تفسیر المیزان

«أَلا تَعْلُوا عَلىَّ وَ أْتُونى مُسلِمِينَ»: کلمۀ «أن»، تفسيرى است که در اين جا مضمون نامه سليمان را تفسير مى کند، که بيانش گذشت. و اين که گفتيم بعضى گفته اند: کلمۀ «أن»، مصدريه و کلمۀ «لا» نافيه است، صحيح نيست. براى اين که اگر چنين باشد، اولا مستلزم تقدير گرفتن مبتداء و يا خبرى بدون جهت است، (که هيچ اجبارى به اين کار نيست). و ثانيا اين که مى بينيم جملۀ «وَ أتوُنىِ» را بر آن ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱۲ عطف کرده، و اگر گفتار اين مفسّر صحيح باشد، مستلزم آن است که انشاء را بر اخبار عطف کرده باشد، (و اين از فصاحت قرآن بعيد است). و اما منظور از برترى نجستن، اين است که بر من استکبار نکنيد، «وَ أتُونِى مُسلِمِين»، مطيع و منقاد به سويم حرکت کنيد. چون مسلم بودن آنان در اين موقعيت، همين است که مطيع وى شوند، نه اسلام به معناى ايمان به خداى سبحان. و جملۀ قبلى، يعنى «أن لَا تَعلُوا عَلَىَّ»، خود مؤيّد اين معناست، هر چند که آمدن ملکه «سباء» و مردمش با حالت انقياد، خود مستلزم ايمان آوردن به خدا نيز هست. همچنان که از سياق کلام هدهد و سياق آيات بعدى نيز استفاده مى شود، وليکن مستلزم بودن، غير اين است که مقصود از کلمه، همان معنا باشد. زيرا اگر منظور آن معناى مصطلح مى بود، جا داشت بفرمايد: «أن لَا تَعلُوا عَلَى اللّه». و اين که سليمان «عليه السّلام»، پيغمبرى بوده که کارش دعوت به سوى اسلام است، با اين معنا که ما براى کلمۀ «مسلمين» کرديم، منافات ندارد. براى اين که او علاوه بر مقام رسالت، پادشاه نيز بود، و وقتى مردم را به طور مطلق، به انقياد و فرمانبردارى دعوت کند، قهرا به پذيرفتن دين توحيد نيز دعوت کرده است. همچنان که سرانجام ملکه «سباء» به اسلام کشيده شد و قرآن کريم، کلام او را در هنگام اسلام آوردنش حکايت کرده که گفت: «وَ أسلَمتُ مَعَ سُلَيمَانَ لله رَبِّ العَالَمِين». مشاوره ملکه با بزرگان کشور، درباره جنگ يا تسليم، و تصمیم نهایی او «قَالَت يَا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَفْتُونى فى أَمْرِى مَا کنتُ قَاطِعَةً أَمْراً حَتى تَشهَدُونِ»: کلمۀ «إفتاء»، به معناى اظهار نظريه و فتوا است، و «فتوا»، همان رأى و نظريه است. و «قطع امر»، به معناى عملى کردن تصميم و عزم بر آن است. و کلمۀ «شهادت»، به معناى حضور است. و اين جمله، حکايت مشورتى است که ملکه «سباء» با قوم خود کرد. مى گويد: در اين امر که پيش آمده - يعنى همان فرمانى که سليمان در نامه خود داده - کمک فکرى دهيد. و اگر من در اين پيشامد با شما مشورت مى کنم، بدان جهت است که من تاکنون در هيچ امرى استبداد به خرج نداه ام، بلکه هر کارى کرده ام، با مشورت و در حضور شما کرده ام. بنابراين، آيه شريفه، به فصل دومى از گفتار ملکه «سباء» اشاره مى کند. فصل اول آن بود که نامه سليمان را براى بزرگان مملکت خود خواند، و فصل دومش اين است که از آنان نظريه مى خواهد. «قَالُوا نحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شدِيدٍ وَ الاَمْرُ إِلَيْکِ فَانظُرِى مَا ذَا تَأْمُرِينَ»: کلمۀ «قوّة»، به معناى هر چيزى است که به انسان در رسيدن به مطلوبش نيرو دهد، و در اين آيه منظور از آن، ارتشى است که بتواند با آن دشمن را دفع کند و با آن کارزار نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱۳ و کلمۀ «بَأس»، به معناى شدت در عمل است و مراد از آن در اين جا، شهامت و شجاعت است. اين آيه، حکايت پاسخى است که درباريان به ملکه دادند و در سخن خود، نخست چيزى گفتند که مايه دلخوشى او باشد و بیتابى و اضطرابش را تسکين دهد، و سپس اختيار را به خود او داده و گفتند: ناراحت مباش و هيچ غم مخور، که ما مردانى نيرومند هستيم و ارتشى قوى داريم، که از هيچ دشمنى نمى ترسيم. هر چند که آن دشمن سليمان باشد. در آخر هم، باز اختيار با خود تو است، هرچه مى خواهى فرمان بده، که ما مطيع تو هستيم. «قَالَت إِنَّ الْمُلُوک إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَ کَذَلِک يَفْعَلُونَ»: «إفساد قريه ها»، به معناى تخريب و آتش زدن و ويران کردن بناهاى آن است. و «إذلال عزيزان اهل قريه»، اين است که آنان را بکشند و اسير کنند و تبعيد نمايند، يا به ايشان زور بگويند. و خلاصه: بعد از مشورتش با درباريان خود، به طورى که از اين دو آيه استفاده مى شود، نظرش اين شد که: در باره سليمان تحقيق بيشترى کند و کسى را نزد او بفرستد که از حال او و مظاهر نبوت و سلطنتش اطلاعاتى به دست آورده، برايش بياورد، تا او به يکى از دو طرف جنگ يا تسليم، رأى دهد. و از ظاهر کلام درباريان، که کلام خود را با جملۀ «نَحنُ أُولُوا قُوّةٍ وَ أُولُوا بَأسٍ شَدِيدٍ» آغاز کردند، بر مى آيد که آنان ميل داشتند جنگ کنند و چون ملکه هم همين را فهميده بود لذا نخست شروع کرد از جنگ مذمت کردن، در آخر رأى خود را ارائه داد. اول گفت: «إنَّ المُلُوکَ إذَا دَخَلُوا قَريَةً أفسَدُوهَا...». يعنى: جنگ عاقبتى ندارد، مگر غلبه يکى از دو طرف و شکست طرف ديگر. يعنى فساد قريه ها و شهرها و ذلت عزيزان آن و چون چنين است، نبايد بدون تحقيق اقدام به جنگ کرد. بايد نيروى خود را با نيروى دشمن بسنجيم، اگر تاب نيروى او را نداشتيم، تا آن جا که راهى به صلح و سلم داريم، اقدام به جنگ نکنيم، مگر اين که راه، منحصر به جنگ باشد، و نظر من اين است که هديه اى براى او بفرستيم، ببينيم فرستادگان ما چه خبرى مى آورند. آن وقت تصميم به يکى از دو طرف جنگ يا صلح بگيريم. بنابراين، جملۀ «إنَّ المُلُوکَ إذَا دَخَلُوا...»، زمينه است براى جملۀ «وَ إنِّى مُرسِلَةٌ إلَيهِم بِهَدِيّةٍ فَنَاظِرَةٌ...» و جملۀ «وَ جَعَلُوا أعِزَّةَ أهلِهَا أذِلّة»، تعبيرى است که در افاده معنا. بليغ ‌تر از اين است که مثلا بگوييم: «استذلوا أعِزَّتَهَا». براى اين که تعبير قرآن کريم، علاوه بر اين که بر تحقق ذلت دلالت مى کند، تلبس به صفت ذلت را هم مى رساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱۴ و جملۀ «کَذَلِکَ يَفعَلُون»، بعد از جملات «أفسَدُوهَا وَ جَعَلُوا أعِزَّةَ أهلِهَا أذِلَّة»، که اصل وقوع را مى رساند، استمرار آن را نيز مى رساند. و معنايش اين است که: اين رفتار از پادشاهان، هميشگى و مستمر است. (اين طور نيست که نسبت به کشور ما، رفتارشان طورى ديگر شود). بعضى از مفسران گفته اند: اين جمله، جزء کلام ملکه نيست، بلکه کلام خداى سبحان است، ولى حرف صحيحى نيست. چون مقام، اقتضاى چنين تصديقى را ندارد. هدیه ملکۀ سباء، برای حضرت سليمان«ع»، و ردّ هديه او «وَ إِنّى مُرْسِلَةٌ إِلَيهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةُ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ»: يعنى: من نزد سليمان خواهم فرستاد و اين گونه سخن گفتن، لحن سخن گفتن پادشاهان است، که تجبّر و عزّت ملوکى را مى رساند و گرنه در کلام خود، نام سليمان را مى برد، ليکن زبان خود را از بردن نام او نگه داشت و مسأله را به او و درباريانش با هم نسبت داد. و نيز فهمانيد که سليمان هم، هرچه مى کند، به دست ياران و ارتشيان و به کمک رعيت خود مى کند. و معناى اين که گفت: «فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرجِعُ المُرسَلُون»، اين است که ببينيم چه عکس العملى نشان مى دهد، تا ما نيز به مقتضاى وضع او، عمل کنيم. و اين - همان طور که گفتيم - اظهار نظر ملکه «سباء» بود. و از کلمۀ «مُرسَلُون» به دست مى آيد که هديه اى را که وى براى آن جناب فرستاد، به دست جمعى از درباريانش بود، همچنان که از سخن بعدى سليمان «عليه السّلام» که فرمود: «إرجِع إلَيهِم: برگرد نزد ايشان»، بر مى آيد که آن جمع، رئيسى داشته اند و رئيس، به تنهايى نزد سليمان راه يافته و هديه را به او داده است. «فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَُ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانَِ اللَّهُ خَيرٌ مِّمَّا آتَاکُم بَلْ أَنتُم بهَدِيَّتِکمْ تَفْرَحُونَ»: ضمير در «جَاءَ» به مالى بر مى گردد که به عنوان هديه نزد سليمان فرستاده شد. احتمال هم دارد که به حامل هديه، يعنى رئيس هيئت اعزامى سباء برگردد. استفهام در جملۀ «أتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ»، توبيخى است، و خطاب در آن به فرستاده و فرستنده، هر دو بر مى گردد و اين را «تغليب» گويند، که صاحب سخن، رو به حاضران کند، ولى حاضر و غايب را مورد عتاب قرار دهد. سليمان «عليه السّلام» هم، اين طور کلّى سخن گفت و نامی از خصوص ملکۀ «سباء» نبرد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱۵ همان طور که - در گذشته ديديم - ملکه «سباء» هم، نامى از او نبرد و گفت: «من هديه اى نزد ايشان می فرستم». بعضى احتمال داده اند که خطاب و روى سخن آن جناب، تنها به فرستادگان باشد و اين احتمال صحيحى نيست. براى اين که اعتراض سليمان، اين بود که: «آيا مرا با مال کمک مى کنيد»؟ و معلوم است که اين کمک مالى، کار فرستادگان نبود، بلکه کار فرستنده ايشان بود و با اين حال، ديگر معنا ندارد که خصوص فرستادگان را توبيخ کند. و اگر نفرمود: «أتُمِدُّونَنِ بِالمَالِ»، بلکه کلمۀ «مال» را نکره آورد و فرمود: «أتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ: آيا کمکم مى کنيد به مالى»، براى اين بود که آن مال را تحقير کند و ناچيزش بشمارد. و مرادش از «مَا آتَانِىَ اللّهُ»، همان سلطنت و نبوت بوده است. و معناى آيه اين است که: آيا شما مرا با مالى حقير و ناچيز که کمترين ارزشى نزد من ندارد، کمک مى کنيد؟ مالى که در قبال آنچه خدا به من داده، ذرّه اى ارزش ندارد؟ آنچه خدا از مُلک و نبوت و ثروت به من داده، بهتر است از آنچه به شما داده است. و جملۀ «بَل أنتُم بِهَدِيَّتِکُم تَفرَحُون»، اعراض از توبيخ قبلى به توبيخى ديگر است. اول توبيخشان کرد به اين که: «مگر من محتاج مال شما هستم، که هديه برايم فرستاده ايد و اين کار شما، کار زشتى است». و در اين جمله مى فرمايد: از آن زشت تر اين که: «شما هديه خود را خيلى بزرگ مى شماريد و آن را ارج مى نهيد». بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «بِهَدِيَّتُکُم»، آن هديه اى که فرستاده اند، نيست، بلکه هديه هايى است که ديگران براى ايشان بفرستند. و معناى جمله، اين است که: «اين شماييد که به خاطر علاقه اى که به جمع مال و زياد کردن آن داريد، وقتى از جايى برايتان هديه اى مى آيد، خوشحال مى شويد، ولى ما اين طور نيستيم، و هيچ اعتنايى به مال دنيا نداريم». ولى خواننده، خود به بُعد اين وجه، آگاه است. «ارْجِعْ إِلَيهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُم بجُنُودٍ لا قِبَلَ لهَُم بهَا وَ لَنُخْرِجَنَّهُم مِّنهَا أَذِلَّةً وَ هُمْ صَاغِرُونَ»: خطاب در اين آيه، به رئيس هيئت اعزامى «سباء» است، و ضميرهاى جمع، همه به ملکه «سباء» و قوم او بر مى گردند، و کلمۀ «قبل» به معناى طاقت است، و ضمير «بِهَا»، به کشور «سباء» بر مى گردد، و جملۀ «وَ هُم صَاغِرُون»، تأکيد ماقبل خودش است. و «لام» در جملۀ «فَلَنَأتِيَنَّهُم» و نيز در جملۀ «لَنُخرِجَنَّهُم»، لام سوگند است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱۶ بعد از آن که مردم «سباء»، فرمان سليمان «عليه السّلام» را که فرموده بود: «وَ أتُونِى مُسلِمِين»، مخالفت نموده و آن را به فرستادن هديه تبديل کردند. و از ظاهر اين رفتار بر مى آيد که از تسليم شدن سرپيچى دارند، بناچار سليمان کار ايشان را سر برتافتن از فرمان خود فرض کرده، روى اين فرض، ايشان را تهديد کرد به اين که سپاهى به سويشان گسيل مى دارد که در «سباء»، طاقت نبرد با آن را نداشته باشند و به همين جهت، ديگر به فرستاده ملکه نفرمود: اين پيام را ببر و بگو اگر تسليم نشوند و نزد من نيايند، چنين لشکرى به سويشان مى فرستم، بلکه فرمود: «تو برگرد، که من هم، پشت سرِ تو، اين کار را مى کنم»، هرچند که در واقع و به هر حال لشکر فرستادن، مشروط بود به اين که آنان تسليم نشوند. و از سياق بر مى آيد که آن جناب، هديه مذکور را نپذيرفته و آن را برگردانيده است. آورده شدن تخت ملکۀ «سباء»، به وسیلۀ صاحب «علم کتاب» «قَالَ يَا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّکُمْ يَأْتِينى بِعَرْشهَا قَبْلَ أَن يَأْتُونى مُسلِمِينَ»: اين سخنى است که سليمان «عليه السّلام» بعد از برگرداندن هديه «سباء» و فرستادگانش گفته، و در آن خبر داده که ايشان به زودى نزدش مى آيند، در حالى که تسليم باشند. سليمان «عليه السّلام» در اين آيه، به حضار در جلسه مى گويد: کداميک از شما تخت ملکه «سباء» را قبل از اين که ايشان نزد ما آيند، در اين جا حاضر مى سازد؟ و منظورش از اين فرمان، اين است که وقتى ملکه «سباء»، تخت خود را از چندين فرسخ فاصله در حضور سليمان حاضر ديد، به قدرتى که خدا به وى ارزانى داشته و به معجزۀ باهره او، بر نبوتش پى ببرد، تا در نتيجه تسليم خدا گردد، همچنان که به شهادت آيات بعد، تسليم هم شدند. «قَالَ عِفْرِيتٌ مِّنَ الجِْنِّ أَنَا آتِيک بِهِ قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِک وَ إِنِّى عَلَيْهِ لَقَوِىُّ أَمِينٌ»: کلمۀ «عفريت» - به طورى که گفته اند - به معناى شرير و خبيث است. و کلمه «آتيک»، بنابر آنچه بعضى گفته اند، اسم فاعل است. يعنى من آورندۀ آنم. ممکن هم هست متکلم وحده از مضارع «أتى يأتى» باشد. يعنى من آن را برايت مى آورم، ولى اسم فاعل بودنش با سياق، مناسبت بيشترى دارد. چون بر تلبس، يعنى اشتغال به فعل دلالت دارد، و نيز با عطف شدن جملۀ «وَ إنِّى عَلَيه...»، که جمله اى است اسمى، مناسب تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱۷ ضمير «عليه» در جملۀ «وَ إنِّى عَلَيهِ لَقَوِىٌّ أمِين»، به «إتيان: آوردن» بر مى گردد، و معنايش اين است که: من به آوردن آن نيرومند و امينم. نيرومند بر آنم و حمل آن خسته ام نمى کند. امين بر آنم و در آوردنش به تو خيانت نمى کنم. «قَالَ الَّذِى عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ»: در اين جمله، مقابله اى با جمله قبل به کار رفته، و اين مقابله دلالت مى کند بر اين که صاحب «علم کتاب»، از جن نبوده بلکه از انس بوده است. رواياتى هم که از ائمه اهل بيت در اين باره رسيده، آن را تأييد مى کند و نام او را «آصف بن برخيا»، وزير سليمان و وصىّ او معرفى کرده است. بعضى هم گفته اند: او خضر بوده. و بعضى گفته اند: مردى بوده که اسم اعظم داشته - آن اسمى که وقتى خدا با آن خوانده شود، اجابت مى کند. بعضى ديگر گفته اند: جبرئيل بوده. بعضى ديگر او را خود سليمان دانسته اند. و اين وجوهى است که بر هيچ يک از آن ها، دليلى نيست. هرچه باشد و آن شخص هر که بوده باشد، از اين که آيه مورد بحث را بدون عطف بر ماقبل آورد و آن را از ماقبل جدا ساخت، براى اين بود که در باره اين عالِم که تخت ملکه «سباء» را حاضر ساخت، آن هم در زمانى کمتر از زمان فاصله ميان نگاه کردن، اعتناى بيشترى اعمال دارد و همچنين به علم او اعتناء ورزيد. زيرا کلمه «علم» را نکره آورده، فرمود: علمى از کتاب. يعنى علمى که با الفاظ نمى توان معرفی اش کرد. و مراد از کتابى که اين قدرت خارق العاده پاره اى از آن بود، يا جنس کتاب هاى آسمانى است، و يا لوح محفوظ و علمى که اين عالِم از آن کتاب گرفته، علمى بوده که راه رسيدن او را به اين هدف آسان مى ساخته است. اختلاف مفسران در بارۀ «اسم اعظم» و صاحب «علم کتاب» مفسران، در اين که اين علم چه بوده، اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: اسم اعظم بوده. بعضى ديگر گفته اند: آن اسم اعظم، عبارت است از حىّ قيّوم. بعضى ديگر گفته اند: آن ذوالجلال و الإکرام بوده. بعضى ديگر گفته اند: اللّه الرَّحمَان بوده. بعضى آن را به زبان عبرانى «آهيا شراهيا» دانسته اند. و بعضى گفته اند: آن عالِم چنين دعا کرد: «يَا إلَهَنَا وَ إلَه کُلِّ شَئٍ إلَهاً وَاحِداً لَا إلَهَ إلّا أنتَ، إيتِنِى بِعَرشِهَا: اى معبود ما و معبود هر چيز که معبودى واحد هستى و جز تو معبودى نيست، تخت او را برايم بياور» و سخنانى ديگر از اين قبيل. و ما، در جلد هشتم اين کتاب - در بحثى که پيرامون اسماء حُسنا داشتيم - گفتيم که: محال است اسم اعظمى که در هر چيز تصرف دارد، از قبیل الفاظ و یا مفاهیمی باشد که الفاظ بر آن ها دلالت می کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱۸ بلکه اگر واقعا چنين اسمى باشد و چنين آثارى در آن باشد، لابد، حقيقت اسم خارجى است، که مفهوم لفظ به نوعى با آن منطبق مى شود. خلاصه: آن اسم، حقيقتى است که اسم لفظى، اسم آن اسم است. و در الفاظ آيه شريفه، هيچ خبرى از اين اسمى که مفسران گفته اند، نيامده. تنها و تنها چيزى که آيه در اين باره فرموده، اين است که: شخص نامبرده که تخت ملکه «سباء» را حاضر کرد، علمى از کتاب داشته و گفته است: «من آن را برايت مى آورم». غير از اين دو کلمه، در باره او چيزى نيامده. البته اين در جاى خود معلوم و مسلّم است، که کار در حقيقت کار خدا بوده. پس معلوم مى شود که آن شخص، علم و ارتباطى با خدا داشته، که هر وقت از پروردگارش چيزى مى خواسته و حاجتش را به درگاه او مى برده، خدا از اجابتش تخلف نمى کرده. و به عبارت ديگر، هر وقت چيزى را مى خواسته، خدا هم آن را مى خواسته است. از آنچه گذشت، اين نيز روشن شد که علم مذکور، از سنخ علوم فکرى و اکتسابى و تعلم بردار نبوده است. «أنَا آتِيکَ بِهِ قَبلَ أن يَرتَدَّ إلَيکَ طَرفُکَ» - کلمۀ «طَرف»، به طورى که گفته اند، به معناى نگاه و چشم برگرداندن است. و «إرتداد طرف»، به معناى اين است که آن چيزى که نگاه آدمى به آن مى افتد، در نفس، نقش بندد و آدمى آن را بفهمد که چيست. پس مقصود آن شخص، اين بوده که من تخت ملکه «سباء» را در مدتى نزدت حاضر مى کنم که کمتر از فاصله نگاه کردن و ديد آن باشد. بعضى از مفسران گفته اند: «طَرف»، به معناى برداشتن پلک چشم و بازکردن آن براى ديدن است و «إرتداد طَرف»، به معناى بسته شدن پلک ها به طور طبيعى است، نه بستن عمدى و اختيارى. چون اگر آن مراد بود، تعبير مى فرمود به «ردّ طَرف». و اين، خود نکته اى است که نبايد از آن غفلت ورزيد. ولى اين مفسر اشتباه کرده. چون «طَرف»، يکى از افعال اختيارى آدمى است، ولى آنچه که باعث بر اين فعل اختيارى مى شود، طبيعت آدمى است، مانند نفس کشيدن. و براى همين است که احتياجى به فکر و انديشه قبلى ندارد. به خلاف امثال خوردن و نوشيدن. بنابراين، «فعل اختيارى»، آن فعلى است که به اراده آدمى مرتبط باشد. حال چه اين که محتاج به فکر و انديشه سابق باشد و چه نباشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۱۹ و علت اشتباه اين مفسّر، اين است که: خيال کرده اند «فعل اختيارى»، آن فعلى است که ناشى از تفکر و انديشه باشد، و غير آن را اختيارى ندانسته است. پس نکته اين که در آيه مورد بحث، «إرتداد» را آورد، نه «ردّ» را، آن نيست که وى گفته، بلکه شايد اين باشد که فعل چشم بر هم زدن، از آن جا که با فکر و انديشه قبلى انجام نمى شود، در انظار، چنين به نظر مى رسد که پلک ها خودش به هم مى خورد، نه اين که به خواست صاحبش باشد. خطاب در جملۀ «من آن را قبل از يک چشم به هم زدن و قبل از اين که نگاهت برگردد، برايت مى آورم»، خطاب آن عالِم، به سليمان «عليه السّلام» است. چون او بود که مى خواست تخت ملکه «سباء» نزدش حاضر شود و نيز او بود که گوينده سخن مى خواست تخت را برايش بياورد. ولى بعضى از مفسران گفته اند: خطاب عالِم نامبرده، متوجه به عفريت است، که قبلا به سليمان «عليه السّلام» گفت: من آن را قبل از آن که از جايت برخيزى مى آورم، و اين عالِم که رو به او کرد و گفت: «من آن را قبل از برگشتن نگاهت مى آورم»، خود سليمان بوده که علمى از کتاب داشته است. و اگر اين را گفته، خواسته است فضيلت نبوت را به او بفهماند و برساند آن قدرتى که خداى تعالى، از راه تعليم کتاب به او داده، برتر و عظيم تر است از قدرتى که به عفريت داده و عفريت به آن می بالد. پس معناى آيه، اين است که: سليمان به عفريت گفت: من عرش او را برايت مى آورم، قبل از آن که نگاهت برگردد. فخر رازى هم در تفسير کبير، بر همين معنا اصرار ورزيده، و وجوهى براى تأييد آن ذکر کرده، که ذرّه اى ارزش علمى ندارد. علاوه بر اين که اصل اين تفسير، با سياق آيه - همان طور که گفتيم - نمى سازد. «فَلَمَّا رَآهُ مُستَقِراًّ عِندَهُ قَالَ هَذَا مِن فَضلِ رَبِّى ...»: يعنى: بعد از آن که سليمان «عليه السّلام»، عرش ملکه «سباء» را نزد خود حاضر ديد، گفت: اين - يعنى حضور تخت بلقيس در نزد او، در کمتر از يک طرفة العين - از فضل پروردگار من است، بدون اين که در خود من، استحقاقى بوده باشد، بلکه خداى تعالى، اين فضيلت را به من ارزانى داشت تا مرا بيازمايد. يعنى امتحان کند آيا شکر نعمتش را به جا مى آورم، و يا کفران مى کنم. آنگاه فرمود: و هر کس شکر بگزارد، براى خود گزارده. يعنى نفع آن، عايد خودش مى شود، نه عايد پروردگار من، و هر کس کفران نعمت او کند، باز ضررش عايد خودش می شود. چون پروردگار من، بی نیاز و کریم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۰ و به طورى که ملاحظه مى کنيد، ذيل آيه، صدر آن را تأکيد مى کند. بعضى از مفسران گفته اند: مشارٌ اليه به اشاره «هذا»، قدرت به آوردن تخت ملکه «سباء» است، چه بى واسطه و چه با واسطه. ليکن اين حرف صحيح نيست. چون ظاهر اين که فرمود: «فَلَمَّا رَآهُ مُستَقِرّاً عِندَهُ قَالَ...»، اين است که ثنا (اين از فضل پروردگار من است)، مربوط باشد به حال رؤيت تخت. و آن نعمت و فضلى که در حال رؤيت به چشم مى خورد، حضور تخت بوده، نه قدرت بر احضار آن، که از مدت ها پيش داشت. در آيه مورد بحث، حذف و اختصار به کار رفته و تقدير آن، اين است که: «فَأذِنَ لَهُ سُلَيمَانُ فِى الإتيَانِ بِهِ کَذَلِکَ فَأتَى بِهِ کَمَا قَالَ فَلَمَّا رَآهُ...: يعنى سليمان به آن عالِم اجازه داد که تخت را آن طور که خودش ‍ گفت»، بياورد. پس همين که آن را پا برجا، نزد خود ديد، گفت:...». و از اين حذف فهميده مى شود که آن قدر اين آوردن سريع بود که گويى ميان ادعايش و ديدن سليمان، هيچ فاصله اى نشد. «قَالَ نَکِّرُوا لهََا عَرْشهَا نَنظُرْ أَتهْتَدِى أَمْ تَکُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ»: در مفردات مى گويد: «تنکير» هر چيز از حيث معنا، به اين است که: آن را طورى کنند که شناخته نشود، بر خلاف «تعريف»، که به معناى آن است که آن چيز را طورى کنند که شناخته شود. و در آيه «نَکِّرُوا لَهَا عَرشَهَا»، «تنکير»، استعمال شده. از سياق آيه بر مى آيد که سليمان «عليه السّلام»، اين سخن را هنگامى گفت که ملکۀ «سباء» و درباريانش، به دربار سليمان رسيده و مى خواستند بر او وارد شوند. و منظورش از اين دستور، امتحان و آزمايش عقل آن زن بود. همچنان که منظورش از اصل آوردن تخت، اظهار معجزه اى باهر از آيات نبوتش بود. و به همين جهت دستور داد تخت او را به صورتى ناشناس درآورند، و آنگاه متفرع کرد بر اين دستور، اين را که: «نَنظُر أتَهتَدِى: ببينيم مى شناسد آن را يا نه»، و معناى آيه روشن است. ورود ملکۀ «سباء»، به دربار سليمان«ع» و ايمان آوردنش به پروردگار جهانیان «فَلَمَّا جَاءَت قِيلَ أَهَکَذَا عَرْشکِ قَالَت کَأَنَّهُ هُوَ وَ أُوتِينَا الْعِلْمَ مِن قَبْلِهَا وَ کُنَّا مُسلِمِينَ»: يعنى: بعد از آن که ملکه «سباء» نزد سليمان آمد، از طرف سليمان به او گفتند: «آيا تخت تو این طور بود»؟ و اين جمله، يعنى جملۀ «أهَکَذَا عَرشُک»، کلمۀ امتحان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۱ و اگر فرمود: «أهَکَذَا عَرشُکِ: آيا اين چنين بود تخت تو»، و نفرمود: «أهَذَا عَرشُکِ: آيا اين است عرش تو»، براى اين بود که تخت را بيشتر مجهول و ناشناخته کند. لذا از مشابهت اين تخت با تخت خود او در شکل و صفات پرسش نمود، که معلوم است اين گونه سؤال، در ناشناخته کردن تخت، مؤثرتر است. «قَالَت کَأنَّهُ هُوَ» - مراد از اين که گفت: «گويا اين همان است»، اين است که: «اين، همان است». و اگر اين طور تعبير کرد، خواست تا از سبک مغزى و تصديق بدون تحقيق اجتناب کند. چون غالبا از اعتقادات ابتدايى که هنوز وارسى نشده و در قلب جاى نگرفته است، با تشبيه، تعبير مى آورند. (مى گويند: «مثل اين که فلانى آمده». يا: «گويا فلانى رفته» و «مثل اين که اين کتاب، مالِ فلانى است»، و همچنين). «وَ أُوتِينَا العِلمَ مِن قَبلِهَا وَ کُنَّا مُسلِمِين » - ضمير «ها» در کلمۀ «قَبلِهَا»، به همين معجزه و آيت، يا حالت رؤيت آن بر مى گردد. و معنايش اين است که: «ما قبل از اين معجزه، يا قبل از اين حالت که معجزه را مى بينيم، عالِم به آن بوديم». و از ظاهر سياق بر مى آيد که اين جمله، تتمۀ کلام ملکه «سباء» باشد. بنابراين، وضع چنين بوده که وقتى ملکه تخت را مى بيند، و درباريان سليمان از آن تخت از وى مى پرسند، احساس کرده که منظور آنان از اين پرسش، اين است که: به وى تذکر دهند که متوجه قدرت خارق العاده سليمان «عليه السّلام» باش. لذا چون از سؤال آنان، اين اشاره را فهميده، در پاسخ گفته است: ما قبلا از چنين سلطنت و قدرتى خبر داشتيم. يعنى احتياجى به اين اشاره و تذکر نيست. ما قبل از ديدن اين معجزه، از قدرت او و از اين حالت خبر داشتيم و تسليم او شده بوديم، و لذا در اطاعت و فرمان او، سر فرود آورده ايم. بعضى از مفسران گفته اند: جملۀ «وَ أُوتِينَا العِلمَ...»، کلام سليمان است. بعضى ديگر گفته اند: سخن درباريان سليمان است. بعضى ديگر گفته اند: کلام ملکۀ «سباء» است، وليکن معنايش اين است که ما قبلا مى دانستيم که تخت ما از دربارمان به اين جا منتقل شده. ولى هيچ يک از اين وجوه صحيح نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۲ «وَ صدَّهَا مَا کانَت تَّعْبُدُ مِن دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا کانَت مِن قَوْمٍ کَافِرِينَ»: کلمۀ «صَدَّ»، به معناى جلوگيرى و برگرداندن است و متعلق آن، تسليم خدا شدن است، که اعتراف ملکه هنگام داخل شدن به قصر که مى گويد: «أسلَمتُ مَعَ سُلَيمَانَ لله رَبِّ العَالَمِين» بر آن شهادت مى دهد. و اين اسلامش، با اسلامى که قبلا بدان تصريح کرد و گفت: «وَ کُنَّا مُسلِمِين» اشتباه نشود. براى اين که آن اسلام، تسليم سليمان شدنش بود و اين اسلام، تسليم خدا شدن است. اين، آن معنايى است که از سياق آيات بر مى آيد، ولى مفسران، وجوه ديگرى در معناى آيه ذکر کرده اند، که ما از نقل آن ها صرف نظر کرديم. جملۀ «إنَّهَا کَانَت مِن قَومٍ کَافِرِين»، در مقام تعليل «صَدّ» مذکور است و معنايش اين است: تنها چيزى که او را از تسليم خدا شدن جلوگيرى نمود، همان معبودى بود که به جاى خدا مى پرستيد، و آن معبود - همچنان که در خبر هُدهُد گذشت - آفتاب بوده و سبب اين جلوگيرى اين بود که ملکه نيز، از مردمى کافر بود و (از نظر افکار عمومى)، ايشان را در کفرشان پيروى مى کرد. رده:تفسیر المیزان