تفسیر المیزان

اين آيه، از آياتى است که در آن «مغفرت» به کار رفته، بدون اين که سخنى از گناه - که در عرف متشرعه، عبارت است از معصيت امر مولوى - به ميان آمده باشد. جملۀ «وَ اللهُ يَعلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَ مَا تُعلِنُون»، اشاره است به رکن سوم از ارکان ربوبيت، که همان علم باشد. چون «اله»، اگر متصف به علم نباشد، عبادت کردن و نکردن بندگان برايش يکسان است. پس عبادت او، لغو و بى اثر خواهد بود. ناگزير لازم است که ربّ معبود، داراى علم باشد. البته نه هر علمى، بلکه علم به ظاهر و باطن بنده اش. زيرا قوام عبادت، به نيت است و عمل، وقتى عبادت محسوب مى شود، که با نيت صالح انجام شده باشد، و نيت هم مربوط به ضمير و باطن بنده است، و علم به اين که عبادت، حقيقت معناى خود را واجد است، پیدا نمی شود، مگر با احاطه معبود به ظاهر و باطن بنده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۲۳ و خداى عزوجل، عالم است به آنچه که انسان پنهان مى دارد و آنچه که آشکار مى سازد. همان طور که او، خالق و منعم است، و به خاطر خلقت و انعامش، مستحق پرستش است. از همين جا روشن مى گردد که: چرا در آيه شريفه در بيان علم خدا، تعبير مذکور انتخاب شده، با اين که ممکن بود بفرمايد: «عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادَة». و يا بفرمايد: «وَ اللهُ بِکُلِّ شَئٍ عَلِيمٌ»، ولى فرمود: «وَ اللهُ يَعلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَ مَا تُعلِنُونَ». پس جهت اين که علم به اسرار و آشکار را علت آورد، آن هم اسرار و آشکار انسان ها، براى اين بود که سخن در باره عبادت انسان ها در برابر پروردگارشان بود، و در علم به عبادت، که امرى است هم مربوط به بدن و اعضاى عبادت کننده و هم به قلب و احوال او، لذا لازم است که معبود، داناى به باطن و ظاهر عبادت کننده اش باشد، و به نيت درونى و احوال و حرکات بدنى او آگاه باشد. و جملۀ «وَ الَّذِينَ يَدعُونَ مِن دُونِ اللهِ لَا يَخلُقُونَ شَيئاً وَ هُم يُخلَقُون»، اشاره است به فقدان رکن اول از ارکان ربوبيت در بت ها و معبودهاى مشرکان. و چون رکن اول ربوبيت را ندارند، قهرا رکن دوم را هم که از فروعات رکن اول است و عبارت است از دادن نعمت، ندارند. به همين جهت معبودهاى آنان، آلهه و ارباب نيستند، بلکه خداى متعال، ربّ است. و اين که فرمود: «أموَاتٌ غَيرُ أحيَاء وَ لَا يَشعُرُونَ أيَّانَ يُبعَثُون»، اشاره است به فقدان رکن سوم از ارکان ربوبيت در بت هاى بت پرستان، و آن رکن، عبارت است از: علم به سرّ و آشکار ايشان. و در اين نفى، مبالغه کرده و اصل حيات و زندگى را - که مستلزم داشتن علم است - نفى کرده که نفى آن، مستلزم نداشتن مطلق علم است، تا چه رسد به نوع اکمل آن، که همان علم به ظاهر و باطن انسان است، و فرموده: «مردگانى هستند بى جان»، اول مرگ را براى ايشان اثبات کرده، که هيچ وقت با درک و شعور نمى سازد، سپس همان مرگ را با بى جانى تأکيد نموده است. و اگر از ميان همه وجوه جهل بت ها، خصوص علم به اين که: «مردم چه وقت مبعوث مى شوند» را ذکر کرده، به اين مناسبت است که روز بعث، روز پاداش انسان هاست، و بر «إله معبود» لازم است که روز پاداش دادن به بندگانش را بداند. زيرا بايد بداند که چه روزى بندگان خود را در ازاى بندگی شان پاداش مى دهد، ولى اين بت ها از چنين روزى خبر ندارند. پس چگونه مى توانند «إله معبود» باشند؟ از همين جا روشن مى شود که ضمير اول، يعنى ضمير جمع «لَا يَشعُرُون» به اصنام، و ضمير دوم، يعنى ضمير جمع «يُبعَثُون»، به مشرکان برگردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۲۴ و اين صحيح نيست که هر دو ضمير را به «اصنام» برگردانيم. زيرا علم به «روز بعث»، مختص بارى تعالى است، و از غير او محجوب بوده و جهل به آن مختص «اصنام» نيست. از اين وجه باطل تر، قول بعضى است که گفته اند: هر دو ضمير به «مشرکان» بر مى گردد. (دقت بفرماييد). آيات شريفه مورد بحث، هر چند ظاهر سياقش نفى ربوبيت اصنام است، ليکن با کمترين دقت معلوم مى شود که همين بيان، در نفى ربوبيت صاحبان اصنام، يعنى ملائکه مقرّب و جنّ و کمّلين بشر و کواکب، و هر معبود ديگرى که وثنى ها مى پرستند، نيز جريان دارد. براى اين که آن ها نيز، هيچ يک خالق و منعم و عالِم بالاصاله نيستند، و اگر هم از اين صفات چيزى را و يا همه را دارند، از خداى سبحان دارند. و حال آن که ربّ حقيقى، آن کسى است که اين صفات را بالأصاله و مستقلا داشته باشد (دقت بفرماييد). در اين دو آيه، يعنى آيه «وَ الَّذِينَ يَدعُونَ مِن دُونِ الله... يُبعَثُون»، التفات از خطاب به غيبت به کار رفته، و شايد نکته آن، اين بوده که: در هر دو، مسأله معاد و روز بعث که مشرکان منکر آن بودند، به ميان مى آيد. لذا خطاب از ايشان به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» متوجه شده، تا بدين وسيله، هم مطلب بيان شده باشد و هم با اعتراض آنان مواجه نگردد. و اين که فرمود: «إلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ»، بيان نتيجه دليلى است که در آيات قبلى اقامه شد، و معنايش اين است که: وقتى ثابت شد که خداى تعالى، واجد شرايط الوهيت است و اوست که معبوديتش به حق است، و غير او، خدايانى که مشرکان ادعا مى کنند، هيچ يک، واجد آن شرايط نيستند، يعنى نه خالق اند، نه منعم و نه عالِم، پس اين نتيجه حاصل مى شود که: «إلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ». معبودى که شما سزاوار است بپرستيد، معبود واحدى است، و لازمۀ اين معنا، اين است که چنين معبودى، منحصر به خداى عزّ اسمه باشد. بحث روايتى در مجمع البيان گفته است: چهل آيه از اول اين سوره، مکىّ، و مابقى، يعنى از آيه «وَ الَّذِينَ هَاجَرُوا فِى اللهِ مِن بَعدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُم» تا آخر سوره، مدنى است. (به نقل از حسن و قتاده). و بعضى گفته اند: به استثناى سه آيه آخر، که مربوط به هنگام مراجعت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» از جنگ اُحُد است و با آيه «وَ إن عَاقَبتُم فَعَاقِبُوا» شروع مى شود، همه مکّى است، و آن سه آيه، مابين مکه و مدينه نازل شده است. (به نقل از ابن عباس و عطاء و شعبى). و در يکى از روايات منقوله از ابن عباس دارد که بعضى از آيات، مکّى و بعضى ديگر مدنى است. آيات مکّى آن، از اول سوره است تا جملۀ «وَ لَکُم عَذَابٌ عَظِيمٌ»، و مدنى آن از آيه «وَ لَا تَشتَرُوا بِعَهدِ اللهِ ثَمَناً قَلِيلاً» تا جملۀ «بِأحسَنِ مَا کَانُوا يَعمَلُونَ» است. مؤلف: ما قبلا هم گفتيم که آنچه از سياق به دست مى آيد، با همه اين نقل ها مخالف است. رواياتى در ذيل آيه: «أتَى أمرُ اللهِ فَلَا تَستَعجِلُوهُ» و در تفسير عياشى، از هشام بن سالم، از بعضى از اصحاب ما، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب از معناى آيه «أتَى أمرُ اللهِ فَلَا تَستَعجِلُوهُ» پرسيدم. فرمود: وقتى خدا از امرى به پيامبرش خبر مى دهد که واقع خواهد شد، شما ديگر عجله مکنيد تا وقتش فرا رسد. و فرمود: وقتى خدا از چيزى خبر می دهد (و مى فرمايد)، گويا آن را آمده حساب مى کند، و لذا در اين آيه مى فرمايد: «امر خدا آمد، در آن عجله مکنيد». مؤلف: گويا مى خواهد اشاره به اين کند که تعبير به ماضى، براى تحقق وقوع و حتميت آن است. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده که گفت: وقتى «أتَى أمرُ الله» نازل شد، اصحاب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مضطرب شدند، تا جمله «فَلَا تَستَعجِلُوهُ» آمد، آرام گشتند. و نيز، در همان کتاب است که ابن جرير و ابن منذر، از ابن جريح روايت کرده اند که گفت: وقتى آيه «أتَى أمرُ اللهِ فَلَا تَستَعجِلُوهُ» نازل شد، مردانى از منافقان به يکديگر گفتند: اين مرد مى پندارد که امر خدا آمد، پس پاره اى از کارها را که مى کرديد، نکنيد تا ببينيم آن امر چيست و وقتى ديدند چيزى نازل نشد و عذابى نيامد، گفتند: پس براى هميشه خاطرتان جمع باشد که عذابى در کار نيست. سپس اين آيه نازل شد: «اقتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُم...». گفتند: اين مرد، همان پندار قبلی اش را از سر گرفته، و چون ديدند عذابى نيامد، گفتند: ديگر مطمئن باشيد که عذابى نخواهد آمد. آنگاه آيه «وَ لَئِن أخَّرنَا عَنهُمُ العَذَابُ إلَى أُمَّةٍ مَعدُودُة...» نازل شد. مؤلف: اين روايت دلالت مى کند بر اين که قبل از هجرت هم در ميان مسلمانان، عده اى منافق بوده اند، همچنان که روايت ديگرى نيز شاهد اين معنا است. و در همان کتاب است که ابن ابى حاتم و طبرانى و ابن مردويه و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)، از عقبة ابن عامر روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: قبل از آمدن قيامت، ابر سياهى از طرف مغرب، مانند سپر به شما روى مى آورد و در آسمان به طور دائم بالا رود تا تمامى صفحه آسمان را بپوشاند. آنگاه منادى ندا مى کند: يا ايّها الناس! مردم به يکديگر متوجه مى شوند که من چنين صدايى شنيدم، شما هم شنيديد؟ بعضى مى گويند: آرى شنيدم. بعضى ديگر شک مى کنند، تا آن که بار ديگر منادى ندا مى کند: يا ايّها الناس! باز از يکديگر مى پرسند: آيا چنين صدايى شنيديد؟ مى گويند: آرى. آنگاه ندا مى رسد: «أيُّهَا النَّاسُ أتَى أمرُ اللهِ فَلَا تَستَعجِلُوهُ». رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» اضافه کردند: پس به آن خدايى که جانم به دست اوست، اين قدر مهلت نمى دهد که دو نفر بزّاز که پارچه را باز کرده اند، تا کنند، و يا مردى که حوض را پُر مى کند، از آن به کسى يا حيوانى آب دهد، و يا مردى که شتر خود را مى دوشد، از شيرش بياشامد، و يا هر کس ديگر که سرگرم کار خويش است، از کار دست بکشد. نقد استدلال برخى از علماء به روايات فوق الذکر مؤلف: بعضى از علماء خواسته اند از اين روايات سه گانه - که در معناى اين روايات، روايات ديگرى نيز هست - بفهمند که مراد از «آمدن امر»، آمدن روز قيامت است، و ليکن روايات چنين دلالتى ندارد. اما روايت اول: براى اين که صرف اضطراب دليل نمى شود بر اين که آن مردم از جملۀ مورد بحث، آمدن قيامت را فهميده باشند. زيرا اين قدر هست که امر خدا هرچه باشد، چيزى است که بندگان او را به انديشه وا مى دارد که حجتى در فهمشان نيست و شبهه هم مفهوميه نيست تا مرجع در آن، عرف که اهل لسان اند، بوده باشد. علاوه بر اين، روايت هم خالى از اشکال نيست. براى اين که خداى سبحان، استعجال به آمدن قيامت را از صفات کفار خوانده و آنان را بر اين عمل مذمت، و مؤمنان را از آن برى دانسته و فرموده: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۲۷ «وَ الَّذِينَ آمَنُوا مُشفِقُونَ مِنهَا». و در بيان سابق هم اشاره اى به اين معنا شد که خطاب در جملۀ «فَلَا تَستَعجِلُوهُ»، به مشرکان است و معنايش نهى از استعجال ايشان و درخواست فرارسيدن اجل و نزديک شدن وعده است، نه درخواست مهلت. و در اين صورت معنا ندارد که از شنيدن «فَلَا تَستَعجِلُوهُ» آرام شوند. و اما روايت دوم: ظاهرش اين است که از «امر خدا»، عذاب دنيوى را فهميده بودند، نه قيامت را، و اين، خود مؤيد بيان سابق ما است، نه مؤيد آقايان. و اما روايت سوم: نهايت چيزى که به آن دلالت مى کند، اين است که آمدن قيامت، از مصاديق آمدن امر خداست، و کسى هم در اين شکى ندارد، ولى اين غير از اين است که مقصود از «امر» در آيه، همان قيامت باشد. روايتى که در آن «أتَى أمرُ الله»، به ظهور مهدى «ع» تطبيق شده است و در کتاب غيبت نعمانى، به سند خود، از عبدالرحمن بن کثير، از ابى عبدالله «عليه السلام» نقل کرده که در ذيل جملۀ «أتَى أمرُ اللهِ فَلَا تَستَعجِلُوهُ» فرمود: اين «امر خدا»، همان امر ما است که نبايد در آن عجله شود، و خداوند امر ما را با سه لشکر کمک مى کند: ۱ - ملائکه. ۲ - مؤمنان. ۳ - لشکر خودش. و خروج او، مانند خروج رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. چون در آن آيه فرمود: «کَمَا أخرَجَکَ رَبُّکَ مِن بَيتِکَ بِالحَقّ». مؤلف: اين روايت را، مفيد نيز در کتاب غيبت خود، از - همان - عبدالرحمن، از آن امام آورده. و مراد از ظهور او، ظهور مهدى «عليه السلام» است، که در روايات ديگرى، بدان تصريح شده است و اين، خود از باب جرى و تطبيق کلّى بر فرد و يا از قبيل بطن قرآن است. و در کافى، به سند خود، از سعدالاسکاف روايت کرده که گفت: مردى خدمت اميرالمؤمنين «عليه السلام» رسيد و از «روح» سؤال کرد که: آيا همان جبرئيل نيست؟ فرمود: جبرئيل، از ملائکه است و روح، غير جبرئيل است. سعد مى گويد: اين جواب، بر سائل گران آمده، عرض کرد: حرف بزرگى زدى که هيچ کس نگفته، زيرا هيچ کس احتمال نداده که «روح»، غير جبرئيل باشد. اميرالمؤمنين «عليه السلام» فرمود: تو مرد گمراهى هستى، که سخنان اهل ضلال را نقل مى کنى و گرنه خداى تعالى به پيغمبرش فرمود: «أتَى أمرُ اللهِ فَلَا تَستَعجِلُوهُ سُبحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشرِکُونَ * يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ»، و اين خود صريح است در اين که ملائکه، غير روح است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۲۸ مؤلف: اين روايت، مؤيد رواياتى است که ما قبلا ذکر کرديم و در يک دسته روايات آمده که: «روح»، مخلوقى است بزرگتر از جبرئيل. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «فَإذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ» آمده که امام «عليه السلام» فرمود: خداوند، انسان را از يک قطره آب بى ارزش خلق کرد، و همين قطره بى ارزش، دشمنى آشکار برايش شد، و در دشمنى با او، متکلمى بليغ گرديد. و نيز، در همان کتاب، در ذيل جملۀ «حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسرَحُونَ»، امام «عليه السلام» فرموده: حين بازگشت از چراگاه و حين رفتن به چراگاه. رواياتى درباره حکم شرعى بول و گوشت چهارپايان و در تفسير عياشى، از زراره، از يکى از دو امام باقر و صادق «عليهما السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب از بول اسب و الاغ و قاطر پرسيدم. فرمود: ما آن را مکروه مى داريم. عرض کردم: مگر گوشت آن ها حلال نيست؟ فرمود: مگر خداى تعالى برايتان بيان نکرده که: «وَ الأنعَامَ خَلَقَهَا لَکُم فِيهَا دِف ءٌ وَ مَنَافِعُ وَ مِنهَا تَأکُلُون»، که گوشت انعام، يعنى شتر و گاو و گوسفند، حلال است، ولى در باره چارپايان، يعنى خيل و بغال و حمير تنها فرموده: «لِتَرکَبُوهَا وَ زِينَةً». از آن ها، تنها خوردن گوشت و از اين ها، تنها مسأله سوار شدن را ذکر فرموده. البته معناى اين دو بيان، اين نيست که گوشت چارپايان حرام است، وليکن اشاره به رفتارى است که خود مردم در باره آن ها دارند. يعنى از خوردن گوشت آن ها صرف نظر کرده اند. مؤلف: روايات در باب خيل و بغال و حمير، مختلف است، ولى مذهب اهل بيت «عليهما السلام» همين است، که خوردن گوشت آن ها مکروه است، نه حرام. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ يَخلُقُ مَا لَا تَعلَمُون» آمده که امام فرمود: مقصود عجائبى است که خداوند در دريا و خشکى عالَم خلق مى کند. و در الدر المنثور است که در ذيل آيه «وَ عَلَى اللهِ قَصدُ السَّبِيل وَ مِنهَا جَائِرٌ»، عبد بن حميد و ابن منذر و ابن انبارى (در کتاب مصاحف)، از على «عليه السلام» نقل کرده که آن جناب، آيه را به صورت «فَمِنکُم جَائِرٌ» قرائت مى کرده. و در تفسير عياشى، از اسماعيل بن ابى زياد، از جعفر بن محمّد، از پدرش، از پدران بزرگوارش، از على «عليه السلام» روايت کرده که فرموده است: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در تفسير جمله «وَ بِالنَّجمِ هُم يَهتَدُون» فرمود: منظور از اين نجم، ستاره «جُدَى» است. براى اين که تنها «جُدَى» است که بناء قبله بر آن دور نمى زند و تغيير پيدا نمى کند، و اهل بر و بحر، راه خود را به وسيله آن پيدا مى کنند. مؤلف: اين روايت از امام صادق «عليه السلام» نيز نقل شده. و در کافى، به سند خود، از داوود جصاص (گچ پز) روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که فرمود: منظور از «نجم» در جملۀ «وَ بِالنَّجمِ هُم يَهتَدُون»، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، و منظور از «علامات»، ائمه هدى «عليهم السلام» است. مؤلف: اين روايت را (کافى)، به دو طريق ديگر نيز، از آن جناب و از حضرت رضا «عليه السلام» نقل کرده، و عياشى و قمى نيز، در تفسير خود آن را آورده اند، و شيخ در «امالى»، از امام صادق «عليه السلام» روايتش کرده. و اين، از باب تفسير نيست، بلکه از باب بطن است. دليلش هم اين است که طبرسى آن را در مجمع نقل کرده که امام صادق «عليه السلام» فرمود: ما علامت ها و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، نجم است. آنگاه فرمود که: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: خداوند نجوم را امان اهل آسمان، و اهل بيت مرا، امان اهل زمين قرار داده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۰ آيات ۲۲ - ۴۰ سوره نحل إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ قُلُوبهُم مُّنکِرَةٌ وَ هُم مُّستَکْبرُونَ(۲۲) لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَ مَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُستَکْبرِينَ(۲۳) وَ إِذَا قِيلَ لهَُم مَّا ذَا أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُوا أَساطِيرُ الاَوَّلِينَ(۲۴) لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ کَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيرِ عِلْمٍ أَلا سَاءَ مَا يَزِرُونَ(۲۵) قَدْ مَکرَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَأَتى اللَّهُ بُنْيَانَهُم مِّنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيهِمُ السقْفُ مِن فَوْقِهِمْ وَ أَتَاهُمُ الْعَذَاب مِنْ حَيْث لا يَشعُرُونَ(۲۶) ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ وَ يَقُولُ أَيْنَ شُرَکائِى الَّذِينَ کُنتُمْ تُشاقُّونَ فِيهِمْ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْى الْيَوْمَ وَ السُّوءَ عَلى الْکافِرِينَ(۲۷) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائکَةُ ظالِمِى أَنفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا کُنَّا نَعْمَلُ مِن سُوءٍ بَلى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمُ بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۲۸) فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلَبِئْس مَثْوَى الْمُتَکَبرِينَ(۲۹) وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُوا خَيراً لِّلَّذِينَ أَحَْسَنُوا فى هَذِهِ الدُّنْيَا حَسنَةٌ وَ لَدَارُ الاَخِرَةِ خَيرٌ وَ لَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ(۳۰) جَنَّات عَدْنٍ يَدْخُلُونهَا تَجْرِى مِن تَحْتهَا الاَنْهَارُ لهَُمْ فِيهَا مَا يَشاءُونَ کَذَلِک يَجْزِى اللَّهُ الْمُتَّقِينَ(۳۱) الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائکَةُ طيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْکُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۳۲) هَلْ يَنظُرُونَ إِلّا أَن تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائکةُ أَوْ يَأْتىَ أَمْرُ رَبِّک کَذَلِک فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَ مَا ظلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لَکِن کانُوا أَنفُسهُمْ يَظلِمُونَ(۳۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۱ فَأَصابَهُمْ سيِّئَات مَا عَمِلُوا وَ حَاقَ بِهِم مَّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۳۴) وَ قَالَ الَّذِينَ أَشرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ نَحْنُ وَ لا آبَاؤُنَا وَ لا حَرَّمْنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ کَذَلِک فَعَلَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلى الرُّسلِ إِلّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ(۳۵) وَ لَقَدْ بَعَثْنَا فى کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوت فَمِنْهُم مَنْ هَدَى اللَّهُ وَ مِنْهُم مَنْ حَقَّت عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فى الاَرْضِ فَانْظُرُوا کَيْف کانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِينَ(۳۶) إِن تحْرِص عَلى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِى مَن يُضِلُّ وَ مَا لَهُم مِن نَاصِرِينَ(۳۷) وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لا يَبْعَث اللَّهُ مَن يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۳۸) لِيُبَينَ لَهُمُ الَّذِى يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَنهُمْ کانُوا کاذِبِينَ(۳۹) إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشئٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَن نَّقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ(۴۰) «ترجمه آیات» خداى شما خداى يکتاست، کسانى که به آخرت ايمان ندارند، دل هايشان به انکار (حق) خو کرده و خودشان مستکبرند. (۲۲) قطعا خدا آنچه را نهان کنند و آنچه را عيان کنند، مى داند و خدا، مستکبران را دوست ندارد. (۲۳) و هنگامى که به آن ها گفته شود پروردگارتان چه نازل کرده، مى گويند: اين ها (وحى الهى نيست)، همان افسانه هاى دروغين پيشينيان است. (۲۴) آن ها بايد (در) روز قيامت، بارِ گناهان خويش را به طور کامل و شمّه اى از گناهان آن کسانى را که از روى جهل، گمراهشان مى کنند، بردارند. بدانيد که بد بارى بر مى دارند. (۲۵) کسانى که پيش از آن ها بودند، نيرنگ کردند و خدا بنيانشان را از پايه سست کرد و سقف از فرازشان افتاد و عذاب از آن جایى که نمى دانستند، به سراغشان آمد. (۲۶) آنگاه روز قيامت خدا رسوايشان مى کند و مى گويد: شريکان من که در مورد آن ها اختلاف مى کرديد، کجايند؟ کسانى که دانش يافته اند، گويند: امروز، رسوايى و بدى بر کافران است. (۲۷) همان کسانى که در آن حال که ستمگر بر خويش اند، چون فرشتگان جانشان را بگيرند، اطاعت عرضه کنند و گويند: ما هيچ کار بدى نمى کرديم. چنين نيست، بلکه خدا از اعمالى که مى کرده اند، آگاه است. (۲۸) از درهاى جهنم درون شويد و جاودانه در آن باشيد، که جايگاه متکبران، بسيار بد است. (۲۹) و به کسانى که پرهيزکارى مى کنند، گفته شود: پروردگارتان چه نازل کرده است؟ گويند: خيرى نازل کرده است، کسانى که نيکوکارى کرده اند، در اين دنيا پاداشى نيک دارند و سراى ديگر بهتر است و سراى پرهيزگاران چه نيکوست. (۳۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۲ به بهشت هاى جاويد داخل شوند که جوی ها در آن روان است و در آن جا هرچه خواهند، دارند، خدا پرهيزکاران را چنين پاداش مى دهد. (۳۱) همان کسان که فرشتگان با حال پاک سيرتى، جانشان را بگيرند و گويند: سلام بر شما، به پاداش اعمالى که مى کرده ايد، به بهشت درآييد. (۳۲) مگر جز اين انتظار دارند، که فرشتگان سوى ايشان بيايند، يا فرمان پروردگارت بيايد، کسانى که پيش از آن ها بودند، نيز چنين کردند. خدا ستمشان نکرد، بلکه آن ها به خود ستم مى کردند. (۳۳) و سزاى اعمال بدشان به ايشان رسيد و عذابى که به استهزاى آن مى پرداختند، بر آن ها وقوع يافت. (۳۴) و کسانى که شرک مى ورزند، گويند: اگر خدا مى خواست، نه ما و نه پدرانمان، جز او هيچ نمى پرستيديم و بدون فرمان وى، چيزى را حرام نمى کرديم. کسانى که پيش از آن ها بودند، نيز چنين کردند. مگر به عهده پيغمبران جز ابلاغ آشکار، چيزى هست؟ (۳۵) ميان هر امتى پيغمبرى برانگيختيم که خدا را بپرستيد و از طغيانگرى کناره گيرى کنيد. بعضشان را خدا هدايت کرد و بعض ديگرشان ضلالت برايشان مقرر گشت. در زمين بگرديد و بنگريد سرانجام تکذيب کنان چسان بود.(۳۶) اگر به هدايت کردنشان علاقه دارى، خدا کسى را که به ضلالت محکوم کرده، هدايت نمى کند و يارانى ندارند. (۳۷) به خدا قسم خوردند، قسم هاى مؤکد، که هر که بميرد، خدايش زنده نمى کند. چنين نيست، بلکه خدا وعده اى کرده که بر عهده اوست، ولى بيشتر مردم نمى دانند. (۳۸) تا چیزهایی را که در آن اختلاف دارند، برايشان بيان کند و تا کسانى که کافرند، بدانند که دروغگو بوده اند. (۳۹) سخن ما به هر چيزى وقتى اراده وجود آن کنيم، اين است که بدو گویيم باش، وجود يابد. (۴۰) «بیان آیات» اين آيات، قسمت دوم از آيات صدر سوره است. قسمت اولش، متضمن بيان توحيد ربوبيت و اقامه حجت عليه مشرکان و انذار آنان به آوردن عذاب و تنزيه خداى سبحان از شرک ايشان بود. و اين قسمت، يعنى قسمت دوم، متضمن مطالبى است که مناسب با آن بيان است. از قبيل: بيان عيب هاى مشرکان و صفات بد آنان، که همه ناشى از انکار توحيد است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۳ و مانند سخنان باطل و استکبارشان در برابر خدا و استهزاء آيات او و انکار حشر. و نيز متضمن بيان بطلان اين سخنان و تهديد ايشان است به آمدن عذاب دنيوى، و هشدارشان از عذاب روز مرگ و روز قيامت. و نيز حقايقى ديگر که پس از بحث روشن مى گردد. اعتقاد به معاد، لازمۀ توحيد کامل است «إِلَهُکمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ قُلُوبهُم مُّنکِرَةٌ وَ هُم مُّستَکْبرُونَ»: در تفسير جملۀ «إلَهُکُم إلَهٌ وَاحِدٌ»، قبلا گفتيم که نتيجه حجتى است که در آيات قبلى اقامه شده بود. و جملۀ «فَالَّذِينَ لَا يُؤمِنُونَ بِالآخِرَة...»، تفريعى است بر همان جمله، و افتتاح فصل جديدى است از کلام، در پيرامون رفتار و گفتار کفار و اعمالى که ناشى از ايمان نداشتن به خداست. و اگر اسمى از ايمان نداشتن به خدا نبرد، بلکه مسأله ايمان نداشتن به روز قيامت را ذکر کرد، بدين جهت بود که آن حجتى که اقامه فرموده بود، حجت بر توحيد کامل بود و آن، عبارت است از: وجوب اعتقاد به معبودى عليم و قدير، که تمامى موجودات را خلق کرد، و همه نعمت ها را ارزانى داشت، اما نه به لغو و باطل، بلکه به حق، تا دوباره به سويش باز گردند، و ايشان را بر آنچه که کرده اند، محاسبه نموده و بر اساس اوامر و نواهى، که به وسيله فرستادگانش به ايشان ابلاغ فرموده، پاداش يا کيفر دهد. پس توحيدى که در آيات گذشته بدان سفارش شده، عبارت است از: اعتقاد به وحدانيت خداى تعالى و ايمان به آنچه فرستادگان او آورده اند و ايمان به روز حساب. و لذا در همين آيات، کافر را عبارت از کسى دانسته که به روز جزا ايمان نداشته باشد. چون ايمان به روز جزا، مستلزم ايمان به وحدانيت خدا و رسالت رسولان اوست. و شما خواننده عزيز، براى مزيد اطلاع و وضوح بيشتر در باره آنچه ما گفتيم، به کلامى که ما در ذيل آيات اول سوره که مى فرمود: «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ عَلَى مَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ أن أنذِرُوا أنَّهُ لَا إلَه إلّا أنَا فَاتَّقُون * خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ بِالحَقِّ سُبحَانَهُ عَمَّا يُشرِکُون» گذرانديم، مراجعه نمایيد. زيرا آن کلام جامعى بود که ما در باره اصول سه گانه اعتقادات گذرانديم. «قُلُوبُهُم مُنکِرَةٌ » - يعنى: دل هايشان، منکر حق است. «وَ هُم مُستَکبِرُونَ » - يعنى: از حق استکبار مى ورزند. و استکبار - به طورى که گفته اند - عبارت از اين است که: کسى بخواهد با ترک پذيرفتن حق، خود را بزرگ جلوه دهد، و خود را بزرگتر از آن بداند که حق را بپذيرد. معناى آيه، اين است که: معبود شما واحد است، و آيات واضحه اى بر آن دلالت دارد، و وقتى امر به اين درجه از روشنى باشد، با هيچ سترى پوشيده نمى شود و جاى شکى در آن نمى ماند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۴ پس اين ها که به روز جزا ايمان ندارند، دل هايشان منکر حق است و نسبت به آن عناد و لجاج دارند، و مى خواهند با لجاجت در برابر حق، خود را بزرگتر از حق جلوه دهند. و به همين جهت، بدون هيچ دليل و حجتى، از انقياد در برابر حق، سر بر مى تابند. «لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَ مَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُستَکْبرِينَ»: کلمۀ «لَا جَرَم»، کلمه اى است مرکب از «لَا» و «جَرَم»، که در همه احوال، به يک صورت استعمال مى شود، و به طورى که «خليل» و «سيبويه» گفته اند، معناى تحقيق را افاده مى کند. تعريف هايى هم که ديگران براى اين کلمه کرده اند، برگشتش به همين تعريف خليل و سيبويه است، هر چند که در اصل مرکب بودنش، اختلاف کرده اند. خليل گفته: اين کلمه، کلمۀ تحقيقى است که جز در مورد جواب، استعمال نمى شود. مثلا شنونده در برابر سخن گوينده اى که گفته: «چنين و چنان کرده اند»، مى گويند: «لا جرم پشيمان خواهند شد». و معناى آيه، اين است که: محققا و يا حقّاً، خداى تعالى آنچه را که ايشان پنهان مى دارند و يا آشکار مى سازند، مى داند. و اين تعبير، کنايه از تهديد به کيفرى سخت است. يعنى خدا مى داند کارهايى که در نهان و آشکار مى کنند، و به زودى آنان را به سزاى اعمالشان مى رساند و در برابر انکار و استکبارشان مؤاخذه مى فرمايد. زيرا او مستکبران را دوست نمى دارد. «وَ إِذَا قِيلَ لهَُم مَّا ذَا أَنزَلَ رَبُّکُمْ قَالُوا أَساطِيرُ الاَوَّلِينَ»: راغب در مفردات مى گويد: «سطر»، هم به فتحه سين و سکون طاء و هم به فتحه، هر دو استعمال مى شود که هم در کتابت و نوشته به رديف و هم در درختان کاشته شده به رديف، و هم در مردمى که به رديف ايستاده باشند، به کار مى رود، و جمع آن «أسطُر» و «سُطُور» و «أسطار» مى آيد. اما در مورد کلمۀ «أساطير» در آيه مورد بحث، مبرد گفته: جمع «أُسطوره» است. مانند کلمۀ «أراجيح»، که جمع «أُرجُوحَه» و «أثافى»، که جمع «أثفيه»، و «أحاديث»، که جمع «أُحدُوثه» است. و «أساطير الاولين»، به معناى نوشته هایى از دروغ و خرافات است، که اهلش به خيال خود، آن را مقدس ‍مى شمرده اند. همچنان که خداى تعالى بدان اشاره نموده و در نقل کلام کفار فرموده که: در باره قرآن گفتند: «أسَاطِيُر الأوَّلِين اکتَتَبَهَا فَهِىَ تُملَى عَلَيهِ بُکرَةً وَ أصِيلاً». اين بود کلام مبرد. و غير او گفته اند: «أساطير»، جمع «أسطار» است، که گفتيم (اسطار هم) جمع «سَطر» است، و بنا به گفته آنان، کلمه مذکور، جمع الجمع خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۳۳۵ و در جملۀ «وَ إذَا قِيلَ لَهُم مَا ذَا أنزَلَ رَبُّکُم»، ممکن است قائل اين پرسش، بعضى از مؤمنان بوده باشند که از کفار اين سؤال را کرده بودند، تا آنان را امتحان کنند، و نظريه آنان را در باره دعوت نبوى استفهام نمايند. و ممکن هم هست گوينده آن، بعضى از مشرکان بوده باشند، که به منظور تقليد در آوردن و استهزاء مؤمنان، اين سؤال را از يکديگر کرده باشند. و ممکن هم هست شخص متحيرى که راستى در حقانيت اين دعوت شک داشته، اين سؤال را کرده باشد، و آيه بعدى و همچنين آيه: «وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوا مَا ذَا أنزَلَ رَبُّکُم»، يکى از دو وجه اخير را تأييد مى کند. رده:تفسیر المیزان