تفسیر المیزان

«لَّقَدْ أَنزَلْنَا آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ وَ اللَّهُ يَهْدِى مَن يَشاءُ إِلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ»: منظور از اين «آيات مبينات»، همان آيه نور و آيات بعد از آن است، که صفت نور خداى تعالى را بيان مى کرد، و «صراط مستقيم»، آن راهى است که غضب خدا و ضلالت شامل راهروان آن نمى شود. همچنان که فرمود: «إهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أنعَمتَ عَلَيهِم غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِم وَ لَا الضَّالِّين»، که سخن در تفسير آن، در سوره «حمد» گذشت. و اين که در آخر آيه فرمود: «وَ اللّهُ يَهدِى مَن يَشَاءُ إلَى صِرَاطٍ مُستَقِيم»، سبب شد که جملۀ «لَقَد أنزَلنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَات» را مقيد به قيد «إلَيکُم» نکرد، چون مى خواست دنبال آن مشیت مطلق خود را نسبت به هدایت هر کس (نه تنها مخاطبان عصر نزول)، بيان کند. به خلاف چند آيه که فرمود: «لَقَد أنزَلنَا إلَيکُم آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَ مَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوا مِن قَبلِکُم وَ مَوعِظَةً لِلمُتَّقِين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۹۳ چون اگر در آيه مورد بحث مى فرمود: «لَقَد أنزَلنَا إلَيکُم آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَ اللّهُ يَهدِى»، چنين به ذهن مى رسيد که اين بيان لفظى، همان هدايت به سوى صراط مستقيم است و عموم مخاطبان، به صرف شنيدن آيات قرآنى، به سوى صراط مستقيم هدايت شده اند، با اين که در ميان آن شنوندگان، منافقان و کسانى که دل هايى بيمار داشتند، بودند (و خدا داناتر است). بحث روایتی در کتاب توحید، به سند خود، از عباس بن هلال روايت کرده که گفت: از حضرت رضا «عليه السلام»، معناى آيه «اللّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرض» را پرسيدم. فرمود: يعنى هادى اهل آسمان ها و هادى اهل زمين است. و در روايت برقى فرمود: منظور هدايت کسانى است که در آسمان ها و زمين اند. مؤلف: اگر مراد از اين هدايت، «هدايت خاص» باشد که گفتيم به سوى سعادت دينى است که در اين صورت کلام امام، تفسير آيه است به مرتبه اى از معنا. و اگر مراد از آن «هدايت عام» باشد، که به معناى رساندن هر موجودى است به کمال لايق آن، در اين صورت با مطالب گذشته ما منطبق مى شود. و در کافى، به سند خود، از اسحاق بن جرير روايت کرده که گفت: زنى از من درخواست کرد که او را نزد امام صادق «عليه السلام» ببرم، من از آن جناب برايش اجازه خواستم. اجازه داد و زن وارد شد، در حالى که کنيز آزاد شده اش نيز با او بود. پرسيد: يا اباعبدالله! اين که خداى تعالى فرموده: «زَيتُونَةٍ لَا شَرقِيَّةٍ وَ لَا غَربِيّة» منظورش چيست؟ فرمود: اى زن! خداى تعالى، اين مَثَل را براى درخت نزده، بلکه براى بنى آدم زده. و در تفسير قمى، به سند خود، از طلحة بن زيد، از جعفر بن محمّد، از پدرش «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير اين آيه فرمود: ابتدا نور خود را ذکر کرد و فرمود: «مَثَلُ نُورِه». يعنى هدايتش در قلب مؤمن، «کَمِشکَوةٍ فِيهَا مِصبَاحٌ»، و «مصباح»، جوف مؤمن است و قنديل قلب او، و «مصباح»، نورى است که خدا در قلب مؤمن نهاده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۹۴ «يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ » فرمود: شجرة خود، مؤمن است «زَيتُونَةٍ لَا شَرقِيَّةٍ وَ لَا غَربِيّة» فرمود: بالاى کوه که لا غربية يعنى شرق ندارد، و لا شرقية، يعنى غربى برايش نيست. چون وقتى آفتاب طلوع کند، از بالاى آن طلوع مى کند، و چون غروب مى کند، باز از بالاى آن غروب مى کند. «يَکَادُ زَيتُهَا يُضِئُ» نزديک است که نور دل او خودش روشن شود، بدون اين که کسى با او سخنى بگويد (و او را هدايت کند). «نُورٌ عَلَى نُورٍ» واجبى بالاى واجبى ديگر و سنتى بالاى سنتى ديگر، «يَهدِى اللّهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاءُ»: خدا هر که را بخواهد به واجبات و سنت هاى خود هدايت مى کند، «وَ يَضرِبُ اللهُ الأمثَالَ لِلنَّاسِ»، که يکى همين مَثَلى است که براى مؤمن زده. آنگاه فرمود: پس مؤمن در پنج نور قرار دارد و در آن ها، آمد و شد مى کند. مدخلش نور، مخرجش نور، علمش نور، کلامش نور و مصيرش در روز قيامت، به سوى بهشت نور است. من عرضه داشتم: اين ها مى گويند اين مَثَل، مَثَل براى نور خدا است. فرمود: سُبحَانَ الله! خدا که مثل ندارد، مگر خودش نفرموده: «فَلَا تَضرِبُوا لِلّهِ الأمثَال: براى خدا مثل نزنيد»؟ مؤلف: اين حديث مؤيد بيان قبلى ما است که در تفسير آيه گذرانديم، و امام «عليه السلام»، در تفسير آيه، به بيان بعضى از فقرات آن اکتفاء کرده، به اين که پاره اى از مصاديق برايش آورده، مثل مصاديقى که در ذيل جملۀ «يَکَادُ زَيتُهَا يُضِئُ»، و ذيل جمله «نُورٌ عَلَى نُورٌ» بيان داشت. و اما اين که از درِ تعجب فرمود: سبحان اللّه! خدا مثل ندارد، منظور امام اين بوده که مثل در آيه، مثل براى نور خدا که اسم خدا است و بر او حمل مى شود، نيست. چون اگر مثل براى او باشد، لازم مى آيد که درباره خدا قائل به حلول و يا انقلاب شويم. (چون معناى آيه، اين مى شود که: خدا که نور است، در آسمان و زمين حلول کرد و يا اصلا خود آسمان و زمين شده)، و خدا منزّه از اين معانى است، بلکه مَثَل مذکور، مَثَل نورى است که خدا به آسمان ها و زمين افاضه کرده. و اما ضمير در جملۀ «مَثَلُ نُورِهِ» اشکالى پديد نمى آورد. چون هيچ عيبى ندارد که ضمير مذکور به خود خداى تعالى بر گردد و در عين حال، معناى صحيح هم محفوظ باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۹۵ و در توحيد است که از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که از آيه «اللّهُ نُورُ السَّمَاوَات وَ الأرض مَثَلُ نُورِهِ کَمِشکَوةٍ فِيهَا مِصبَاحٌ» سؤال شد. حضرت فرمود: اين مَثَلى است که خدا براى ما اهل بيت زده، که پيغمبر و ائمه «صلى الله عليه و آله»، از ادله خدا و آيات اويند. آياتى که مردم به وسيله آن، به سوى توحيد و مصالح دين و شرايع اسلام و سنن و فرائض هدايت مى شوند، «و لا قوة الا بالله العلى العظيم». مؤلف: اين روايت، از قبيل اشاره به بعضى مصاديق است و آن افضل مصاديق است که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و طاهرين از اهل بيت آن جناب اند، و گرنه آيه شريفه، به ظاهرش، شامل غير ايشان نيز مى شود و انبياء و اوصياء و اولياء همه را شامل مى گردد. بله، عموميت آيه، اين قدر هم نيست که همه مؤمنان را هم شامل شود. چون در وصف مصاديق صفاتى را قيد کرده که شامل همه نمى شود. مانند اين که بيع و تجارت، ايشان را از ياد خدا غافل نمى سازد و معلوم است که غير نامبردگان، هر قدر هم ايمانشان کامل باشد، باز دچار غفلت مى شوند. روايات متعددى هم از طرق شيعه وارد شده، که مفردات آيه نور را به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و اهل بيت او تطبيق مى کند و اين، البته صرف تطبيق است نه تفسير. دليل اين که تطبيق است، نه تفسير، اختلاف اين روايات است. مثلا در روايت کلينى، در روضه کافى، که به سند خود، از جابر، از ابى جعفر «عليه السلام» آورده، آمده که «مشکاة»، قلب رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله»، و «مصباح»، نورى است که علم در آن است، و «زجاجة»، على و يا قلب على «عليه السلام»، و «شجرة مبارکة زيتونة» - که نه شرقى است و نه غربى - ابراهيم خليل «عليه السلام» است، که نه يهودى بود و نه نصرانى، و جملۀ «يَکَادُ زَيتُهَا يُضِئُ» را معنا کرده که نزديک است اولاد ايشان به نبوت سخن گويند، و لو فرشته وحيى به ايشان نازل نشود. ولى در روايتى که توحيد، به سند خود، از عيسى بن راشد، از امام باقر «عليه السلام» آورده، آمده است که «مشکاة»، نور علم در سينه رسول خدا «صلى الله عليه و آله» و «زُجَاجَة»، سينه على «عليه السلام» است، که «يَکَادُ زَيتُهَا يُضِئُ وَ لَو لَم تَمسَسهُ نَارٌ» نزديک است عالِم از آل محمّد، به علم تکلم کند، قبل از آن که سؤال شود، «نُورٌ عَلَى نُور»، امامى است که مؤيد به نور علم و حکمت است، که بعد از امامى ديگر، از آل محمّد «صلى اللّه عليه و آله» قرار دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۹۶ و در روايت کافى، به سند خود، از صالح بن سهل همدانى، از امام صادق «عليه السلام» آمده که «مشکاة»، فاطمه «عليها السلام» و «مِصبَاح»، حسن و «زُجَاجَة»، حسين «عليه السلام»، و «شَجَرَة مُباَرَکه»، ابراهيم خليل «عليه السلام»، و «نه شرقى و نه غربى»، يهودى و نصرانى نبودن آن حضرت، و «نُورٌ عَلَى نُور»، امامى بعد از امام ديگر است، و «يَهدِى اللّهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاءُ»، معنايش اين است که خدا هر که را بخواهد، به سوى اين ائمه راهنمايى مى کند. و در الدرالمنثور است که ابن مردويه، از ابوهريره، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت کرده که در معناى «زَيتُونَةٍ لَا شَرقِيَّةٍ وَ لَا غَربِيّةٍ» فرمود: قلب ابراهيم است، که نه يهودى بود و نه نصرانى. مؤلف: اين نيز از باب ذکر بعضى مصاديق است، که نظيرش از طرق شيعه، از بعضى ائمه اهل بيت «عليهم السلام» گذشت. بيت اميرالمؤمنين «ع»، مصداق اکمل «فى بيوت اذن الله» است و در همان کتاب است که ابن مردويه، از انس بن مالک و بريده روايت کرده که گفتند: رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، وقتى آيه «فِى بُيُوتٍ أذِنَ اللهُ أن تُرفَع» را خواند. مردى برخاست و پرسيد: يا رسول اللّه! اين کدام بيوت است؟ فرمود: بيوت انبياء. پس ابوبکر برخاست و گفت: يا رسول اللّه! لابد يکى از اين بيت ها، بيت على و فاطمه است؟ فرمود: بله، از بهترين آن بيوت است. مؤلف: اين روايت را، صاحب مجمع البيان نيز، به طور مرسل، از آن جناب نقل کرده. و همين معنا را قمى در تفسير خود، به سند خويش، از جابر، از امام باقر «عليه السلام به اين عبارت آورده: منظور از اين بيوت، بيوت انبياء است، که بيت على «عليه السلام» نيز، يکى از آن ها است. و به هر حال اين روايت و آن روايت، همه از قبيل ذکر بعضى مصاديق است، چنانچه گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۹۷ چند روايت درباره: «رِجَالٌ لَا تُلهِيهِم تِجَارَةٌ وَ لَا بَيعٌ...» و در نهج البلاغه، از کلام على «عليه السلام» آمده که وقتى آيه «رِجَالٌ لَا تُلهِيهِم تِجَارَةٌ وَ لَا بَيعٌ عَن ذِکرِ اللّه» را تلاوت کرد، فرمود: و براى ذکر، اهلى است که از دنياى خود به جاى هر چيز ديگرى، ذکر را برگزيدند، آن چنان که هيچ تجارت و بيعى، ايشان را در طول زندگى از آن باز نمى دارد. ايشان، همواره سايرين را نيز بدان دعوت نموده و با تذکر کلمات و اندرزهايى که از محارم خدا نهى مى کند، غافلان را اندرز مى دهند. به عدل و قسط امر مى کنند و خود قبل از هر کس، فرمانبر آن چيزى هستند که به آن امر مى کنند، و از آنچه ديگران را نهى مى کنند، باز مى ايستند. گويى راه دنيا به سوى آخرت را طى کرده، و به ماوراى دنيا رسيده و آن را مشاهده کرده اند، و گويى که به غيب هاى اهل برزخ، در تمام مدتى که در آن ماندگار مى باشد، مشرف هستند و آن ها را مى بينند، و قيامت، عذاب خود را بر آنان محقق ساخته، و لذا پرده آن را براى اهل دنيا کنار مى زنند. حتى گويى آنان مى بينند، چيزهايى را که مردم نمى بينند، و مى شنوند، چيزهايى را که مردم نمى شنوند. و در مجمع البيان، در ذيل آيه: «رِجَالٌ لَا تُلهِيهِم تِجَارَةٌ وَ لَا بَيعٌ» گفته که: از ابى جعفر و ابى عبداللّه «عليهما السلام» روايت شده که: اين رجال، مردمى هستند که وقتى موقع نماز مى رسد، تجارت را رها کرده، به سوى نماز روانه مى شوند، و اين ها، اجرشان عظيم تر است از کسانى که اصلا تجارت نمى کنند. مؤلف: يعنى تجارت نمى کنند، و مشغول ذکر خدايند، همچنان که در روايات ديگر نيز، اين طور آمده. و در الدرالمنثور است که ابن مردويه و غير او، از ابوهريره و از ابوسعيد خدرى، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله» روايت کرده که در ذيل آيه: «رِجَالٌ لَا تُلهِيهِم تِجَارَةٌ وَ لَا بَيعٌ عَن ذِکرِ اللّه» فرموده: اينان، کسانی اند که در زمين به طلب رزق و فضل خدا سفر مى کنند. مؤلف: گويا روايت ناقص نقل شده، و تمام آن در نقلى است که از ابن عباس روايت شده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: مردمى بودند که در جستجوى فضل خدا مشغول خريد و فروش بودند، و چون مى شنيدند که نداى نماز را در دادند، آنچه در دست داشتند، مى انداختند، و به سوى مسجد، از جا برخاسته، نماز مى خواندند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۹۸ و در مجمع، در ذيل جملۀ «وَ اللّهُ سَرِيعُ الحِسَاب» روايت کرده که از اميرالمؤمنين «عليه افضل الصلوة و السلام» پرسيدند: چگونه خدا در يک حال، به حساب همه مردم مى رسد؟ فرمود: همان طور که در آنِ واحد، رزق همه را مى دهد. و در روضه کافى، به سند خود، از مسعدة بن صدقه، از امام صادق «عليه السلام»، از پدرش، از اميرمؤمنان «عليه السلام» روايت کرده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: خداى تعالى، ابرها را غربال باران قرار داد، و ابر تگرگ را آب مى کند، تا به هر چيز و هر کس مى رسد، صدمه نزند، و آنچه به صورت تگرگ و صاعقه مى آيد، عذاب خدا است، که به هر قومى بخواهد، مى فرستد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «فَمِنهُم مَن يَمشِى عَلَى بَطنِهِ وَ مِنهُم مَن يَمشِى عَلَى رِجلَينِ وَ مِنهُم مَن يَمشِى عَلَى أربَع» از امام «عليه السلام» نقل کرده که فرمود: آن که با دو پا مى رود، انسان است، و آنچه با شکم مى رود، مارهايند، و آنچه با چهار پا مى روند، چهارپايان اند، و امام صادق «عليه السلام» اضافه فرمود که: بعضى ديگر هستند که با بيش از چهار پا راه مى روند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۹۹ آيات ۴۷ - ۵۷ سوره نور وَ يَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطعْنَا ثُمَّ يَتَوَلى فَرِيقٌ مِّنهُم مِّن بَعْدِ ذَلِک وَ مَا أُولَئک بِالْمُؤْمِنِينَ(۴۷) وَ إِذَا دُعُوا إِلى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْکُمَ بَيْنهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنهُم مُّعْرِضونَ(۴۸) وَ إِن يَکُن لهَُّمُ الحَْقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ(۴۹) أَفى قُلُوبهِم مَّرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يخَافُونَ أَن يحِيف اللَّهُ عَلَيهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولَئک هُمُ الظالِمُونَ(۵۰) إِنَّمَا کانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْکمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُوا سَمِعْنَا وَ أَطعْنَا وَ أُولَئک هُمُ الْمُفْلِحُونَ(۵۱) وَ مَن يُطِع اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْش اللَّهَ وَ يَتَّقْهِ فَأُولَئک هُمُ الْفَائزُونَ(۵۲) وَ أَقْسمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانهِمْ لَئنْ أَمَرْتهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُل لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرُ بِمَا تَعْمَلُونَ(۵۳) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسولَ فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَ عَلَيْکم مَّا حُمِّلْتُمْ وَ إِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مَا عَلى الرَّسُولِ إِلّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ(۵۴) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَستَخْلِفَنَّهُمْ فى الاَرْضِ کمَا استَخْلَف الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَکِّنَنَّ لهَُمْ دِينهُمُ الَّذِى ارْتَضى لهَُمْ وَ لَيُبَدِّلَنهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنى لا يُشرِکُونَ بى شيْئاً وَ مَن کفَرَ بَعْدَ ذَلِک فَأُولَئک هُمُ الْفَاسِقُونَ(۵۵) وَ أَقِيمُوا الصلَوةَ وَ آتُوا الزَّکَوةَ وَ أَطِيعُوا الرَّسولَ لَعَلَّکمْ تُرْحَمُونَ(۵۶) لا تحْسبنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مُعْجِزِينَ فى الاَرْضِ وَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ وَ لَبِئْس الْمَصِيرُ(۵۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۲۰۰ «ترجمه آیات» گويند خدا و پيغمبر او را باور داريم و اطاعت مى کنيم، آنگاه با وجود اين، گروهى از ايشان روى مى گردانند، و آنان مؤمن نيستند. (۴۷) و چون به سوى خدا و پيغمبرش خوانده شوند که ميانشان داورى کند، آن وقت، گروهى از ايشان اعراض کنندگان اند. (۴۸) و اگر حق به طرف ايشان باشد، اطاعت کنان سوى وى آيند. (۴۹) مگر در دل هايشان مرضى هست، يا شک و ترديد دارند و يا بيم آن دارند که خدا و رسولش به آنان جور کنند (نه هيچ يک از اين ها نيست)، بلکه آنان خود از ستمگرانند. (۵۰) گفتار مؤمنان چون به سوى خدا و پيغمبرش خوانده شوند تا ميان آنان داورى کند، فقط اين است که گويند: شنيديم و اطاعت کرديم و آنان، خود کامياب شدگانند. (۵۱) و هر کس مطيع خدا و رسول او شود و از خدا بترسد و از مخالفت فرمانش بپرهيزد، پس چنين کسانى رستگارانند. (۵۲) به خدا سوگند مى خورند، قسم هايى مؤکّد که اگر فرمانشان دهى، به سوى جهاد بيرون مى شوند، بگو هيچ حاجت به سوگند نيست، اطاعت شايسته بهتر از سوگند خوردن است، که خدا از اعمالى که مى کنيد، آگاه است. (۵۳) بگو خدا را اطاعت کنيد و پيغمبرش را، زيرا اگر از اطاعت آن دو سر برتابيد، فقط تکليف خود را انجام نداده ايد، و به او ضررى نرسانده ايد. چون او مکلف به تکليف خويش و شما مکلف به تکليف خويش ايد، اگر او را اطاعت کنيد، هدايت يابيد و بر عهده پيغمبر، وظيفه اى جز بلاغ آشکار نيست. (۵۴) خدا به کسانى از شما که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند، وعده کرده که شما را در اين سرزمين جانشين ديگران کند، آن چنان که اسلاف و گذشتگان آنان را جانشين کرد، و نيز دينشان را آن دينى که براى ايشان پسنديده، استقرار دهد و از پى ترسى که داشتند، امنيت روزی شان فرمايد تا مرا عبادت کنند و چيزى را با من شريک نکنند و هر کس پس از اين کافر شود، آنان خود عصيان پيشگانند. (۵۵) نماز کنيد و زکات دهيد و اين پيغمبر را اطاعت کنيد، شايد خدا رحمتتان کند. (۵۶) تو مپندار آن کسانى که کافرند در اين سرزمين خدا را به ستوه مى آورند، نه، بلکه جايشان جهنم است، که بد سرانجامى است. (۵۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۱ «بیان آیات» اين آيات، وجوب اطاعت خدا و رسولش «صلى اللّه عليه و آله» را بيان مى کند و مى فهماند که اطاعت رسول «صلى الله عليه و آله»، از اطاعت خدا جدا نيست و بر هر مسلمان واجب است که به حکم و قضاى او تن در دهد، که روگردانى از حکم و قضاى او نفاق است، و در آخر، صالحان از مؤمنان را وعده جميل و کفار را تهديد و بيم مى دهد. «وَ يَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسولِ وَ أَطعْنَا ثُمَّ يَتَوَلى فَرِيقٌ مِّنهُم مِّن بَعْدِ ذَلِک ...»: اين آيه شريفه، حال بعضى از منافقان را بيان مى کند که به ظاهر دَم از ايمان و اطاعت زدند، ولى دوباره به کفر اول خود برگشتند، و مى فرمايد که: «ايمان به خدا»، عبارت است از اعتقاد قلبى بر يگانگى او و بر آن دينى که تشريع کرده. و «ايمان به رسول»، عبارت است از اعتقاد قلبى بر اين که او فرستاده خدا است، و امر او، امر خدا و نهى او، نهى خدا و حکم او، حکم خدا است، بدون اين که خودش از پيش خود اختيارى داشته باشد. و «اطاعت خدا»، عبارت است از اين که عمل را مطابق شرع او انجام دهند، و «اطاعت»، رسول عبارت است از اين که فرمانبر به امر او باشند، و به نهى او باز ايستند، و آنچه او حکم مى کند و هر قضايى که مى راند، بپذيرند. پس ايمان به خدا و اطاعت او، موردى جز دين و تدين به آن ندارد و ايمان به رسول و اطاعت او هم، موردش همان خبرى است که او از دين مى دهد. يعنى ايمان به اين که خبر او از ناحيه خدا است، و اطاعت از امر و نهى او و تن دادن به حکم او در منازعات، و خلاصه منقاد او در همه امور بودن. بنابراين، ميان دو ايمان و دو اطاعت، تنها فرقى که هست از جهت سعه و ضيق مورد است، و تفصيلى که در آيه آمده که مى فرمايد: «آمَنَّا بِاللّهِ وَ بِالرَّسُول» که حرف «باء» را تکرار کرده، به همين سعه و ضيق اشاره دارد. توضيح اين که نفرمود: «آمَنَّا بِاللّهِ وَ الرَّسُول» تا تعدد دو ايمان و دو اطاعت را برساند، و در عين اين که دوئيت ميان اين دو ايمان و دو اطاعت هست، در عين حال، هيچ يک از ديگرى جدا نيست، همچنان که خدا در مذمت کسانى که اين دو را از هم جدا مى خواهند، فرموده: «وَ يُرِيدُونَ أن يُفَرِّقُوا بَينَ اللّهِ وَ رُسُلِه». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۲ پس اين که فرمود: «وَ يَقُولُونَ آمَنَّا بِاللّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أطَعنَا»، معنايش اين است که ما بر دين خدا اعتقاد قلبى داريم و آن را شريعت خود قرار داديم و نيز اعتقاد قلبى داريم بر این که رسول، جز به حق خبر نمى دهد، و جز به حق حکم نمى کند. و اين که فرمود: «ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنهُم مِن بَعدِ ذَلِکَ»، معنايش اين است که طايفه اى از اين گروه که مى گفتند: «آمَنَّا بِاللّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أطَعنَا»، بعد از گفتن اين حرف از مقتضا و لوازم گفتار خويش برگشته، و اعراض کردند. و معناى اين که فرمود: «وَ مَا أُولَئِکَ بِالمُؤمِنِين»، اين است که اين گويندگان مؤمن نيستند، و مشارٌ إليه به اشاره «أُولَئِکَ: اينان»، به شهادت سياق، عموم گويندگان است. نه خصوص طايفه اى که اعراض کردند. چون سياق کلام، براى مذمت همه است. نفاق، انگيزۀ اعراض برخی از مؤمنان ظاهرى، از حکم رسول خدا «ص» «وَ إِذَا دُعُوا إِلى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْکُمَ بَيْنهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنهُم مُّعْرِضونَ»: سياق آيه شهادت مى دهد بر اين که آيات درباره بعضى از منافقان نازل شده، که با بعضى ديگر مرافعه اى داشته اند و آن طرف پيشنهاد کرده که نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله» روند و هرچه او، در ميان آن دو حکم کرد، قبول کنند، و منافق مزبور، زيرِ بار نرفته، و اين آيات، در اين خصوص نازل شده. با اين که رسول خدا «صلى الله عليه و آله» در ميان مردم به حکم خدا حکم مى کرد، همچنان که قرآن کريم در اين باره فرموده: «إنَّا أنزَلنَا إلَيکَ الکِتَابَ بِالحَقِّ لِتَحکُمَ بَينَ النَّاسِ بِمَا أرَيکَ اللهُ». پس حکم، يک نسبت به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» دارد که نسبت مباشرت است، و نسبتى هم به خداى سبحان دارد، که جزء شريعت او است، و او است که پيغمبر را براى حکم و قضاء منصوب نموده. با اين بيان روشن مى شود که مراد از دعوت به سوى خدا، براى اين که در ميان آنان حکم کند، عبارت است از دعوت به متابعت و پيروى آنچه شرع او در مورد نزاع اقتضاء دارد، و مراد از دعوت به سوى رسول او تا در ميان مردم حکم کند، عبارت است از دعوت به متابعت آنچه او به مباشرت حکم مى کند. و نيز ظاهر امر اين است که ضمير در «لِيَحکُمَ»، به رسول بر مى گردد، و اگر ضمير را مفرد آورد (تا حکم کند) و تثنيه نياورد (تا او و خدا حکم کنند)، اشاره به اين است که حکم رسول حکم خدا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۳ اين آيه نسبت به آيه سابقش، از قبيل خاص نسبت به عام است. چون در اين آيه، اعراض مخصوصى از ايشان را بازگو مى کند، و در آيه قبلى، مطلق اعراض ايشان را بيان کرد. «وَ إِن يَکُن لهَُّمُ الحَْقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ»: «اذعان»، به معناى انقياد و اطاعت است و ظاهر سياق آيه، مخصوصا جملۀ «يَأتُوا إلَيه»، اين است که مراد از «حق»، حکم پيغمبر است. زيرا حکم حقى است که از پيامبر جدا نمى شود و معنى آيه چنين مى شود: و اگر حق، که همان حکم پيامبر است، به نفع آنان «منافقان» باشد، نه به ضررشان، مى آيند به سوى اين حکم در حالى که منقاد و مطيع مى باشند، پس برگشت نمى کنند از او، مگر وقتى که عليه آنان باشد. و لازمۀ اين معنا، اين است که آنان تبعيت مى کنند هواى خود را و قصد ندارند که اطاعت حق کنند. «أَفى قُلُوبهِم مَّرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يخَافُونَ أَن يَحِيف اللَّهُ عَلَيهِمْ وَ رَسُولُهُ...»: کلمۀ «حيف»، به معناى جور است. و ظاهر سياق آيات اين است که مراد از «مرض قلوب»، ضعف ايمان مى باشد، همچنان که در آيه «فَلَا تَخضَعنَ بِالقَولِ فَيَطمَعَ الَّذِى فِى قَلبِهِ مَرَضٌ»، و آيه «لَئِن لَم يَنتَهِ المُنَافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ وَ المُرجِفُونَ فِى المَدِينَةِ لَنُغرِيَنَّکَ بِهِم» و آياتى ديگر، که به همين معنا است. و اما اين که مراد از «مرض قلب»، نفاق باشد، همچنان که به همين معنا تفسير شده، باطل است، به دليل صدر آيه که مى فرمايد: «وَ مَا أُولَئِکَ بِالمُؤمِنِين»، و حکم به نفاقشان کرده، ديگر معنا ندارد که از نفاق آنان سؤال کند، و سپس خودش جواب دهد که: نه، بلکه ايشان از ستمکاران هستند. «أم ارتَابُوا» - ظاهر اطلاق «ارتياب» (و اين که نفرموده در چه شک مى کنند)، اين است که مراد از آن، شک در دين باشد بعد از ايمان آوردن، نه شک در صلاحيت داشتن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» براى داورى و حکم، و يا شک در عدالت او و امثال اين امور. چون اين گونه امور، بايد با نصب قرينه بيان شود، و اطلاق شک، منصرف به آن ها نمى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۴ «أم يَخَافُونَ أن يَحِيفَ اللّهُ عَلَيهِم وَ رَسُولِهِ » - يعنى اعراض کنند، به اين بهانه که بترسند که خدا و رسولش به ايشان ظلم و جور کنند، به احتمال اين که شريعت الهى، که دنبال آن حکم رسول خدا «صلى الله عليه و آله» است، بر اساس جور و حق کشى بنا شده، و يا رسول خدا «صلى الله عليه و آله» در قضاء و داوری اش، رعايت حق را نکند. جملۀ «بَل أُولَئِکَ هُمُ الظَّالِمُون»، اعراض از ترديد سابق با همه شقوق سه گانه آن است، و معنايش اين است که: اگر براى داورى نزد رسول خدا نيامدند، نه به خاطر شک بود و نه به خاطر جابرانه بودن احکام دين و نه ترس از خيانت رسول. چون اگر علت يکى از اين ها مى بود، در صورتى هم که حق با آن ها بود، با اذعان پيش نمى آمدند و آيه شريفه مى فرمايد اگر حق با آن ها بود، مى آمدند. پس مى فهميم که علت يکى از آن سه وجه مذکور نبوده، بلکه همان ظلم و ستم پيشگى و لاابالى گرى آنان بوده، و اگر سبب اعراضشان ترس از ظلم و جور خدا و رسول بود، که خدا از ظلم مبرّا و رسولش هم از آن منزّه است. پس اعراضشان از اجابت دعوت به حکم خدا و رسول او، جز اين که گفتيم، علتى ندارد. و ظاهرا مراد از «ظلم»، تعدى از حد ايمان است با اقرار زبانى به آن، که قبلا هم فرموده بود: «وَ مَا أُولَئِکَ بِالمُؤمِنِين»، و يا مراد خصوص تعدّى به حقوق غير مالى است. و اگر مراد مطلق ظلم باشد، اعراض از ترديد با شقوق سه گانه سابق صحيح نبود. زيرا خود آن شقوق سه گانه از مطلق ظلم است. (براى اين که با داشتن شک و احتمال، جابرانه بودن دين يا خيانت رسول اقرار بدين ظلم است)، که آيه بعدى هم بر آن دلالت دارد. پس از آنچه گذشت، روشن شد که ترديد در اسباب اعراض بين امور سه گانه به تقديرى که نفاق نداشته باشند، ترديدى است حاصر، و اقسام سه گانه هم متغاير. چون حاصل معنا اين مى شود که: اينان، منافق و غير مؤمن اند. براى اين که اگر اين طور نباشند، اعراضشان يا از ضعف ايمان است، و يا از زايل شدن آن به علت ارتياب و شک است، و يا از ترس بدون جهت است. چون ترسيدن از مراجعه به حکم حاکم، وقتى است که آدمى احتمال جور در حکم و انحراف از حق به باطل بدهد، و چنين احتمالى در حکم خدا و رسول او نيست. مفسران، در کلماتشان بحث در پيرامون ترديد و اضراب را طول داده اند، و به گمانم آنچه ما آورديم، کافى باشد، و اگر کسى نخواهد به اين مقدار اکتفاء کند، بايد به تفاسير مفصّل مراجعه نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۵ تسلیم بودن مؤمنان، در برابر حکميت و حکم خدا و رسول «ص» «إِنَّمَا کانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْکمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُوا سَمِعْنَا وَ أَطعْنَا...»: سياق جمله «إنَّمَا کَانَ قَولَ المُؤمِنِين» که کلمۀ «کَانَ» در آن قيد شده، و نيز وصف ايمان در کلمۀ «مُؤمِنِين»، دلالت دارد بر اين که گفتن «شنيديم و اطاعت کرديم» در پاسخ به دعوت به سوى خدا و رسول او، مقتضاى ايمان به خدا و رسول است. (چون کلمۀ «کَانَ» و «مُؤمِنِين» مى رساند که دارندگان صفت ايمان، همواره چنين بوده اند)، آرى، مقتضاى اعتقاد قلبى بر پيروى آنچه خدا و رسول بدان حکم مى کنند، همين است که دعوت به حکم خدا و رسول را لبيک بگويند، نه اين که آن را رد کنند. بنابراين، مراد از جملۀ «إذَا دُعُوا إلَى اللّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحکُمَ بَينَهُم»، دعوت بعضى از مردم است که به منازع خود پيشنهاد کرده اند: «بيا تا خدا و رسول را بين خود حَکَم قرار دهيم»، به دليل اين که جمله با لفظ «إذَا» آغاز شده، و اگر اين آيه درباره مورد خاصى نبود، بلکه مراد از آن دعوت عمومى خدا و رسول، و يا به عبارت ديگر حکم خدا به وجوب رجوع هر دو نفر متخاصم به حکم او و حکم رسول او بود، قهرا حکمى ابدى بود، ديگر جا نداشت به زمان - إذَا - مقيّد شود. از اين جا روشن مى شود اين که بعضى از مفسران گفته اند: «فاعل «دُعُوا» که حذف شده، همان خدا و رسول است و معناى آيه اين است که: وقتى خدا و رسول ايشان را مى خوانند، چنين و چنان مى گويند» صحيح نيست. بله، بالاخره مرجع دعوت باز به دعوت خدا و رسول است، ولى اين حقيقت باعث نمى شود که ما کلمۀ «دُعُوا» را که صيغۀ مجهول است، به «دعا»، که صيغۀ معلوم است، معنا کنيم. و به هرحال آيه، شريفه مى خواهد سخن مؤمنان را در هنگامى و يا در فرضى که دعوت مى شوند به پذيرفتن حکم خدا و رسول، منحصر کند در يک کلام و آن، اين است که: «سَمِعنَا وَ أطَعنَا: چشم اطاعت مى کنيم»، که معنايش سمع و طاعت دعوت الهى است. حال چه اين که دعوت کننده را يکى از دو متخاصم به ديگرى فرض کنيم، و يا دعوت کننده را خدا و رسولش بدانيم، و يا بگوييم مقصود سمعاً و طاعةً در برابر دعوت خدا، يا يکى از دو متخاصم نيست، بلکه مراد سمعاً و طاعةً در برابر حکم خدا و رسول است، هر چند که احتمال اخير بعيد است. حال که سخن مؤمنان در هنگام دعوت منحصر شد به «سَمِعنَا وَ أطَعنَا»، لازمۀ آن، اين است که مؤمنان در چنين هنگامى دعوت خدا را رد نکنند. پس اگر کسى رد کند، معلوم مى شود مؤمن نيست. چون ردّ حکم خدا، خروج از طور و حد ايمان است، همچنان که جملۀ «بَل أُولَئِکَ هُمُ الظَّالِمُون» هم، به بيانى که گذشت، آن را افاده مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۲۰۶ پس آیه شریفه، در مقام تعليل إضراب در ذيل آيه قبلى است، که مى فرمود: «بَل أُولَئِکَ هُمُ الظَّالِمُون». آيه مورد بحث، با جملۀ «وَ أُولَئِکَ هُمُ المُفلِحُون» خاتمه يافته، که در آن رستگارى منحصر در مؤمنان شده، نه اين که مؤمنان، منحصر در رستگارى شده باشند. رده:تفسیر المیزان