تفسیر المیزان

گفتارى پيرامون پيدايش انسان نخستين * بررسى آنچه در قرآن در اين باره آمده است در تفسير سوره «نساء»، گفتارى در اين معنا گذشت، و گفتار ما، در اين جا، به منزله تکميل همان بحث است. در آن جا گفتيم که: آيات کريمه قرآن، ظاهر قريب به صريح است در اين که بشر موجود امروزى - که ما افرادى از ايشانيم - از طريق تناسل، منتهى مى شوند به يک زن و شوهر معين، که قرآن نام آن شوهر را «آدم» معرفى کرده. و نيز، صريح است در اين که اين اولين فرد بشر و همسرش، از هيچ پدر و مادرى متولد نشده اند، بلکه از خاک، يا گِل، يا لايه يا زمين، به اختلاف تعبيرات قرآن - خلق شده اند. اين، آن معنايى است که آيات با ظهور قوى خود، آن را افاده مى کنند. چيزى که هست، ظهور آيات در اين معنا به حد صراحت نمى رسد، و نص در اين معنا نيست، تا نشود آن را تأويل کرد. از سوى ديگر، مسأله از ضروريات دين هم نيست، تا منکر آن مرتد از دين باشد. بله ممکن است اين معنا را از ضروريات قرآن دانست، که نسل حاضر بشر، منتهى به مردى به نام «آدم» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۸۳ و اما آدم کيست؟ آيا مقصود از اين کلمه، آدم نوعى است؟ يعنى طبيعت انسانيت که در همه افراد وجود دارد؟ و يا عده معدودى از افراد بشر است، که ريشه هاى انسان هاى امروز بوده اند؟ و يا فردى از جنس انسان است که نامش «آدم» است، معلوم نيست. و بنابر اين که فردى از نوع انسان باشد، آيا اين فرد متولد از نوعى ديگر از حيوانات مثلا ميمون بوده، و از طريق تطور انواع و پيدايش فردى کاملتر از فردى کامل، و فردى کامل از فردى ناقص، و همچنين ناقصى از ناقص تر، به وجود آمده؟ يا آن که فرد نامبرده، انسانى کامل و داراى کمال فکر بوده، که از يک جفت انسان غيرکامل و غير مجهز به جهاز تعقل، متولد شده است، و مبدأ ظهور و پيدايش نوع انسان هاى مجهز به تعقل و قابل تکليف شده؟ که بشر موجود در عصر حاضر، نوع کاملى از انسان باشد که هر فرد آن منتهى شود به انسان اول، که او نيز فردى کامل بوده به نام «آدم»، که او از طريق تطور از نوع ديگرى از انسان متولد شده، که آن نوع ناقص و فاقد عقل بوده، و همچنين آن نوع نيز منتهى شود به نوعى ديگر، و اين سير قهقرى، در انواع حيوانات ادامه داشته باشد، تا در آخر منتهى شود به بسيط ترين و ساده ترين حيوان، که از هر حيوان ديگر ناقص تر باشد. و به عکس، اگر از آن حيوان ناقص و ساده شروع کنيم، لايزال از ناقصى به کاملى، و از کاملى به کامل ترى برسيم، تا منتهى شويم به انسان، اما انسان بدون تعقل. و سپس از آن حيوان منتقل شويم به انسان کامل، که تمامى اين انواع، همه در يک سلسله قرار داشته، و به هم متصل و از يکدگر متولد شده باشند، به طورى که آن حيوان ساده اى که گفتيم، جدّ اعلاى انسان امروزى باشد. و يا آن که سلسله توالد و تناسلى که فعلا در بين ما انسان ها هست، پس از رسيدن به آدم و همسرش منقطع شود، و آدم و همسرش از زمين تکون يافته باشند، و از مادر و پدرى متولد نشده باشند، هيچ يک از اين چند صورت، ضرورى دين اسلام و قرآن کريم نيست. و به هر تقدير، ظاهر آيات قرآنى همين صورت اخير است. يعنى از ظاهر قرآن بر مى آيد که نسل حاضر بشر، منتهى به آدم و همسرش مى شود، و آدم و همسرش، از پدر و مادرى متولد نشده، بلکه از زمين تکون يافته اند. چيزى که هست، آيات قرآنى بيان نکرده که چگونه آدم از زمين خلق شد. آيا در خلقت او، علل و عوامل خارق العاده دست داشته؟ و آيا خلقتش به تکوين الهى آنى بوده، بدون اين که مدتى طول کشيده باشد. پس جسد ساخته شده از گِل، مبدّل به بدنى معمولى و عادى و داراى روح انسانى شده؟ و يا آن که در زمان هايى طولانى اين دگرگونى صورت گرفته، و استعدادهايى، يکى پس از ديگرى در او تبدل يافته، و نيز صورت هايى يکى پس از ديگرى به خود گرفته، تا آن که استعدادش براى گرفتن روح انسانى، به حد کمال رسيده. آنگاه آن روح در او دميده شده است. و کوتاه سخن: نظير نطفه در رحم علل و شرايطى، يکى پس از ديگرى در او اثر کرده است؟ هيچ يک از اين احتمالات در قرآن کريم نيامده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۸۴ تنها روشن ترين آيه اى که درباره خلقت آدم در قرآن ديده مى شود، آيه «إنَّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُونُ» است. چون اين آيه شريفه، در پاسخ از احتجاج مسيحيان بر پسر بودن عيسى براى خدا نازل شده، مسيحيان احتجاج مى کردند به اين که او، بدون پدرى از جنس انسانى، به دنيا آمده، و حال آن که هر کس به دنيا بيايد، از پدرى متولد مى شود. پس پدر عيسى بايد خدا باشد. آيه شريفه، در پاسخ آنان مى فرمايد: صفت عيسى «عليه السلام»، مانند صفت آدم است، که خداى تعالى، او را از خاک زمين خلق کرد، بدون اين که پدرى داشته باشد، که از نطفه او متولد شود. پس چرا مسيحيان نمى گويند: آدم پسر خدا است. و اگر مراد از خلقت از خاک، منتهى شدن خلقت آدم به خاک باشد، همان طور که همه جانداران متولد از نطفه نيز، خلقتشان منتهى به زمين مى شود، در اين صورت، معناى آيه چنين مى شود که: صفت عيسى که پدر ندارد، مانند صفت آدم است، که خلقتش منتهى به خاک مى شود، همچنان که همه مردم نيز چنين اند. و معلوم است که در اين صورت، ديگر آدم خصوصيتى ندارد، تا به خاطر آن، عيساى بدون پدر را با وى مقايسه کنند، و در نتيجه، آيه شريفه بى معنا مى شود. يعنى احتجاج عليه نصارا و پاسخ به دليل آنان نمى شود. با اين بيان، روشن مى گردد که تمامى آيات قرآنى که از خلقت آدم از تراب، و يا گِل يا امثال آن خبر مى دهد، همه بر مدعاى ما دلالت مى کند. يعنى مى فهماند که خلقت او آنى، و بدون گذشت زمان، و بدون پدر و مادر بوده، و گرنه همان طور که گفتيم، ديگر براى آدم خصوصيتى نمى ماند، که تنها خلقت او را به رُخ ما بکشد، و بفرمايد من او را از خاک يا گِل خلق کرده ام. چون در اين صورت، تمامى حيوانات و انسان ها نيز، خلقتشان به گِل و خاک منتهى مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۸۵ پس اگر فرموده: «إنِّى خَالِقٌ بَشَراً مِن طِينٍ». و يا مى فرمايد: «وَ بَدَءَ خَلقَ الإنسَانَ مِن طِينٍ»، همه دلالت دارد بر اين که خلقت آدم، با خلقت ساير افراد بشر و ساير جانداران، فرق داشته است. نظريات مختلف، درباره خلقت انسان و تطور انواع و اما اين که بعضى گفته اند: مراد از «آدم»، آدم نوعى، يعنى جنس و طبيعت انسان خارجى است، که در همه افراد هست، نه آدم شخصى، و مراد از اين که افراد انسان، بنى آدم هستند، اين است که: افراد اين نوع زياد شده، چون قيود زيادى منضم به آن گشته، و داستان داخل شدن آدم در بهشت، و سپس بيرون شدنش به اغواى شيطان، و نافرمانى کردن او، يک تمثيل تخيلى است، تا بفهماند اين نوع از جانداران، فى نفسه، چه مکانتى دارد، و چقدر مقرب درگاه خدا است، و وقتى دنبال هواى نفس را مى گيرد، و ابليس را اطاعت مى کند، تا چه پايه پايين مى آيد. سخنى است که با آيه سابق و ظواهر بسيارى از آيات قرآنى نمى سازد. از قبيل آيه: «الَّذِى خَلَقَکُم مِن نَفسٍ وَاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنهَا زَوجَهَا وَ بَثَّ مِنهُمَا رِجَالاً کَثِيراً وَ نِسَاءً». چون اگر مراد از «نفس واحد» (يک تن) آدم نوعى باشد، ديگر محلى براى فرض همسر براى او باقى نمى ماند، و از قبيل اين آيه است، آياتى که مى رساند خدا او و همسرش را در بهشت داخل کرد، و آن دو با خوردن از آن درخت، خدا را نافرمانى کردند. و به هر حال، بايد ببينيم منشأ اين که گفته اند مراد، آدم نوعى است، چيست؟ اصل اين حرف، ناشى از اعتقاد به قديم بودن زمين، و انواع موجودات اصلى آن، و از آن جمله، انسان است، که قهرا افراد اين انواع اصلى، از دو طرف گذشته و آينده غير متناهى خواهند بود. يعنى از ازل انسان ها بوده اند، و تا ابد نيز خواهند بود، و اصول علمى اين دعوى را، به طور قطع باطل مى کند. و اما اين که بعضى گفته اند: نسل حاضر بشر منتهى مى شود به چند تن انسان، که هر يک داراى رنگ مخصوصى بوده اند. يکى سرخ پوست، ديگرى زردپوست، سومى سفيدپوست، چهارمى سياه پوست، و چهار نژاد فعلى بشر منتهى مى شود به چهار زن و شوهر. و يا آن که بعضى از اين نژادها قديمى، و بعضى ديگر بعدها پيدا شده اند، مانند نژاد سرخ و زرد، که در آمريکا و استراليا پديد آمده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۸۶ اين سخن نيز باطل است. براى اين که تمامى آيات قرآنى که متعرض آغاز خلقت بشر است، نسل بشر حاضر را منتهى به يک زن و شوهر مى داند. حال چه اين که مراد از «آدم» را، آدم شخصى بگيريم، و چه آدم نوعى و طبيعت آدم. و اما چهار زن و شوهر، فرضيه اى است که به هيچ وجه، آيات قرآنى با آن نمى سازد. علاوه بر اين، چهار جفت بودن که مبدأ پيدايش چهار نژاد بشر مى باشد، مبنى بر اين است که اين چهار نژاد سفيد و سياه و سرخ و زرد، با هم تباين داشته باشند، و چهار نوع جداگانه باشند، تا مثلا نژاد سياه منتهى به منشأى شود غير منشأ و مبدأ پيدايش نژاد سفيد و همچنين آن دو نژاد ديگر. و يا قاره هاى زمين از ازل از يکديگر جدا بوده باشند، و جدایی شان هرگز مسبوق به عدم نبوده باشد، و بطلان اين نيز، مانند فرضيه هاى بالا در امروز روشن، و بلکه نزديک به بديهى شده است. و اما اين فرضيه که کسى بگويد: نسل حاضر بشر منتهى مى شود به يک جفت و يا چند جفت انسان، که اين جفت ها از يک نوع حيوان ديگر جدا شده اند، که آن حيوان از ساير حيوانات به مرز انسانيت نزديک تر بوده، مانند ميمون، همان طور که گاهى از فردى کامل، فردى کاملتر و نابغه پديد مى آيد، که اين تطور را در اصطلاح صاحبان فرضيه «جهش» مى گويند، نيز با آيات قرآن نمى سازد. براى اين که آياتى که در سابق ذکر کرديم، صريح در اين بودند که مبدأ پيدايش نسل انسان، يک جفت انسان بوده، که خود آن دو، نسل کسى نبوده اند، و از هيچ جاندارى متولد نشدند. علاوه بر اين، دليل علمى هم که بر مدعاى خود اقامه کرده اند، از اثبات آن قاصر است، که به زودى در پاسخ به فرضيه بعدى، به قصور آن اشاره مى کنيم. فرضيه ديگر اين است که نسل حاضر منتهى مى شود به يک جفت انسان مثل خود. يعنى کامل و داراى عقل، که آن يک جفت با جهش و تطور از نوعى ديگر از انسان که از نظر ظاهر انسان بودند، ولى فاقد کمال فکرى بودند، پيدا شده، آنگاه به حکم تنازع در بقاء، و انتخاب اصلح، نسل تکامل نيافته منقرض شد، و دو نفر انسان تکامل يافته باقى ماند، که نسل حاضر از آن دو فرد تکامل يافته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۸۷ اين فرضيه نيز با آيات قرآنى سازگار نيست، و نمى شود آن را بر قرآن تحمیل کرد. چون آيه «إنَّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُونُ»، به همان بيانى که گذشت، و نيز آيات ديگرى که همين معنا را مى رساند، آن را باطل مى داند. علاوه بر اين، اين گفتار صرف فرضيه اى بيش نيست، و ادله اى که براى اثبات آن اقامه کرده اند، از اثباتش قاصر است، و شواهدى است که مأخوذ مى باشد از تشريح تطبيقى و جنين هاى حيوان و فسيل هاى يافت شده در حفريات، که دلالت مى کند بر اين که صفاتى که در انواع حيوانات و نيز اعضاى آن هاست، به تدريج، و همچنين اصل پيدايش آن ها به تدريج صورت گرفته است. به اين معنا که در آغاز خلقت زمين، نخست ساده ترين حيوان پيدا شده، و سپس حيوانات تکامل يافته ترى، با جهش به وجود آمده اند، و همچنين به تدريج، ترکيبات بيشترى و محکم ترى و پيچيده ترى به خود گرفته اند، تا در آخر، کامل ترين حيوانات، يعنى انسان پديد آمده. اين، آن مطلبى است که شواهد زيست شناسى بر آن دلالت مى کند، وليکن صرف نظر از اين که گفتيم اين فرضيه را نمى توان بر قرآن کريم تحميل کرد، از نظر علمى نيز دليل مذکور قانع کننده و اثبات کننده آن نيست. زيرا صرف پيدايش نوع کامل از حيث تجهيزات، بعد از نوع ناقص، در مدت هاى طولانى، بيش از اين دلالت ندارد که سير تکاملى ماده براى قبول صورت هاى مختلف حيوانى به تدريج بوده است. پس او بعد از پذيرش صورت ناقص نوع حيوانى، استعداد قبول حيات کاملا انسانى را پيدا کرده، و بعد از پذيرش صورت موجوداتى پست، به صورت موجوداتى شريف در آمده است. اين نهايت چيزى است که ادله زيست شناسى بر آن دلالت دارد. و اما اين که موجودات کامل از ناقص متولد شده اند - که ادعاى زيست شناسان است - دليل مزبور آن را اثبات نمى کند، و نمى گويد که حيوانات کامل، از حيوانات ناقص منشعب شده، و بين همه آن ها و در آخر ميان انسان و ميمون، خويشاوندى است. و اين بحث، يعنى بحث زيست شناسى با همه موشکافی ها و طول مدتش، تاکنون براى نمونه به هيچ فرد از نوع کاملى برنخورده، که از نوع ديگرى متولد شده باشد. البته به طورى که خود تولد را مشاهده کنيم، نه دو فرد کامل شبيه به هم را. و آنچه تاکنون يافته اند که شهادت مى دهد بر دگرگونى تدريجى، هرچه هست، دگرگونى در يک نوع است، که همواره از صفتى به صفتى ديگر منتقل مى شود، ولى از نوعيتش به نوعيت ديگر منتقل نشده است، و تاکنون به اين معنا برنخورده اند که مثلا ميمونى، حيوان غير ميمون و کاملترى شود، و مدعى همين است که انواع در سير تکاملى جاى خود را به يکديگر داده، نوع ناقص بدل به نوع کامل مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۸۸ آنچه مى توان پذيرفت و نمى شود انکار کرد، تنها اين مقدار است که نشئه زندگى از نظر کمال و نقص و شرافت و پستى، داراى مراتبى مختلف است، و اعلى مراتب زندگى، زندگى انسانى است، و از آن پايين تر، زندگى حيواناتى است که به زندگى انسان شبيه تر است. و همچنين حيوانات ديگرى که در مراتب پايين تر از زندگى انسان قرار دارد، که هر يک به زندگى انسان نزديکترند، در مرتبه عالى ترى قرار دارند. و اما اين که اين اختلاف مراتب، از راه هر نوعى به نوع همسايه خود، که کامل تر از آن است، صورت گرفته، هيچ دليلى در کار نيست، که آن را افاده کند، و از اختلاف مراتب زندگى، نمى توان تطور را نتيجه گرفت. بله مى توان از آن حدس غير يقينى زد. پس فرضيه «تطور انواع»، فرضيه اى است حدسى، که اساس علوم طبيعى امروز را تشکيل داده، که ممکن است روز ديگر، فرضيه اى قوى جاى آن را بگيرد. چون علم هيچ وقت توقف نمى کند، و همواره رو به پيشرفت، و دامنه مباحث علمى رو به گسترش است. بيان عدم دلالت آيات استشهاد شده بر تأييد فرضيۀ «تطوّر» و چه بسا بعضى از اهل بحث، براى اثبات فرضيه مزبور، استدلال کنند به آيه شريفه: «إنَّ اللهَ اصطَفَى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إبرَاهِيمَ وَ آلَ عِمرَانَ عَلَى العَالَمِين». به اين بيان که «إصطفاء»، به معناى انتخاب و برگزيدن نخبۀ هر چيزى است، و اين برگزيدن، وقتى صحيح است که فرد برگزيده شده در بين جماعتى باشد، تا انتخاب کننده، آن فرد را از بين ساير افراد انتخاب کند، و بر ديگران ترجيح دهد. همان طور که «نوح» را از بين مردم زمانش، و «آل ابراهيم» و «آل عمران» را از بين مردم معاصرشان برگزيد. و لازمۀ اين حرف، اين است که در زمان آدم نيز، افرادى چون آدم بوده باشند، تا خدا از بين آنان، آدم را انتخاب کند، و مجهز به عقل سازد، و آن افراد، غير از بشر اولى چيزى نمى تواند باشد. بلکه بشر اولى بوده، که مجهز به جهاز عقل نبوده اند، و خدا آدم را از بين آنان برگزيد، و مجهز به عقل کرد. و در نتيجه، آدم با جهش خدايى، از يک نوع جنبنده به نوعى ديگر منتقل شد و از مرتبه انسان اولى وحشى و بى عقل، به مرتبه انسان مجهز به عقل کامل منتقل گشت، و آنگاه نسل او زياد شده، و نسل انسان اولى و ناقص، رو به نقصان نهاد، تا منقرض گشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۸۹ وليکن غفلت کرده اند از اين که کلمۀ «عَالَمِين» که «الف و لام» دارد، افاده عموم مى کند. يعنى بر عالَم ها، که بر تمام بشر تا روز قيامت صادق است. پس «آدم» و «نوح» و «آل عمران» و «آل ابراهيم»، بر تمامى معاصرين خود و آيندگان از بشر، اصطفاء و برگزيده شدند. همان طور که «عَالَمين» در آيه: «وَ مَا أرسَلنَاکَ إلّا رَحمَةً لِلعَالَمِين»، افادۀ عموم مى کند، با اين حال چه مانعى دارد که بگوييم آدم نيز، مانند ساير نامبردگان، بر همه بشر برتری دارد. چيزى که هست، ساير نامبردگان بر معاصرين خود و آيندگان، برگزيده شدند، ولى آدم بر آيندگان برگزيده شده است. و بر فرض هم که بگوييد «إصطفاء»، بايد حتما از بين معاصرين باشد، مى گوييم: چه مانعى دارد که آدم، وقتى به مقام اصطفاء رسيده باشد، که فرزندانى داشته، و از بين آنان برگزيده شده باشد. چون در آيه دلالتى نيست بر اين که از اول خلقتش و قبل از فرزنددار شدنش، به اين مقام رسيده باشد. علاوه بر اين، اگر «إصطفاء آدم»، و برگزيده شدنش از بين انسان هاى اولى باشد - که مستدِل هم همين را مى گويد - اين «إصطفاء» براى آدم فضيلتى نمى شود. چون مستدِل مى گويد: آدم به خاطر عقل دار بودنش اصطفاء شد، و داشتن عقل اختصاص به آدم نداشت، فرزندان او نيز عقل داشتند. پس تمامى بنى آدم نسبت به انسان هاى اولى، إصطفاء دارند. و اين که در آيه، «إصطفاء» را تنها به آدم نسبت داده، تخصيص بدون مخصص است. و نيز چه بسا استدلال کرده باشند به آيه: «وَ لَقَد خَلَقنَاکُم ثُمَّ صَوَّرنَاکُم ثُمَّ قُلنَا لِلمَلَائِکَةِ اسجُدُوا لِآدَمَ»، به اين بيان که: کلمۀ «ثُمَّ» در جايى استعمال مى شود که بين ماقبل و مابعدش، زمانى فاصله شده باشد. و در آيه شريفه، بين تصوير و خلقت، «ثُمَّ» فاصله شده، که مى رساند بين آن دو فاصله زمانى بوده. پس انسان قبل از خلقت آدم وجود داشته و پس از انسان، آدم وجود يافت، و ملائکه به سجده بر وى، مأمور شدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۰ ليکن اين استدلال صحيح نيست. زيرا کلمۀ «ثُمَّ»، همه جا براى افادۀ تأخير زمانى نمى آيد، و در بسيارى از موارد، تنها ترتيب کلامى را مى رساند، و حتى در کلام خداى تعالى، بسيارى اوقات، تنها براى اين منظور آمده. علاوه بر اين، آيه شريفه اصلا معناى ديگرى هم دارد، که ما در ذيل خود آن آيه، در جلد هشتم اين کتاب، بدان اشاره نموديم. باز چه بسا استدلال شده است براى اثبات فرضيه مذکور، به آيه: «وَ بَدَءَ خَلقَ الإنسَانَ مِن طِينٍ * ثُمَّ جَعَلَ نَسلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِن مَاءٍ مَهِينٍ * ثُمَّ سَوَّيهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِن رُوحِهِ». به اين بيان که آيه اولى از آن ها، متعرض آغاز خلقت بشر است، و مى فرمايد که: خلقت اولى بشر، از خاک بوده. خاکى که مبدأ مشترک پيدايش همه افراد است. و آيه سوم، مسأله صورتگرى و نفخ روح در آدم را بيان مى کند، که آخرين مرحله تکامل انسانى است. و چون اين دو مرحله را با کلمۀ «ثُمَّ» عطف کرده، مى فهماند که فاصله زمانى معتنابهى در بين اين دو مرحله بوده. و اين زمان متوسط، همان زمانى است که بين ساير انواع فاصله مى شده، تا هر نوعى به نوع بالاتر خود تطور پيدا کند، و با اين تطور تدريجى، انسان کامل شود. (مثلا اگر بين ميمون تا انسان اولى بى شعور، يک ميليون سال فاصله شده، بين آن انسان و انسان داراى شعور نيز، يک ميليون سال فاصله شده است. مترجم) مخصوصا از کلمۀ «سُلَالَة»، به خاطر اين که نکره است و دلالت بر عموم مى کند، فهميده مى شود که هر نوع کاملترى از سلاله اى، از نوع ناقص تر درست شده. اين استدلال نيز درست نيست. زيرا جملۀ «ثُمَّ سَوَّيهُ» عطف شده به جملۀ «بَدَءَ»، و چون آيات در مقام بيان ظهور و پيدايش نوع انسانى از راه خلقت است، و اين که ابتداى خلقت انسان، که همان خلقت آدم باشد، از گِل بوده، و سپس مبدل شده به سلاله اى از آب مخصوص تا فرزندانش پديد آيند، و سپس خلقت اين نوع يعنى خود آدم و فرزندانش، به وسيله صورتگرى و نفخ روح پايان پذيرفت. و اين، معناى صحيحى است که با لفظ آیه، قابل انطباق است و لازم نيست که ما جملۀ «ثُمَّ جَعَلَ نَسلَهُ مِن مَاءٍ مَهِين» را بر انواع متوسط بين خلقت از گِل و بين تسويه و نفخ روح بگيريم، و نکره بودن «سُلالة» نيز، هيچ مستلزم عموميت نيست. چون اگر شنيده ايد که نکره عموميت را مى رساند، در جايى است که در سياق نفى باشد، نه سياق اثبات، و سياق آيه مورد بحث، سياق اثبات است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۱ البته براى اثبات فرضيه تطور، به آيات ديگرى از قرآن، که مربوط به خلقت انسان است، استدلال کرده اند، که بيانش نظير بيان هايى است که گذشت، و جوابش هم، از جواب هاى گذشته معلوم مى شود، و حاجتى به نقل آن ها و اطاله کلام به جواب از آن ها نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۲ آيات ۱۵ - ۳۰ سوره سجده إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُکِّرُوا بهَا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لا يَستَکْبرُونَ (۱۵) تَتَجَافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِع يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ(۱۶) فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِىَ لهَُم مِّن قُرَّةِ أَعْينٍ جَزَاءَ بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۱۷) أَفَمَن کانَ مُؤْمِناً کَمَن کانَ فَاسِقاً لا يَستَوُنَ(۱۸) أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّات الْمَأْوَى نُزُلا بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۱۹) وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسقُوا فَمَأْوَاهُمُ النَّارُ کلَّمَا أَرَادُوا أَن يخْرُجُوا مِنهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَ قِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِى کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ(۲۰) وَ لَنُذِيقَنَّهُم مِّنَ الْعَذَابِ الاَدْنى دُونَ الْعَذَابِ الاَکْبرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ(۲۱) وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّن ذُکِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَض عَنْهَا إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنتَقِمُونَ(۲۲) وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسى الْکتَاب فَلا تَکُن فى مِرْيَةٍ مِّن لِّقَائهِ وَ جَعَلْنَاهُ هُدًى لِّبَنى إِسرائيلَ(۲۳) وَ جَعَلْنَا مِنهُمْ أَئمَّةً يهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبرُوا وَ کانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ(۲۴) إِنَّ رَبَّک هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا کانُوا فِيهِ يخْتَلِفُونَ(۲۵) أَوَ لَمْ يَهْدِ لهَُمْ کَمْ أَهْلَکنَا مِن قَبْلِهِم مِّنَ الْقُرُونِ يَمْشونَ فى مَساکِنِهِمْ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ أَفَلا يَسمَعُونَ(۲۶) أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسوقُ الْمَاءَ إِلى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَ أَنفُسهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ(۲۷) وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْفَتْحُ إِن کنتُمْ صادِقِينَ(۲۸) قُلْ يَوْمَ الْفَتْح لا يَنفَعُ الَّذِينَ کَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَ لا هُمْ يُنظرُونَ(۲۹) فَأَعْرِض عَنْهُمْ وَ انتَظِرْ إِنَّهُم مُّنتَظِرُونَ(۳۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۳ «ترجمه آیات» به آيات ما، فقط آن کسانى ايمان دارند که چون بدان اندرزشان دهند، سجده کنان بيفتند، و به ستايش پروردگارشان تسبيح گويند، بدون اين که تکبر بورزند. (۱۵) پهلوهايشان را از رختخواب ها دور مى کنند، پروردگارشان را با بيم و اميد مى خوانند، و از آنچه روزيشان کرديم، انفاق مى کنند. (۱۶) هيچ کس نداند به سزاى آن عمل ها که مى کرده اند، چه مسرت ها براى ايشان نهان کرده اند. (۱۷) آن که مؤمن است، با آن که عصيان پيشه است، چگونه همانند و يکسانند. (۱۸) (هرگز نيستند)، اما کسانى که ايمان آورده و کارهاى شايسته کرده اند، به پاداش اعمال صالح، منزلگاه پر نعمت در بهشت ابد يابند. (۱۹) اما کسانى که عصيان ورزيده اند، جايشان جهنم است، و هر وقت بخواهند از آن برون شوند، بدان جا بازشان گردانند و گويند: عذاب جهنمى را که تکذيبش مى کرديد، بچشيد. (۲۰) ما عذاب نزديک را زودتر از عذاب بزرگ به آن ها مى چشانيم، شايد باز گردند. (۲۱) ستمگرتر از آن کس که چون به آيه هاى پروردگارش پندش دهند، از آن روى بر مى گرداند، کيست؟ ما به يقين، از تبهکاران انتقام مى گيريم. (۲۲) موسى را آن کتاب داديم، از ديدار او به شک مباش، و آن را براى بنى اسرائيل هدايتى کرديم. (۲۳) و از آنان پيشوايانى کرديم، که چون صبور بودند و به آيه هاى ما يقين داشتند، به فرمان ما هدايت مى کردند. (۲۴) پروردگارت، روز رستاخيز در مورد چيزهايى که در آن اختلاف داشته اند، ميانشان حکم مى کند. (۲۵) مگر ندانسته اند که پيش از آنان چه نسل هايى را هلاک کرده ايم؟ که اينان در مسکن هايشان گام مى زنند، و به درستى که در اين هلاک پيشينيان، عبرت هاست، چرا نمى شنوند؟ (۲۶) مگر نمى بينند که ما اين آب را به زمين باير مى رانيم و با آن رویيدنى پديد مى آوريم، که حيواناتشان و خودشان نيز از آن مى خورند، چرا نمى بينند؟ (۲۷) گويند: اگر راست مى گوييد، پیروزى موعودتان، کى مى رسد؟ (۲۸) روز پيروزى، کافران را ايمان آوردنشان سود ندهد، و مهلتشان ندهند. (۲۹) از آنان روى بگردان و منتظر باش، که آن ها نيز منتظرند. (۳۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۴ «بیان آیات» اين آيات، بين مؤمنان واقعى و به حقيقت معناى ايمان، و بين فاسقان و ظالمان فرق مى گذارد، و آثار و لوازم هر يک را بيان نموده، سپس ظالمان را به عذاب دنيا تهديد مى کند. و به رسول گرامى اش دستور مى دهد که منتظر باشد تا فتح و پيروزى فرا رسد. آنگاه سوره مورد بحث ختم مى شود. «إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُکِّرُوا بهَا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لا يَستَکْبرُونَ»: بعد از آن که مقدارى درباره کفار و منکران معاد سخن گفت، که اينان در دنيا، از ايمان و عمل صالح استکبار مى ورزند، اينک در اين فصل از آيات، شروع مى کند به بيان خصوصيات افرادى که به پروردگار خود ايمان دارند، که وقتى حق را به يادشان بياورند، و پند و اندرزشان دهند، دل هايشان در برابر آن، خاضع مى شود. پس جملۀ «إنَّمَا يُؤمِنُ بِآيَاتِنَا»، ايمان به حقيقت معناى کلمه را، منحصر در آنان مى کند، و معنايش اين است که علامت آمادگى براى ايمان حقيقى، چنين و چنان است. بیان پاره ای از اوصاف و اعمال و رفتار مؤمنان و جملۀ «الَّذِينَ إذَا ذُکِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّداً»، بيان پاره اى از اوصاف و رفتار مؤمنان است، اما آنچه مربوط به اوصاف ايشان است، اين است که نسبت به مقام ربوبيت پروردگارشان تذلل دارند، و از خضوع در برابر آن مقام و تسبيح و حمد او استکبار نمى ورزند. «إذَا ذُکِّرُوا بِهَا»، يعنى: وقتى به آيات پروردگارشان - که دلالت بر وحدانيت او در ربوبيت و الوهيت دارد - تذکر داده مى شوند، و همچنين لوازم ربوبيت او را که همان مسأله معاد و دعوت نبى به سوى ايمان و عمل صالح است، به يادشان بياورند، «خَرُّوا سُجَّداً»، بى اختيار به زمين مى افتند، و به حالت سجده، براى خدا در مى آيند، تا تذلل و استکانت خود را اظهار کنند، «وَ سَبَّحُوا بِحَمدِ رَبِّهِم»، و او را توأم با ثناى جميل از هر نقصى منزه مى دارند. و اين سجده و تسبيح و تحميد، هر چند مربوط به افعال است، ليکن در عين حال، مظاهر همان صفات مؤمنان است. يعنى صفت تذلل و خضوعشان در برابر مقام ربوبيت و الوهيت. و به همين جهت، دنبال اين سه عمل، با اين که از مقوله عمل بودند، صفتى آورد که ملازم آن هاست و آن، اين است که: «وَ هُم لَا يَستَکبِرُونَ»، در حالى که استکبار نمى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۳۹۵ «تَتَجَافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِع يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ»: اين آيه، معرّف مؤمنان است از نظر اعمالشان، همچنان که آيه قبلى، معرّف ايشان بود از نظر اوصاف. بنابراين، جملۀ «تَتَجَافَى جُنُوبُهُم عَنِ المَضَاجِعِ»، با در نظر گرفتن اين که «تجافى»، به معناى اجتناب و دورى است، و «جنوب»، جمع «جنب»، به معنى پهلو است، و «مَضَاجِع»، جمع «مَضجَع»، به معناى رختخواب و محل استراحت است، کنايه مى شود از اين که مؤمنان، خواب خود را ترک مى کنند، و به عبادت خدا مى پردازند. «يَدعُونَ رَبَّهُم خَوفاً وَ طَمَعاً» - اين جمله، حال از ضمير در «جُنُوبُهُم» است، و مراد، اين است که از بستر دورى مى کنند، در حالى که مشغول به دعاى پروردگارشانند. در دل شب، آن هنگامى که چشم ها به خواب و بدن ها بى حرکت افتاده، خدا را مى خوانند، اما نه تنها از خوف، تا نوميدى از رحمت خدا بر آنان مسلط شود، و نه تنها به طمع رحمت، تا از غضب و مکر خدا ايمن باشند، بلکه هم از ترس و هم به طمع، او را مى خوانند، و در دعاى خود ادب عبوديت را بيشتر رعايت مى کنند، تا درخواست آن حوائجى که هدايت براى آدمى پديد مى آورد. و اين تجافى از بستر و دعا، با نوافل شبانه و نماز شب، منطبق است. «وَ مِمَّا رَزَقنَاهُم يُنفِقُون» - اين جمله، يک عمل ديگرى از مؤمنان واقعى را يادآور شده، و آن، اين است که براى خدا و در راه او انفاق مى کنند. «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِىَ لهَُم مِّن قُرَّةِ أَعْينٍ جَزَاءَ بِمَا کانُوا يَعْمَلُونَ»: اين جمله، تفريع اوصاف و اعمالى است که مؤمنان دارند. مى فرمايد: به خاطر آن اوصاف و اعمالى که دارند، خداوند چنين ثوابى برايشان فراهم کرده. در اين جمله، کلمۀ «نفس» - که نکره است و در سياق نفى قرار گرفته - عموميت را مى رساند. يعنى هيچ کس نمى داند. و اگر کلمۀ «قُرّة» را اضافه به کلمۀ «أعين» کرده، نه به «أعيُنِهِم»، براى اين است که بفهماند آن نعمت ها، آن قدر بزرگ و خيره کننده است، که تنها يک چشم و دو چشم از ديدنش روشن نمى شود، بلکه هر صاحب چشمى که آن را ببيند، چشمش روشن مى گردد. و معنايش اين است که: هيچ نفسى از نفوس بشر نمى داند که خدا چه نعمت هايى، که مايه روشنى ديده هر صاحب ديده اى است، در قبال اعمال نيکى که در دنيا کردند، پنهان نموده، و اين ندانستن شان، به خاطر اين است که آن نعمت ها، مافوق علم و تصور ايشان است. رده:تفسیر المیزان