولاً کذَلِک يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسرِفٌ مُّرْتَابٌ(۳۴) الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فى ءَايَاتِ اللَّهِ بِغَيرِ سلْطانٍ أَتَاهُمْ کبرَ مَقْتاً عِندَ اللَّهِ وَ عِندَ الَّذِينَ ءَامَنُوا کَذَلِک يَطبَعُ اللَّهُ عَلى کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبرٍ جَبَّارٍ(۳۵) وَ قَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لى صرْحاً لَّعَلى أَبْلُغُ الاَسبَاب (۳۶) أَسبَابَ السّمَاوَاتِ فَأَطلِعَ إِلى إِلَهِ مُوسى وَ إِنّى لاَظنُّهُ کاذِباً وَ کذَلِک زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السبِيلِ وَ مَا کيْدُ فِرْعَوْنَ إِلّا فى تَبَابٍ(۳۷) وَ قَالَ الَّذِى ءَامَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سبِيلَ الرَّشادِ(۳۸) يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَ إِنَّ الاَخِرَةَ هِىَ دَارُ الْقَرَارِ(۳۹) مَنْ عَمِلَ سيِّئَةً فَلا يُجْزَى إِلّا مِثْلَهَا وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِّن ذَکرٍ أَوْ أُنثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئک يَدْخُلُونَ الجَْنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيرِ حِسابٍ(۴۰) وَ يَا قَوْمِ مَا لى أَدْعُوکمْ إِلى النَّجَاةِ وَ تَدْعُونَنى إِلى النَّارِ(۴۱) تَدْعُونَنى لاَکفُرَ بِاللَّهِ وَ أُشرِک بِهِ مَا لَيْس لى بِهِ عِلْمٌ وَ أَنَا أَدْعُوکمْ إِلى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ(۴۲) لا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنى إِلَيْهِ لَيْس لَهُ دَعْوَةٌ فى الدُّنْيَا وَ لا فى الاَخِرَةِ وَ أَنَّ مَرَدَّنَا إِلى اللَّهِ وَ أَنَّ الْمُسرِفِينَ هُمْ أَصحَاب النَّارِ(۴۳) فَستَذْکُرُونَ مَا أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّض أَمْرِى إِلى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرُ بِالْعِبَادِ(۴۴) فَوَقَاهُ اللَّهُ سيِّئَاتِ مَا مَکرُوا وَ حَاقَ بِئَالِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ(۴۵) النَّارُ يُعْرَضونَ عَلَيهَا غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ أَدْخِلُوا ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشدَّ الْعَذَابِ(۴۶) وَ إِذْ يَتَحَاجُّونَ فى النَّارِ فَيَقُولُ الضُعَفَاؤُا لِلَّذِينَ استَکبرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِّنَ النَّارِ(۴۷) قَالَ الَّذِينَ استَکبرُوا إِنَّا کُلُّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَينَ الْعِبَادِ(۴۸) وَ قَالَ الَّذِينَ فى النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّکُمْ يخَفِّف عَنَّا يَوْماً مِّنَ الْعَذَابِ(۴۹) قَالُوا أَوَ لَمْ تَک تَأْتِيکُمْ رُسلُکُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلى قَالُوا فَادْعُوا وَ مَا دُعَاؤُا الْکافِرِينَ إِلّا فى ضلَالٍ(۵۰) إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا فى الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ يَقُومُ الاَشهَادُ(۵۱) يَوْمَ لا يَنفَعُ الظّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سوءُ الدَّارِ(۵۲) وَ لَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسى الْهُدَى وَ أَوْرَثْنَا بَنى إِسرائيلَ الْکتَاب (۵۳) هُدًى وَ ذِکرَى لاُولى الاَلْبَابِ(۵۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۳ «ترجمه آیات» آيا در زمين سير نمى کنند، تا ببينند سرانجام کسانى که قبل از ايشان بودند، چه شد؟ آنان از اينان نيرومندتر بودند و آثار بيشترى در زمين داشتند، با اين حال، خدا به کيفر گناهانشان بگرفت و از ناحيه خدا هيچ حافظى نداشتند (۲۱). اين، بدان جهت بود که رسولانشان به سويشان مى آمدند و آياتى روشن مى آوردند، ولى کفر مى ورزيدند، خدا هم ايشان را بگرفت، که خدا قوىّ و شديد العقاب است (۲۲). همين ما بوديم که فرستاديم موسى را با آيات خود و سلطانى مبين (۲۳). به سوى فرعون و هامان و قارون، پس گفتند: وى ساحرى است دروغ پرداز (۲۴). و چون حق را از ناحيه ما آورد، گفتند فرزندان هر کس که طرفدار اوست، به قتل برسانيد و زنانشان را زنده نگه داريد، ولى کيد و نقشه هاى فرعون، کيدى کور و نقشه اى بر آب بود (۲۵). و فرعون گفت که مرا واگذاريد تا موسى را بکشم و او، بايد پروردگار خود را بخواند، که من مى ترسم دين شما را دگرگون ساخته و يا در زمين فساد انگيزد (۲۶). موسى گفت: من به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه مى برم، از هر متکبّرى که به روز حساب ايمان ندارد (۲۷). و مردى از آل فرعون، که ايمان خود را پنهان مى داشت، گفت: آيا مردى را می کشيد که مى گويد پروردگار من «اللّه» است، با اين که از ناحيه پروردگارتان، آياتى روشن آورده؟ و اگر دروغگو باشد، وزر دروغش به عهدۀ خود اوست. ولى اگر راست بگويد، بعضى از آن وعده هايى که به شما داده، به شما مى رسد. به درستى که خدا کسى را که اسرافگر و دروغگو باشد، نمى آمرزد (۲۸). اى قوم من! امروز، سلطنت و قدرت به دست شماست و در زمين نيرومند هستيد، ولى اگر فردا عذابى از ناحيه خدا بيايد، چه کسى ما را يارى مى کند؟ فرعون گفت: هيچ رأى جز آنچه ارائه دادم، ندارم و شما را جز به راه رشد هدايت نمى کنم (۲۹). دوباره همان کسى که ايمان آورده بود، گفت: اى قوم من! به راستى بر شما مى ترسم، از عذابى مثل عذاب روز احزاب (۳۰). مثل سنتى از عذاب که در قوم نوح و عاد و ثمود و اقوام بعد از ايشان جريان يافت، و خدا هرگز اراده ظلم نسبت به بندگان ندارد (۳۱). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۴ و نيز، من بر شما اى قوم، مى ترسم از روز قيامت، روزى که بانگ و فرياد مردم از هر سو بلند مى شود(۳۲). روزى که از عذاب پا به فرار مى گذاريد، ولى از ناحيه خدا، هيچ حافظى نداريد و کسى که خدا گمراهش کند، ديگر هيچ راهنما نخواهد داشت (۳۳). همين شما بوديد که در گذشته يوسف به سويتان بيامد، و لايزال نسبت به دينى که برايتان آورده بود، در شک بوديد، تا آن که از دنيا رفت، گفتيد: ديگر خدا هرگز بعد از وى، رسولى مبعوث نمى کند، اين طور خدا هر اسرافگر شکاک را گمراه مى کند (۳۴). همان کسانى که بدون دليلى آسمانى، در آيات خدا جدال مى کنند و اين جدال، عداوت بزرگى است نسبت به خدا و به کسانى که ايمان آورده اند، خداوند اين چنين مُهر مى زند بر هر قلبى که متکبّر و جبّار باشد (۳۵). (از آن جمله)، فرعون است که به وزيرش هامان گفت: براى من قصرى بلند با آجر بساز، شايد به راه ها دست يابم (۳۶). راه هاى آسمان، و در نتيجه معبود موسى را ببينم و راست مى گويم که من او را دروغگو مى پندارم. و اين چنين اعمال زشت فرعون، در نظرش زيبا جلوه کرده بود و از راه باز داشته شده بود و نقشه فرعون، جز به هلاکت وى نينجاميد (۳۷). و آن که ايمان آورده بود، گفت: اى قوم! مرا پيروى کنيد، تا شما را به راه رشد هدايت کنم (۳۸). اى قوم! اين زندگى دنيا، متاعى است و خانه آخرت، خانۀ قرار و دائمى است (۳۹). کسى که عمل زشتى کند، تنها کيفرى مثل آن خواهد داشت، ولى کسى که عملى صالح انجام دهد، چه مرد و چه زن، به شرطى که ايمان داشته باشد، چنين کسانى داخل بهشت مى شوند و در آن، بى حساب روزى داده خواهند شد (۴۰). و اى قوم من! چه مى شود مرا که شما را به سوى نجات مى خوانم، در عوض شما مرا به سوى آتش دعوت مى کنيد (۴۱). مرا مى خوانيد که به خدا کفر ورزم و برايش شريک قايل شوم، که هيچ دليلى بر شرک او ندارم و من، شما را به سوى خداى عزيز آمرزنده دعوت مى کنم (۴۲). اين حقيقتى است که آنچه شما مرا به سويش مى خوانيد، نه در دنيا دعوتى دارد و نه در آخرت و محقق است که بازگشت ما به سوى خداست، و محققا تنها اسرافگران اهل آتش اند (۴۳). پس به زودى متوجه آنچه به شما مى گويم، خواهيد شد و من امر خود را به خدا واگذار مى کنم، که خدا داناى به بندگان است (۴۴). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۹۵ خداى تعالى هم، او را از نقشه هاى سوئى که برايش کشيده بودند، حفظ فرموده و بدترين عذاب متوجه آل فرعون شد (۴۵). آتشى که هر صبح و شام بر آن عرضه مى شوند، تا قيامت به پا شود و چون به پا شد، گفته مى شود: اى آل فرعون! داخل شديدترين عذاب شويد (۴۶). همان روزى که در آتش با يکديگر، بگو مگو مى کنند، ضعفاء به گردنکشان مى گويند: ما، در دنيا پيرو شما بوديم، حال آيا امروز مى توانيد مقدارى از اين عذاب آتش را از ما برگردانيد؟ (۴۷) گردنکشان در پاسخ مى گويند: ما و شما، هر دو دسته در آتش هستيم، امروز هم، خدا در بين بندگانش حکم کرده (و خلاصه حاکم خدا بوده، نه اين و آن) (۴۸). و همۀ آن ها که در آتش اند، به خازنان دوزخ مى گويند: پروردگارتان را بخوانيد يک روز هم که شده، عذاب را بر ما تخفيف دهد (۴۹). در پاسخ مى گويند: آيا همواره رسولانتان با معجزات و آيات روشن به سويتان نيامدند؟ مى گويند: بله آمدند. در پاسخ مى گويند: پس بخوانيد، که دعاى کافران، جز در ضلالت نخواهد بود (۵۰). به درستى که ما رسولان خود را و آنان را که ايمان آوردند، هم در دنيا و هم در روزى که گواهان به پاخاسته مى شوند، يارى کرده و مى کنيم (۵۱). در آن روز، ستمکاران را پشيمانى و عذرخواهى سود ندهد و براى آن ها، خشم و لعن و منزلگاه بد (جهنم) مهياست (۵۲). و همين ما بوديم که به موسى هدايت داديم و کتاب را به ارث به بنى اسرائيل داديم (۵۳). کتابى که هدايت و تذکر براى خردمندان بود (۵۴). رده:تفسیر المیزان