تفسیر المیزان

و از آن جایى که ولايت مختص به ذات بارى تعالى است، همچنان که خودش فرموده: «فَاللهُ هُوَ الوَلِىُّ»، ولى نبوت چنين نيست. زيرا غير خدا از قبيل ملائکه کرام نيز در آن دخالت داشته، وحى و امثال آن را انجام مى دهند. لذا مى توان گفت منظور از جمله «رَحمَةً مِن عِندِنَا» - که با نون عظمت (مِن عِندِنَا) آورده شده و نفرموده «مِن عِندِى: از ناحيه من» - همان نبوت است، نه ولايت. و به همين بيان، تفسير آن کسى که کلمه مذکور را به نبوت معنا کرده، تأييد مى شود. «وَ عَلَّمنَاهُ مِن لَدُنّا عِلماً» - اين علم نيز مانند رحمت، علمى است که غير خدا کسى در آن صنعى و دخالتى ندارد، و چيزى از قبيل حس و فکر در آن واسطه نيست. و خلاصه، از راه اکتساب و استدلال به دست نمى آيد. دليل بر اين معنا، جمله «مِن لَدُنّا» است که مى رساند منظور از آن علم، علم لدنّى و غير اکتسابى و مختص به اولياء است. و از آخر آيات استفاده مى شود که مقصود از آن، علم به تأويل حوادث است. تقاضاى تعليم از طرف موسى «ع» و پاسخ حضرت خضر«ع» «قَالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُک عَلى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشداً»: کلمه «رشد» در معنا مخالف «غىّ» است. آن، به معناى اصابت به واقع و صواب و اين، به معناى خطا رفتن است. کلمه «رشد» در آيه شريفه، مفعولٌ له و يا مفعولٌ به است. و معناى آيه، اين است که: موسى گفت: آيا اجازه مى دهى که با تو بيايم، و تو را بر اين اساس پيروى کنم که آنچه خدا به تو داده، براى اين که من هم به وسيله آن رشد يابم، به من تعليم کنى؟ و (يا) آنچه را که خدا از رشد به تو داده، به من هم تعليم کنى؟ «قَالَ إِنَّک لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صَبراً»: در اين جمله، خويشتندارى و صبر موسى را در برابر آنچه از او مى بيند، با تأکيد نفى مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۵ و خلاصه مى گويد: تو نمى توانى آنچه را که در طريق تعليم از من مى بينى، تحمل کنى و دليل بر اين تأکيد چند چيز است: اول: کلمۀ «إنّ». دوم: آوردن کلمۀ «صبر» است، به صورت نکره در سياق نفى. چون نکره در سياق نفى، افاده عموميت مى کند. سوم اين که گفت: تو استطاعت و توانايى صبر را ندارى. و نفرمود: «نسبت به آنچه که تو را تعليم دهم، صبر ندارى». چهارم اين که: قدرت بر صبر را با نفى سبب قدرت، که عبارت است از احاطه و علم به حقيقت و تأويل واقع نفى مى کند. پس در حقيقت، فعل را با نفى يکى از اسبابش نفى کرده، و لذا مى بينيم موسى در هنگامى که آن عالم معنا و تأويل کرده هاى خود را بيان کرد، تغيرى نکرد، بلکه در هنگام ديدن آن کرده ها در مسير تعليم بر او تغير کرد، و وقتى برايش معنا کرد، قانع شد. آرى، علم حکمى دارد و مظاهر علم حکمى ديگر. نظير اين تفاوتى که در علم و در مظاهر علم رخ داده، داستان موسى «عليه السلام» است در قضيه گوساله، که در سوره «اعراف» آمده. با اين که خداى تعالى در ميقات به او خبر داد که قوم تو، بعد از آمدنت به وسيله سامرى گمراه شدند، و خبر دادن خدا از هر خبر ديگرى صادق تر است. با اين وصف آن جا هيچ عصبانى نشد، ولى وقتى به ميان قوم آمد و مظاهر آن علمى را که در ميقات به دست آورده بود، با چشم خود ديد، پر از خشم و غيظ شده، الواح را انداخت و موى سر برادر را گرفت و کشيد. پس جمله «إنَّکَ لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صَبراً...»، إخبار به اين است که: تو طاقت روش تعليمى مرا ندارى. نه اين که تو طاقت علم را ندارى. «وَ کَيْف تَصبرُ عَلى مَا لَمْ تُحِط بِهِ خُبراً»: کلمه «خُبر» به معناى علم است، و علم هم به معناى تشخيص و تميز است، و معنا اين است که: خبر و اطلاع تو به اين روش و طريقه احاطه پيدا نمى کند. «قَالَ سَتَجِدُنى إِن شَاءَ اللَّهُ صَابِراً وَ لا أَعْصى لَکَ أَمْراً»: موسى «عليه السلام» در اين جمله، وعده مى دهد که به زودى خواهى ديد که صبر مى کنم و تو را مخالفت و عصيان نمى کنم. ولى وعده خود را مقيد به مشيت خدا کرد، تا اگر تخلف نمود، دروغ نگفته باشد. و جمله «وَ لَا أعصِى...»، عطف است بر کلمه «صَابِراً». چون کلمه مزبور، هرچند وصف است، ولى معناى فعل را مى دهد. و بنابراين، وعده «لَا أعصِى» هم مقيد به مشيت هست. پس اگر نهى او را از سؤال مخالفت کرد، بارى وعده «لَا أعصِى» را خلف نکرد، چون اين وعده نيز مقيد بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۶ «قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنى فَلاتَسئَلْنى عَن شَئٍ حَتّى أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً»: ظاهر اين است که کلمه «مِنهُ»، متعلق به کلمه «ذِکراً» باشد، و «احداث ذکر» از هر چيز به معناى ابتداء و آغاز به ذکر آن است، بدون اين که از طرف مقابل تقاضايى شده باشد. و معناى جمله، اين است که: اگر پيروى مرا کردى، بايد از هر چيزى که ديدى و برايت گران آمد، سؤال نکنى، تا خودم در بيان معنا و وجه آن ابتداء کنم. و در اين جمله، اشاره است به اين که: به زودى از من حرکاتى خواهى ديد، که تحملش بر تو گران مى آيد، ولى به زودى من خودم برايت بيان مى کنم. اما براى موسى مصلحت نيست که ابتداء به سؤال و استخبار کند، بلکه سزاوار او اين است که صبر کند تا خضر، خودش بيان کند. ادب و تواضع فراوان موسى«ع»، در برابر استاد مطلب عجيبى که از اين داستان استفاده مى شود، رعايت ادبى است که موسى «عليه السلام» در مقابل استادش حضرت خضر نموده، و اين آيات آن را حکايت کرده است، با اين که موسى «عليه السلام» کليم الله، و يکى از انبياى اولواالعزم و آورنده تورات بوده، مع ذلک در برابر يک نفر که مى خواهد به او چيز بياموزد، چقدر رعايت ادب کرده است! از همان آغاز برنامه تا به آخر، سخنش سرشار از ادب و تواضع است. مثلا: از همان اول تقاضاى همراهى با او را به صورت امر بيان نکرد، بلکه به صورت استفهام آورده و گفت: آيا مى توانم تو را پيروى کنم؟ دوم اين که: همراهى با او را به مصاحبت و همراهى نخواند، بلکه آن را به صورت متابعت و پيروى تعبير کرد. سوم اين که: پيروى خود را مشروط به تعليم نکرد، و نگفت: من تو را پيروى مى کنم به شرطى که مرا تعليم کنى، بلکه گفت: تو را پيروى مى کنم، باشد که تو مرا تعليم کنى. چهارم اين که: رسما خود را شاگرد او خواند. پنجم اين که: علم او را تعظيم کرده، به مبدئى نامعلوم نسبت داد، و به اسم وصفت معينش نکرد، بلکه گفت: «از آنچه تعليم داده شده اى»، و نگفت: «از آنچه مى دانى». ششم اين که: علم او را به کلمه «رشد» مدح گفت و فهماند که علم تو رشد است. (نه جهل مرکب و ضلالت). هفتم: آنچه را که خضر به او تعليم مى دهد، پاره اى از علم خضر خواند، نه همه آن را و گفت: «پاره اى از آنچه تعليم داده شدى، مرا تعليم دهى»، و نگفت: «آنچه تعليم داده شدى، به من تعليم دهى». هشتم اين که: دستورات خضر را امر او ناميد، و خود را در صورت مخالفت عاصى و نافرمان او خواند و به اين وسيله، شأن استاد خود را بالا برد. نهم اين که: وعده اى که داد، وعده صريح نبود، و نگفت: من چنين و چنان مى کنم، بلکه گفت: إن شاء الله، به زودى خواهى يافت که چنين و چنان کنم. و نيز نسبت به خدا رعايت ادب نموده، إن شاء الله آورد. خضر «عليه السلام» هم، متقابلا رعايت ادب را نموده، اولا با صراحت او را رد نکرد، بلکه به طور اشاره به او گفت که: تو استطاعت بر تحمل ديدن کارهاى مرا ندارى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۷ و ثانيا: وقتى موسى «عليه السلام» وعده داد که مخالفت نکند، امر به پيروى نکرد، و نگفت: «خيلى خوب بيا»، بلکه او را آزاد گذاشت تا اگر خواست بيايد و فرمود: «فَإن اتَّبَعتَنِى: پس اگر مرا پيروى کردى». و ثالثا: به طور مطلق از سؤال نهيش نکرد، و به عنوان صرف مولويت او را نهى ننمود، بلکه نهى خود را منوط به پيروى کرد و گفت: «اگر بنا گذاشتى پيرويم کنى، نبايد از من چيزى بپرسى»، تا بفهماند نهيش صرف اقتراح نيست، بلکه پيروى او آن را اقتضاء مى کند. صبر نياوردن موسى «ع» به سکوت در برابر اعمال خضر «ع» «فَانطلَقَا حَتى إِذَا رَکِبَا فى السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً»: کلمه «إمر» - به کسر همزه - به معناى داهيه عظيم و مصيبت بزرگ است. و جمله «فَانطَلَقَا»، تفريع بر مطلب قبلى است، و مقصود از آن - روانه شدن - موسى و خضر است. از اين جمله بر مى آيد که از اين جا به بعد، ديگر جوان همراه موسى با آن دو روانه نشده است. لام در جمله «لِتُغرِقَ أهلَهَا»، لام غايت است. زيرا هر چند که عاقبت سوراخ کردن کشتى غرق شدن است و قطعا خضر منظورش به دست آمدن اين غايت و نتيجه نبوده، وليکن بسيار مى شود که عاقبت قهرى و ضرورى از باب ادعا و مجازا غايت منظور نظر گرفته مى شود. چون شنونده و يا خواننده، خود مى داند که اين عاقبت منظور نظر نيست، همچنان که بسيار مى شود که مى گويى: فلانى، آيا مى خواهى با انجام اين کار، خودت را هلاک کنى؟ «قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّک لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صَبراً»: در اين جمله سؤال موسى «عليه السلام» را بيجا قلمداد نموده، مى گويد: آيا نگفتم که تو توانايى تحمل با من بودن را ندارى؟ و با اين جمله، همىن گفته خود را که در سابق نيز خاطرنشان ساخته بود، مستدل و تأييد مى نمايد. «قَالَ لا تُؤَاخِذْنى بِمَا نَسِيتُ وَ لا تُرْهِقْنى مِنْ أَمْرِى عُسراً»: کلمه «رهق» به معناى احاطه و تسلط يافتن به زور است، و «إرهاق» به معناى تکليف کردن است. و معناى جمله اين است که: مرا به خاطر نسيانى که کردم و از وعده اى که دادم، غفلت نمودم، مؤاخذه مکن و در کار من تکليف را سخت مگير. و چه بسا نسيان را به ترک تفسير کنند، ليکن تفسير اول روشن تر است، و به هر حال جمله مورد بحث، عذرخواهى موسى «عليه السلام» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۸ «فَانطلَقَا حَتى إِذَا لَقِيَا غُلَاماً فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْت نَفْساً زَکِيَّةَ بِغَيرِ نَفْسٍ لَّقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُّکْراً»: قبل از اين جمله، مطلبى به منظور اختصار حذف شده، و تقدير کلام اين است که: موسى و خضر از کشتى بيرون شده، به راه افتادند. کلمه «فَقَتَلَهُ» در جمله «حَتَّى إذَا لَقِيَا غُلَاماً فَقَتَلَهُ» با حرف «فاء» عطف شده بر شرط «إذا» و کلمه «قال» جزاء شرط است. اين، آن نکته اى است که از ظاهر کلام استفاده مى شود، و از همين جا معلوم می شود که عمده مطلب و نقطه اتکاء کلام، بيان اعتراض موسى است، نه بيان قضيه قتل. و نظير اين نکته در آيه بعد که مى فرمايد: «فَانطَلَقَا حَتّى إذَا أتَيَا أهلَ قَريَةٍ... لَو شِئتَ» نيز به چشم مى خورد. بر خلاف آيه قبلى که مى فرمود: «فَانطَلَقَا حَتَّى إذَا رَکِبَا فِى السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ» که جزاء «إذا» در آن، جمله «خَرَقهَا» است. و جمله «قَالَ...» کلامى جداگانه و جديد است. و بنابراين، پس اين آيات مى خواهد يک داستان را بيان کند که موسى سه مرتبه، يکى پس از ديگرى، به خضر اعتراض کرده است، نه اين که خواسته باشد سه داستان را بيان کرده باشد، که موسى در هر يک اعتراضى نموده، پس کأنّه گفته شده: داستان چنين و چنان شد و موسى بر او اعتراض کرد. دوباره اعتراض کرد. بار سوم هم اعتراض کرد. پس غرض و نقطه اتکاء کلام، بيان سه اعتراض موسى است، نه عمل خضر و اعتراض موسى، تا سه داستان بشود. اين را بدان جهت گفتيم که وجه فرق ميان اين سه آيه روشن شود که چرا در اولى «خَرَقَهَا» جواب «إذَا» قرار گرفته، ولى جمله «قَتَلَهُ» و «وَجَدَا» و جمله «أقَامَهُ» در آيه دوم و سوم، جواب قرار نگرفته، بلکه جزء شرط و معطوف بر آن شده است - دقت فرمایيد. کلمه «زَکِيَّة» در جمله «أقَتَلتَ نَفساً زَکِيّة» به معناى طاهره است، و مراد، طهارت و پاکى او از گناه است. چون آن کسى که به دست خضر کشته شد، کودکى بوده که به طورى که از کلمه «غُلاماً» استفاده مى شود، به سن بلوغ نرسيده بوده، و اين پرسش موسى، پرسش انکارى بوده است. و جمله «بِغَيرِ نَفسٍ»، معنايش اين است که «بدون اين که او کسى را کشته باشد، تا مجوّز کشته شدنش به قصاص باشد». چون اين بچه غير بالغ کسى را نکشته بود. و چه بسا از جمله «بِغَيرِ نَفسٍ» استفاده شود که مقصود از نفس اولى هم، جوانى بالغ است. يعنى آن که به دست خضر کشته شده، نيز بالغ بوده، و کلمه «غلام» هم، مطلق است. يعنى هم جوان نابالغ را شامل مى شود و هم بالغ را. و بنابر اين احتمال، معنا چنين مى شود: «آيا بدون قصاص نفس برى از گناه مستوجب قتل را کشتى»؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۹ «لقد جئتَ شَيئا نُکراً» - يعنى: کارى بس منکر و زشت کردى، که طبع آن را ناشناس مى داند، و جامعه بشرى آن را نمى شناسد. و اگر سوراخ کردن کشتى را «أمر»، يعنى کارى خطرناک خواند که مستعقب مصائبى است و کشتن جوانى بى گناه را کارى منکر خواند، بدين جهت است که آدمکشى در نظر مردم، کارى زشت تر و خطرناکتر از سوراخ کردن کشتى است. گو اين که سوراخ کردن کشتى، مستلزم غرق شدن عده زيادى است، وليکن در عين حال چون به مباشرت نيست، و آدمکشى به مباشرت است، لذا آدمکشى را «نُکر» خواند. «قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّک إِنَّک لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صَبراً»: معناى اين جمله روشن است، و زيادى کلمه «لَکَ»، يک نوع اعتراضى است به موسى، که چرا به سفارشش اعتناء نکرد. و نيز اشاره به اين است که گويا نشنيده که در اول امر به او گفته بود: «إنَّکَ لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صَبراً». و يا اگر شنيده، خيال کرده که شوخى کرده است، و يا با او نبوده. و لذا گويا مى گويد: اين که گفتم «إنَّکَ لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صَبراً» با تو بودم، و غير از تو منظورى نداشتم. «قَالَ إِن سَأَلْتُک عَن شَئٍ بَعْدَهَا فَلاتُصاحِبْنى قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنى عُذْراً»: ضمير در «بَعدَهَا» به «هَذِهِ المَرّة» و يا «هَذِهِ المَسألَة»، که در تقدير است، بر مى گردد، و معنايش اين مى شود که: اگر بعد از اين دفعه و يا بعد از اين سؤال، بار ديگر سؤالى کردم، ديگر با من مصاحبت مکن. يعنى ديگر مى توانى با من مصاحبت نکنى. «قَد بَلَغتَ مِن لَدُنّى عُذراً» - يعنى: به عذرى که از ناحيه من باشد، رسيدى، و به نهايتش هم رسيدى. «فَانطلَقَا حَتّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ استَطعَمَا أَهْلَهَا...»: آن کلامى که در آيه قبل در باره «فَانطَلَقَا» و «فَقَتَلَه» گذشت، عينا در اين آيه نيز در جملات «فَانطَلَقَا» «فأبَوا» «فَوَجَدا» «فَأقَامَهُ» مى آيد. جمله «استَطعَمَا أهلَهَا» صفت آن قريه است، و اگر فرمود: «تا آمدند به آن دهى که (اين صفت داشت که) از اهلش غذا خواستند» و نفرمود: «به دهى که از ايشان غذا خواستند»، براى اين است که تعبير «دهى که از ايشان غذا خواستند»، تعبير بدى است. به خلاف اين که اول گفته شود آمدند نزد دهى و «اهل» در تقدير گرفته شود، چون «قريه» هم، نصيبى از آمدن به سويش دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۰ لذا جایز است مجازا همان «قريه» را در جاى «اهل» بگذاريم، به خلاف غذا خواستن از قريه که مخصوص اهل قريه است. بنابراين، کلمۀ «أهلَهَا» از باب به کار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير نيست. و اگر نفرمود: «حَتّى إذَا أتَيَا قَريَة استَطعَمَا أهلَهَا» بدين جهت بود، هرچند که اگر اين طور فرموده بود، کلمه «قرية» در معناى حقيقی اش استعمال شده بود، وليکن از آن جایى که غرض عمده از اين کلام مربوط به جزاء، يعنى جملۀ «قَالَ لَو شِئتَ لَتَّخَذتَ عَلَيهِ أجراً» بوده، و گرفتن مزد از قريه معنا نداشته، لذا فرموده: «حَتَّى إذَا أتَيَا أهلَ قَريَةٍ». و همين خود دليل بر اين است که اقامه جدار در حضور اهل ده بوده، و به همين جهت احتياجى نبوده که بفرمايد: «لَو شِئتَ لَتَّخَذتَ عَلَيهِ مِنهُم أجراً». و يا «مِن أهلِهَا أجراً». يعنى: چه می شد که از ايشان (و يا از اهل اين ده)، در برابر اين عمل، مزدى مى گرفتى. و کلمه: «از ايشان» و يا «از اهل ده» را انداخته است - دقت فرمایيد. و مراد از «استطعام»، طلب «طعام» است، به عنوان میهمانى، و لذا دنبالش فرمود: «فَأبَوا: پس از اين که ميهمانشان کنند، مضايقه نمودند». معناى «انقضاض» در جمله «فَوَجَدَا فِيهَا جِدَاراً يُرِيدُ أن يَنقَضَّ»، سقوط و فرو ريختن است. و اين که فرموده: «مى خواست سقوط کند»، معنايش اين است که در شرف سقوط بود. و اين که فرموده: «فَأقَامَهُ»، معنايش اين است که خضر آن را درست کرد، ولى ديگر نفرمود: چگونه درستش کرد. آيا به طور معجزه و خرق عادت بوده، يا از طريق معمولى خرابش کرده و از نو بنيانش نهاده، و يا با به کار بردن ستون، از سقوطش جلوگيرى نموده است. چيزى که هست، از اين که موسى به وى گفت: چرا مزد از ايشان نگرفتى، شايد استفاده شود که از راه ساختمان آن را اصلاح کرده اند، نه از راه معجزه. چون معهود از مزد گرفتن در صورت عمل کردن معمولى است. در جملۀ «لَو شِئتَ لَتَّخَذتَ عَلَيهِ أجراً»، کلمه «تخذ» به معناى «أخذ» است، و ضمير در «عَلَيه»، به اقامه اى بر مى گردد که از مفهوم «فَأقَامَهُ» استفاده مى شود. چون «اقامه»، مصدر است. هم ضمير مذکّر به آن بر مى گردد، وهم مؤنث، و سياق گواهى مى دهد بر اين که موسى و خضر گرسنه بوده اند. و مقصود موسى از اين که گفت: «خوب است در برابر عملت، اجرتى بگيرى»، اين بوده که با آن اجرت، غذايى بخرند، تا سدّ جوع کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۱ جدایی خضر و موسی از یکدیگر، و تأويل اعمال خضر «قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنى وَ بَيْنِک سأُنَبِّئُک بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَستَطِع عَّلَيْهِ صَبراً»: کلمه «هَذَا»، اشاره است به گفته موسى. يعنى: اين حرف تو، سبب فراق ميان من و تو شد. و يا به قول بعضى اشاره به وقت است. يعنى: حالا ديگر وقت فراق ميان من و تو رسيد. و ممکن است اشاره به خود فراق باشد. يعنى اين فراق ميان من و تو است که فرا رسيد. کأنّه فراق، امرى غايب بوده، حالا يعنى به محض گفتن موسى «که خوب است مزدى بگيرى»، فرا رسيده است. و اگر گفت: «فراق بين من و بين تو»، و نفرمود: «فراق بين ما»، به خاطر تأکيد بوده. و اگر خضر اين حرف را بعد از سؤال سوم موسى گفت و جلوتر نگفت، براى اين بوده که در آن دو نوبت، موسى «عليه السلام»، يا عذرخواهى مى کرده، همچنان که در نوبت اول چنين کرده، و يا از او مهلت مى خواسته، همچنان که در نوبت دوم چنين کرد. خود موسى، خضر را براى نوبت سوم معذور داشت و گفت: بعد از سؤال دوم، اگر بار سوم از چيزى پرسيدم، ديگر با من مصاحبت مکن. بقيه جملات آيه روشن است. «أمّا السَّفِينَةُ فَکَانَت لِمَسَاکِينَ...»: از اين جمله شروع کرده به تفصيل آن وعده اى که اجمالا داده و گفته بود: به زودى تو را خبر مى دهم. جملۀ «أن أعِيبَهَا»، يعنى آن را معيوب کنم. و همين خود قرينه است بر اين که مقصود از «کُلّ سَفِينَةٍ»، هر سفينه سالم و غير معيوب بوده است. «وَ کَانَ وَرَاءَهُم مَلِکٌ» - کلمه «وَرَاء»، به معناى پشت سر است، و ظرفى است در مقابل ظرفى ديگر، که همان روبروى آدمى است، که به آن «قدّام» و «أمام» مى گويند، وليکن گاهى کلمۀ «وَرَاء» بر جوى که در آن جو، دشمنى خود را پنهان کرده و آدمى از آن غافل باشد، اطلاق مى شود، هرچند که پشت سر نباشد، بلکه روبرو باشد. و نيز بر جهتى که در آن چيزى باشد که آدمى از آن روگردان است، و يا در آن چيزى باشد که آدمى را از غير خودش به خودش مشغول مى کند، هر چند که پشت سر نباشد. کأنّه آدمى روى خود را از آن چيز به طرف خلاف آن بر مى گرداند، همچنان که خداى تعالى، هر سه معنا را استعمال کرده و فرموده: «فَمَن ابتَغَى وَرَاءَ ذَلِکَ فَأُولَئِکَ هُمُ العَادُون». و نيز فرموده: «وَ مَا کَانَ لِبَشَرٍ أن يُکَلِّمَهُ اللهُ إلّا وَحياً أو مِن وَرَاءِ حِجَابٍ». و نيز فرموده: «وَ اللهُ مِن وَرَائِهِم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۲ و خلاصه معناى آيه اين است که: کشتى مزبور، مال عده اى از مستمندان بوده که با آن، در دريا کار مى کردند، و لقمه نانى به دست مى آوردند، و در آن جا، پادشاهى بود که کشتی هاى دريا را غصب مى کرد. من خواستم آن را معيوب کنم، تا آن پادشاه جبّار بدان طمع نبندد، و از آن صرف نظر کند. «وَ أمَّا الغُلَامُ فَکَانَ أبَوَاهُ مُؤمِنَينِ فَخَشِينَا أن يُرهِقَهُمَا طُغيَاناً وَ کُفراً»: از نظر سياق و از نظر جمله «وَ مَا فَعَلتُهُ عَن أمرِى» - که خواهد آمد - به طور روشن چنين به نظر مى رسد که: مراد از «خشيت» به طور مجاز، پرهيز از روى رأفت و رحمت باشد، نه معناى حقيقی اش که همان تأثر قلبى خاص است. چون خداى تعالى، در آيه: «وَ لَا يَخشَونَ أحَداً إلّا اللهُ»، معناى حقيقى خشيت را از انبياى عظامش نفى کرده است. و نيز به طور روشن چنين به نظر مى رسد که: منظور از جملۀ «أن يُرهِقَهُمَا طُغيَاناً وَ کُفراً»، اين باشد که پدر و مادر خود را اغواء نموده و از راه تأثير روحى، وادار بر طغيان و کفر کند. چون پدر و مادر محبت شديد نسبت به فرزند خود دارند. ليکن جملۀ «وَ أقرَبَ رُحماً» که در آيه بعدى است، تا حدّى تأييد مى کند که دو کلمه «طُغيَاناً» و «کُفراً»، دو تميز باشند براى «إرهاق». يعنى: در حقيقت دو وصف باشند براى غلام، نه براى پدر ومادرش. «فَأَرَدْنَا أَن يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيراً مِنْهُ زَکَوةً وَ أَقْرَبَ رُحماً»: مقصود از اين که فرمود: «ما خواستيم خدا به جاى اين فرزند، فرزندى ديگر به آن دو بدهد که از جهت زکات (طهارت) بهتر از او باشد»، اين است که: از جهت صلاح و ايمان، بهتر از او باشد. چون در مقابل «طغيان» و «کفر» - که در آيه قبلى بود - همان «صلاح» و «ايمان» است. اصل کلمه «زکات» - به طورى که گفته شده - طهارت و پاکى است. و مراد از اين که فرمود: «نزديک تر از او از نظر رحم باشد»، اين است که از او بيشتر صله رحم کند، و بيشتر فاميل دوست باشد. و به همين جهت، پدر و مادر را وادار به طغيان و کفر نکند. و اما اگر بگوييم: «يعنى مهربانتر به پدر و مادر باشد»، با جملۀ «أقرَبَ مِنه» مناسب نيست. چون معمولا نمى گويند در مهر و محبت نزديکتر باشد، و معناى قبلى مناسب تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۳ و اين معنا همان طور که از نظر خواننده گذشت، تأیيد مى کند که منظور از جملۀ «لَا يُرهِقَهُمَا طُغيَاناً وَ کُفراً»، که در آيه قبلى بود، اين باشد که فرزند نامبرده، پدر و مادر را با طغيان و کفر خود ارهاق کند. يعنى طاغى و کافر کند، نه اين که به آنها تکليف کند که طاغى و کافر شوند. و اين آيه، به هر حال اشاره به اين دارد که ايمان پدر و مادرش نزد خدا ارزش داشته، آن قدر که اقتضاى داشتن فرزندى مؤمن و صالح را داشته اند که با آن دو، صله رحم کند، و آنچه در فرزند اقتضاء داشته، خلاف اين بوده، و خدا امر فرموده تا او را بکشد، تا فرزندى ديگر، بهتر از او و صالح تر و رحم دوست تر از او به آن دو بدهد. «وَ أَمَّا الجِْدَارُ فَکانَ لِغُلَامَينِ يَتِيمَينِ فى الْمَدِينَةِ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا وَ کانَ أَبُوهُمَا صَالِحاً»: بعيد نيست که از سياق استظهار شود که مدينه (شهر) مذکور در اين آيه، غير از آن قريه اى بوده که در آن ديوارى مشرف به خرابى ديده و بنايش کردند. زيرا اگر «مدينه» همان قريه بوده، ديگر زياد احتياج نبوده که بفرمايد: دو غلام يتيم در آن بودند. پس گويا عنايت بر اين بوده که اشاره کند بر اين که دو يتيم و سرپرست آن دو، در قريه حاضر نبوده اند. ذکر يتيمى دو پسر، و وجود گنجى متعلق به آن دو در زير ديوار، و اين معنا که اگر ديوار بريزد، گنج فاش گشته، از بين مى رود، و اين که پدر آن دو يتيم، مردى صالح بوده، همه زمينه چينى براى اين بوده که بفرمايد: «فَأرَادَ رَبُّکَ أن يَبلُغَا أشُدَّهُمَا وَ يَستَخرِجَا کَنزَهُمَا»، و جمله «رَحمَةً مِن رَبّک»، تعليل اين اراده است. پس رحمت خداى تعالى، سبب اراده او است به اين که يتيم ها به گنج خود برسند. و چون محفوظ ماندن گنج، منوط به اقامه ديوار روى آن بوده، لاجرم خضر آن را به پا داشت، و سبب برانگيخته شدن رحمت خدا، همان صلاح پدر آن دو بوده که مرگش رسيده و دو يتيم و يک گنج از خود به جاى گذاشته است. در موافقت دادن ميان صلاح پدر ايتام و دفينه کردنش گنج را براى فرزندان، بحث هايى طولانى کرده اند، با اين که خداى تعالى، دفينه کردن پول را مذمت نموده و فرموده: «وَ الَّذِينَ يَکنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ وَ لَا يُنفِقُونَهَا فِى سَبِيلِ اللهِ فَبَشِّرهُم بِعَذَابٍ ألِيم» ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۴ لکن آيه مورد بحث، متعرض بيش از اين نيست که در زير ديوار گنجى از براى آن دو يتيم بوده، و ديگر دلالت ندارد بر اين که پدرشان آن را دفن کرده باشد. علاوه بر اين که به فرضى هم که پدر آنان دفن کرده باشد، توصيف پدر آنان به اين که مردى صالح بوده، خود دليل بر اين است که گنج مزبور، هرچه بوده، مذموم نبوده. از اين هم که بگذريم، ممکن است پدر صالح آن دو، گنجى را به ملاک جايزى براى فرزندانش دفن کرده باشد. اين کار بالاتر از سوراخ کردن کشتى نيست. چطور آن دو کار، با تأويل امر الهى جایز باشد، اين هم لابد تأويلى داشته است. البته در اين ميان، روايتى هست که در بحث روايتى آينده خواهد آمد - إن شاء الله تعالى. اين آيه دلالت دارد بر اين که صلاح انسان گاهى در وارث انسان اثر نيک مى گذارد، و سعادت و خير را در ايشان سبب مى گردد. همچنان که آيه شريفه: «وَليَخشَ الَّذِينَ لَو تَرَکُوا مِن خَلفِهِم ذُرِّيَةً ضِعَافاً خَافُوا عَلَيهِم...» نيز دلالت دارد بر اين که صلاح پدر و مادر در سرنوشت فرزند مؤثر است. و اين که فرمود: «وَ مَا فَعَلتُهُ عَن أمرِى»، کنايه است از اين که حضرت خضر، هر کارى که کرده، به امر ديگرى، يعنى به امر خداى سبحان بوده، نه به امرى که نفسش کرده باشد. «ذَلِک تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسطِع عَّلَيْهِ صَبراً»: کلمۀ «تَسطِع» از «اسطَاعَ يَسطيع»، به معناى «استَطَاعَ يَستَطِيعُ» است. در اول سوره «آل عمران» هم گذشت که «تأويل» در عرف قرآن، عبارت است از: حقيقتى که هر چيزى متضمن آن است و وجودش مبتنى بر آن و برگشتش به آن است. مانند تأويل خواب که به معناى تعبير آن است، و تأويل حکم، که همان ملاک آن است، و تأويل فعل، که عبارت از مصلحت و غايت حقيقى آن، و تأويل واقعه، علت واقعى آن است، و همچنين است در هر جاى ديگرى که استعمال شود. پس اين که فرمود: «ذَلِکَ تَأوِيلُ مَا لَم تَسطِع...«، اشاره اى است از خضر به اين که آنچه براى وقايع سه گانه تأويل آورد و عمل خود را در آن وقايع توجيه نمود، سبب حقيقى آن وقايع بوده، نه آنچه که موسى از ظاهر آن قضايا فهميده بود. چه آن جناب از قضيه کشتى، تسبيب هلاکت مردم، و از قضيه کشتن آن پسر، قتل بدون جهت، و از قضيه ديوار سازى، سوء تدبير در زندگى را فهميده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۵ بعضى از مفسران گفته اند: خضر «عليه السلام» در کلام خود، ادبى زيبا نسبت به پروردگار خود رعايت کرده و آن قسمت از کارها را که خالى از نقص نبوده، به خود نسبت داده، مثلا گفته است: «فَأرَدتُ أن أعِيبَهَا»، و آنچه انتسابش هم به خود و هم به خدا جایز بوده، با صيغه متکلم مع الغير تعبير کرده، و مثلا گفته است: «فَأرَدنَا أن يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا»، و يا فرموده: «فَخَشِينَا»، و آنچه که مربوط به ربوبيت و تدبير خداى تعالى بوده، به ساحت مقدس او اختصاص داده و فرموده: «فَأرَادَ رَبُّکَ أن يَبلُغَا أشُدَّهُمَا». بحثى تاريخى، در دو فصل: ۱ - داستان موسى و خضر، در قرآن: خداى سبحان، به موسى وحى کرد که در سرزمينى بنده اى دارد که داراى علمى است که وى آن را ندارد، و اگر به طرف مجمع البحرين برود، او را در آن جا خواهد ديد، به اين نشانه که هر جا ماهى زنده - و يا گم - شد، همان جا او را خواهد يافت. موسى «عليه السلام» تصميم گرفت که آن عالم را ببيند، و چيزى از علوم او را فرا گيرد. لاجرم به رفيقش اطلاع داده، به اتفاق به طرف مجمع البحرين حرکت کردند و با خود يک عدد ماهى مُرده برداشته، به راه افتادند تا بدان جا رسيدند و چون خسته شده بودند، بر روى تخته سنگى که بر لب آب قرار داشت، نشستند تا لحظه اى بياسايند و چون فکرشان مشغول بود، از ماهى غفلت نموده، فراموشش کردند. از سوى ديگر، ماهى زنده شد و خود را به آب انداخت - و يا مُرده اش به آب افتاد - رفيق موسى، با اين که آن را ديد، فراموش کرد که به موسى خبر دهد. از آن جا برخاسته، به راه خود ادامه دادند، تا آن که از مجمع البحرين گذشتند و چون بار ديگر خسته شدند، موسى به او گفت: غذايمان را بياور که در اين سفر سخت کوفته شديم. در آن جا، رفيق موسى به ياد ماهى و آنچه که از داستان آن ديده بود افتاد، و در پاسخش گفت: آن جا که روى تخته سنگ نشسته بوديم، ماهى را ديدم که زنده شد و به دريا افتاد و شنا کرد تا ناپديد گشت. من خواستم به تو بگويم، ولى شيطان از يادم برد - و يا ماهى را فراموش کردم در نزد صخره، پس به دريا افتاد و رفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۶ موسى گفت: اين همان است که ما، در طلبش بوديم و آن تخته سنگ، همان نشانى ما است. پس بايد بدان جا برگرديم. بى درنگ از همان راه که رفته بودند، برگشتند، و بنده اى از بندگان خدا را که خدا رحمتى از ناحيه خودش و علمى لدنى به او داده بود، بيافتند. موسى خود را بر او عرضه کرد و درخواست نمود تا او را متابعت کند و او چيزى از علم و رشدى که خدايش ارزانى داشته، به وى تعليم دهد. آن مرد عالم گفت: تو نمى توانى با من باشى و آنچه از من و کارهايم مشاهده کنى، تحمل نمايى. چون تأويل و حقيقت معناى کارهايم را نمى دانى، و چگونه تحمل توانى کرد بر چيزى که احاطه علمى بدان ندارى؟ موسى قول داد که هرچه ديد، صبر کند و إن شاء الله در هيچ امرى، نافرمانيش نکند. عالم بنا گذاشت که خواهش او را بپذيرد، و آنگاه گفت: پس اگر مرا پيروى کردى، بايد که از من از هيچ چيزى سؤال نکنى، تا خودم در باره آنچه مى کنم، آغاز به توضيح و تشريح کنم. رده:تفسیر المیزان