تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۶ «بیان آيات» غرض و محتواى کلى سورۀ «دخان» غرض سوره در يک کلمه خلاصه مى شود، و آن اين است که مى خواهد کسانى را که به کتاب خدا شک دارند، از عذاب دنيا و عذاب آخرت انذار کند. و اين غرض را در اين سياق بيان مى کند که: قرآن کتابى است روشن که از ناحيه خدا نازل شده بر کسى که او به سوى مردم گسيل داشته، تا انذارشان کند. و به اين منظور نازل کرده تا رحمتى از او به بندگانش باشد. و در بهترين شب نازل کرده، شب قدر که در آن شب، هر امرى به طور خلل ناپذيرى تقدير مى شود. چيزى که هست مردم - يعنى کفار - در باره آن خود را به شک مى اندازند، و با هوا و هوس خود بازى مى کنند، و به زودى عذابى دردناک در دنيا از هر سو ايشان را احاطه مى کند. آنگاه به سوى پروردگار خود برمى گردند، و خداوند بعد از فصل قضاء و محاسبه دقيق، با عذابى جاودانه از ايشان انتقام مى گيرد. آنگاه براى آنان مثالى در خصوص عذاب دنيوى مى آورد و آن داستان موسى (عليه السلام) است، که به سوى قوم فرعون و براى نجات بنى اسرائيل گسيل شد، و فرعونيان او را تکذيب کردند، و خداوند به همين جرم در دريا غرقشان کرد. و سپس براى عذاب دومشان که آن را انکار مى کردند، يعنى بازگشت به خدا در روز فصل قضا (قيامت)، چنين اقامه حجت مى کند که: قيامت آمدنى است، چه بخواهند و چه نخواهند. و در آخر، پاره اى از اخبار قيامت را و آنچه بر سر مجرمان مى آيد و آنچه از انواع عذاب به آن ها مى رسد، برشمرده، قسمتى هم از ثواب هايى را که به متقين مى رسد، که حاصل جمعش عبارت است از حياتى طيب و مقامى کريم، بيان مى کند. و اين سوره - همان طور که در آغاز ذکر کرديم - در مکه نازل شده، و شاهد بر اين مدعاى ما، سياق آيات آن است. «حم وَ الْکتَابِ الْمُبِينِ»: «واو» در اين جمله براى سوگند است. و مراد از «کتاب مبين» قرآن است. «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فى لَيْلَةٍ مُّبَارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنذِرِينَ»: مراد از «ليله مبارکه» اى که قرآن در آن نازل شده، شب قدر است، چون از آيه شريفه «إنا انزلناه فى ليلة القدر»، اين طور استفاده مى شود. مقصود از نزول کتاب در «شبى مبارک» و منظور از «مبارک بودن آن شب» اين است که ظرفيت خير کثيرى را داشت. چون برکت به معناى «خير کثير» است، و قرآن خير کثيرى است که در آن شب نازل گشت، و رحمت واسعه اى است که دامنه اش همه خلق را گرفت، همچنان که خودش فرموده: «و ما أدراک مَا لَيلةُ القَدر * لَيلةُ القدر خير مِن ألف شهر». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۷ از ظاهر لفظ آيه چنين برمى آيد که شب مزبور يکى از شب هايى است که در روى زمين دور مى زند، و از ظاهر جمله «فِيها يُفرَقُ کُلّ أمرِ حَکِيم» با در نظر داشتن اينکه صيغه مضارع (يفرق) استمرار را مى رساند، فهميده مى شود که شب مزبور، همواره در روى کره زمين تکرار مى شود. و از ظاهر جمله «شَهرُ رَمَضانَ الّذِى أنُزلَ فِيه القُرآن» چنين بر مى آيد که مادامى که ماه رمضان در کره زمين تکرار مى شود، آن شب نيز تکرار مى شود. پس نتيجه مى گيريم که شب مزبور همه ساله تکرار مى شود، و در هر سال قمرى، در ماه رمضان، همان سال يک بار تکرار مى گردد. و اما اين که شب قدر کداميک از شب هاى رمضان است؟ از آيات قرآن کريم چيزى نمى توان استفاده کرد، ولى در روايات تعيين شده که - ان شاء اللّه - در بحث روايتى آينده، از نظر شما خواهد گذشت. بيان عدم منافات بين «نزول دفعى» و «نزول تدريجى» قرآن و مراد از نازل شدن کتاب در شبى مبارک، به طورى که از ظاهر آيه «إنّا أنزلناهُ فى ليلةٍ مُبارَکةٍ» و از آيه «إنّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَة القَدر» و از آيه «شَهرُ رَمَضانَ الّذِى أنزِلَ فِيه القُرآنُ هُدىً لِلنّاسِ وَ بَيّنَاتٍ مِنَ الهُدى وَ الفُرقَان» استفاده مى شود، نزول تمامى قرآن کريم است. (چون در همه اين آيات، تعبير به «انزال» شده، که به معناى نازل شدن يک باره است). پس ديگر نبايد اشکال شود به اين که آيه شريفه «وَ قُرآناً فَرَقنَاهُ لِتَقرَأهُ عَلَى النّاسِ عَلى مُکثٍ وَ نَزّلنَاهُ تَنزِيلاً» مى رساند که قرآن به تدريج نازل شده. و همچنين آيه «وَ قَالَ الّذِينَ کَفَرُوا لَولا نُزِّلَ عَلَيهِ القُرآنُ جُملَةً وَاحِدَة کَذلِکَ لِنُثَبّتَ بِهِ فُؤآدکَ وَ رَتّلنَاهُ تَرتِيلاً» که از ظاهر آن دو برمى آيد قرآن به تدريج نازل شده، و آياتى ديگر مؤيد آن است. مانند آيه «فَإذَا أُنزِلَت سُورَةٌ مُحکَمَة» و آيه «وَ إذَا مَا أُنزِلَت سُورَةٌ نَظَرَ بَعضُهُم إلى بَعضٍ» و نيز آياتى ديگر و همچنين روايات بسيارى که متضمن شأن نزول آيات است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۸ براى اين که ممکن است بگوييم که قرآن کريم دو نوبت نازل شده. بار اول تمامى آن در يک نوبت، و اين در ماه رمضان و در شب قدر که يکى از شب هاى رمضان است. و بار دوم، به تدريج و قسمت قسمت، در طول بيست و سه سال نبوت و دعوت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم). و ليکن مطلبى که سزاوار نيست در آن ترديد شود، اين است که قرآن کريم - که مرکب از سوره ها و آياتى است - با اختلافى که بر حسب موارد شخصى و جزیى نزولش در سياق آن هست، با اين احتمال که يک دفعه نازل شده باشد، سازگار نيست. براى اين که آياتى که در باره وقايع شخصى و حوادث جزیى نازل شده، ارتباط کامل با زمان و مکان و اشخاص و احوال خاصه اى دارد که در باره آن اشخاص و آن احوال و در آن زمان و مکان نازل شده، و معلوم است که چنين آياتى صادق و درست در نمى آيد، مگر آن که زمان و مکانش برسد، و واقعه اى که در باره اش نازل شده رُخ بدهد، به طورى که اگر از آن زمان ها و مکان ها و وقايع خاصه صرف نظر شود، و فرض شود که قرآن يک باره نازل شده، آن وقت قهرا موارد آن آيات حذف مى شود، و ديگر بر آن ها تطبيق نمى کند. پس ممکن نيست احتمال بدهيم که قرآن کريم به همين هيئت که هست، دو بار نازل شده؛ يک بار دفعه و يکجا، و بار ديگر به تدريج. لازمه دوبار نازل شدن قرآن و گفتار بعضى مفسران در اين باره پس اگر بخواهيم بگوييم دو بار نازل شده، لازم مى شود که قائل به فرق بين اين دو دفعه به اجمال و تفصيل بشويم. همان اجمال و تفصيلى که آيه شريفه «کتاب احکمت اياته ثم فصلت من لدن حکيم خبير» و آيه «انا جعلناه قرانا عربيا لعلکم تعقلون و انه فى ام الکتاب لدينا لعلى حکيم» بدان اشاره مى کند، که بحثش در تفسير سوره هود و زخرف گذشت، و گفتيم که احکام و تفصيل چه معنايى دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹۹ بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «نزول کتاب در ليله مبارکه» اين است که ابتداى نزول تدريجى اش در شب قدر در ماه رمضان بوده. و خلاصه ، ابتداى نزول قرآن سوره علق و يا سوره حمد بوده که در شب قدر واقع شده. از اين گفتار به خوبى پيدا است که گوينده آن معتقد بوده که بين نازل شدن قرآن يکباره در شب قدر، و بار ديگر به تدريج - که آيات سابق بر آن دلالت دارند - منافات وجود دارد، و حال آن که خواننده عزيز متوجه شد که هيچ منافاتى در کار نيست. علاوه بر اين که خواننده محترم توجه دارد که اين تفسير خلاف ظاهر آيات است. بعضى ديگر گفته اند: قرآن يک نوبت تماميش به آسمان دنيا نازل شده، و آن در شب قدر بوده ، و سپس از آسمان دنيا به تدريج و در طول بيست و سه سال دعوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به زمين نازل شده. و اين تفسير از اخبارى استفاده شده که در تفسير آياتى وارد شده که مى رساند قرآن يک دفعه نازل شده - که إن شاء اللّه - آن روايات در بحث روايتى آينده از نظر خواننده خواهد گذشت. «إنّا کُنّا مُنذِرِين» - اين جمله در جاى تعليل قرار گرفته، و دلالت دارد بر اين که خداى تعالى قبل از اين انذار هم، به طور مستمر انذار مى کرده، و اين خود دلالت دارد بر اين که نزول قرآن از ناحيه خداى سبحان چيز نوظهورى نيست. چون قرآن يک انذار است، و انذار، سنت هميشگى خداى تعالى است که همواره در امت هاى گذشته از طريق وحى به انبياء و رسولان جريان داشته، و دائما انبيايى را مبعوث مى کرده تا بشر را انذار کنند. «فِيهَا يُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِيمٍ»: ضمير در «فيها» به «ليله» برمى گردد. و فرق - که ماده اصلى «يفرق» است به معناى جدا کردن چيزى از چيز ديگر است، به طورى که از يکديگر متمايز شوند. و در مقابل اين معنا کلمه احکام قرار دارد. پس امر حکيم عبارت است از: امرى که الفاظش از يکديگر متمايز نباشد، و احوال و خصوصياتش متعين نباشد، همچنان که آيه «وَ إن مِن شَئ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم» نيز به اين معنا اشاره دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۰ مراد از جدا شدن هر امر حکيم در شب قدر بنابراين، امور به حسب قضاى الهى داراى دو مرحله اند، يکى اجمال و ابهام، و ديگر مرحله تفصيل. «شب قدر» هم به طورى که از آيه «فيها يفرق کل امر حکيم» برمى آيد، شبى است که امور از مرحله احکام و ابهام به مرحله فرق و تفصيل بيرون مى آيند. و از جمله امور يکى هم قرآن کريم است، که در شب قدر از مرحله احکام درآمده، و نازل مى شود، (يعنى در خور فهم بشر مى گردد). و چه بسا که خداى سبحان پيامبر خود را به جزئيات حوادثى که به زودى در زمان دعوت او در هنگام نزول هر آيه و يا آيات و يا سوره رخ مى دهد خبر داده، و نيز آگاه کرده که در باره هر حادثه آيه يا آياتى نازل مى شود، و از همين جهت هر پيشامدى مى کرده، منتظر بوده آيه و يا آياتى در باره آن نازل شود، پس در حقيقت قرآن يک بار دفعه و يکپارچه بر او نازل شده، و يکبار هم تدريجا و متفرق. برگشت اين وجه به اين است که بگوييم رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» قبل از آنکه قرآن بر زمين نازل شود، و در مرحله عين و خارج قرار گيرد، در مرحله اى که داشت به قضاء تفصيلى نازل مى شد، بر آن اطلاع و اشراف داشت. و بنابراين وجه، ديگر حاجتى نيست که دو مرحله را به عنوان مرحله اجمال و تفصيل که در وجه قبلى بود تقسيم کنيم. و ظاهر گفتار بعضى از مفسران اين است که خواسته اند بگويند: مراد از جمله «فيها يفرق کل امر حکيم» تفصيل و جداسازى معارف و احکام و ساير جزئياتى است که در قرآن بيان شده. ولى اين حرف صحيح نيست، چون از ظاهر جمله «فيها يفرق» استمرار فهميده مى شود. به عبارت ساده تر: از آن استفاده مى شود که همه امور حکيمه همه ساله از يکديگر جدا مى شود. پس مراد از امور حکيمه بايد امور تکوينى باشد که در هر شب قدر بعد از احکام، تفريق و تقسيم مى شود. و اما معارف و احکام الهى معنا ندارد که همه ساله تفريق و تقسيم شود، پس اگر مراد از تفريق، تفريق معارف بود، جا داشت بفرمايد: «فِيهَا فُرِقَ: در آن شب معارف و احکام فشرده قرآن تجزيه و تقسيم شد». بعضى ديگر گفته اند: حکيم بودن امر، محکم کردن آن بعد از تجزيه و تفصيل است، نه محکم بودن آن قبل از تفصيل، و معنى جمله اين است که: خداى تعالى در آن شب قضاى هر امرى را مى راند، و آن را محکم مى کند، که ديگر زياده و نقصان و يا هيچ دگرگونگى ديگرى نپذيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۱ و ليکن از همه اين وجوه روشن تر وجهى است که ما بيان کرديم. «أَمْراً مِّنْ عِندِنَا إِنَّا کُنَّا مُرْسِلِينَ»: مراد از کلمه «امر» در اين جا «شأن» است. و اين کلمه حال از کلمه «امر» قبلى است، و معناى جمله اين است: در آن شب هر امرى تجزيه و تفصيل مى شود، در حالى که امرى است از جانب ما، و آغاز شده اى از درگاه ما. ممکن هم هست مراد از اين کلمه همان معناى مقابل نهى باشد، و آن وقت معنايش چنين مى شود: در آن شب هر امرى به فرمان ما تفصيل داده مى شود. و اين کلمه چه به معناى شأن باشد، و چه به معناى فرمان، متعلق است به کلمه «يُفرَقُ». و نيز ممکن است که بگوييم متعلق است به جمله «أنزلناهُ» يعنى در حالى که آن نازل شده شاءنى از ما است و يا به فرمانى از ما نازل شده است. و جمله «إنّا کُنّا مُرسلين» خالى از تأييد اين احتمال نيست، و آن را تعليل مى کند. و معنايش اين است که: ما آن کتاب را در حالى که امرى از ناحيه ما بود نازل کرديم، چون سنت ما بر فرستادن پيامبران و رسولان جارى است. «رَحْمَةً مِّن رَّبِّک إِنَّهُ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ»: يعنى نازل کردن آن رحمتى بود از پروردگار تو. و يا معنايش اين است که ما آن را بدين جهت نازل کرديم تا رحمتى از خود را بر مردم افاضه کرده باشيم: و يا اين است که نازل کردنش به خاطر آن بود که رحمت پروردگارت اقتضاى انزال آن را داشت. پس کلمه «رحمة» بنابر معناى اول، حال خواهد بود، و بنابر معناى دوم و سوم مفعولٌ له، و بيان علت. و در کلمه «مِن رَبّک» التفاتى از تکلم مع الغير به غيبت به کار رفته، چون خداى تعالى قبلا متکلم مع الغير فرض شده بود، مى فرمود: ما چنين و چنان کرديم. و در اين کلمه غايب فرض شده مى فرمايد: «از ناحيه پروردگارت». وجه اين التفات اين است که اظهار عنايتى در باره رسول گرامى خود فرموده باشد، چون آن کسى که قرآن را بر آن جناب نازل کرده، پروردگار او است، و مُنذِر حقيقى که پيامبر را به سوى مردم فرستاده او است. «إنّهُ هُوَ السّميعُ العَلِيم» - يعنى او شنواى درخواست ها، و داناى حوائج است. درخواست آنان را مى شنود، و حاجت شان را که همان اهتداء به هدايت پروردگار تو است مى داند، و به همين جهت کتاب نازل مى کند و رسول ارسال مى کند، چون نسبت به بندگانش رحمت دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۲ «رَبُّ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنَهُمَا إِن کُنتُم مُّوقِنِينَ»: از آن جا که وثنی ها معتقد بودند که هر صنف از اصناف خلق، اله و معبودى جداگانه دارد حال يا يکى و يا بيشتر - و چه بسا مى شد که يک طايفه از آن ها اله مخصوصى براى خود داشتند، غير آن اله که قوم ديگر اتخاذ کرده بودند. لذا در اين آيه شريفه به دنبال جمله «مِن رَبّک» که در آخر آيه قبلى بود، فرمود: «رَبُّ السّماوات...»، تا کسى از آنان خيال نکند که ربوبيت خدا نسبت به رسول گراميش در جمله «رَبّکَ: پروردگار تو» ربوبيت خاصى است، و قرآن هم قائل به چند ربوبيت است. و نيز بفهماند که پروردگار رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، همان پروردگار آسمان ها و زمين و موجودات بين آن دو است، و به همين جهت دنبال اين آيه، در آيه بعدى هم فرمود: «لا إله إلّا هُو». «إن کُنتُم مُوقِنين» - اين اشتراط - همان طور که زمخشرى هم گفته - از قبيل اشتراطى است که گاهى خود ما در گفتگوهايمان مى آوريم، مثلا مى گوييم: «اين تحفه و انعام زيد است که مردم همه جا از کرم او سخن مى گويند و سخاوتش را شهرت داده اند. البته اگر داستان بخشش و سخاى او را شنيده باشى، و برايت گفته باشند». و در حقيقت معناى اين اشتراط اين است که بفهمانيم سخاوت زيد را همه اهل يقين مى دانند. در آيه مورد بحث هم معناى: «اگر اهل يقين بوده باشيد»، همين است که بفهماند خدا همان کسى است که همه اهل يقين او را مى شناسند، و مى دانند که تنها او، ربّ آسمان ها و زمين و ما بين آن دو است، و اگر شما هم از ايشان باشيد، البته خواهيد ديد که او، ربّ همه چيز است. «لا إِلَهَ إِلا هُوَ يُحْیىِ وَ يُمِيتُ رَبُّکمْ وَ رَبُّ ءَابَائکُمُ الاَوَّلِينَ»: از آن جا که آيه قبلى مى فهماند که ربوبيت يعنى ملک و تدبير منحصر در خداى تعالى است، و نيز چون الوهيت يعنى معبوديت به حق از لوازم ربوبيت است، لذا دنبالش کلمه توحيد را آورد که تمامى آلهه غير خدا را نفى مى کند، و مى فرمايد: «لا اله إلّا هُو». «يُحيِى وَ يُمِيتُ» - اين دو صفت از خصوصى ترين صفات خداى تعالى است که از شؤون تدبيرند، و در نامبردن آن دو، نوعى زمينه چينى است براى انذار به معاد که به زودى مى آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۳ «رَبّکُم وَ رَبُّ آبائکُمُ الأوّلين» - در اين آيه به طور کامل تصريح شده به اين که خداى تعالى، ربّ ايشان و ربّ پدران و نياکان ايشان است. پس بايد تنها او را بپرستند، و به خاطر پيروى از پدران در پرستش بت ها، نبايد تعلل ورزند، و عذر و بهانه بياورند. و به منظور تکميل اين تصريح، جمله مورد بحث در سياق مخاطب آمده و فرموده: «ربّ شما و ربّ پدران شما». و اين دو جمله، يعنى جمله «يُحيِى و يُميتُ» و جمله «رَبُّکُم»، هر دو خبرند براى مبتدایى که حذف شده، و تقديرش «هُوَ يُحيِى وَ يُميتُ» و نيز «هُوَ رَبُّکُم» است. «بحث روایتی» (رواياتى درباره شب قدر و تقدير امور در آن) در مجمع البيان در ذيل جمله «إنّا أنزلنَاهُ فى لَيلَةٍ مُبارَکةٍ» مى گويد: «ليله مبارکه»، همان شب قدر است. اين معنا از امام باقر و امام صادق (عليهما السلام) روايت شده. و در کافى، به سند خود، از على بن ابراهيم، از پدرش، از ابن ابى عمير، از عمر بن اذينه، از فضيل، و زراره، و محمد بن مسلم، از حمران روايت کرده که از امام باقر (عليه السلام) از اين کلام خدا که مى فرمايد «إنّا أنزلنَاهُ فِى لَيلَة مُبارَکَة» پرسيده. فرمود: بله، منظور شب قدر است، که هر سال در هر ماه رمضان، در دهه آخر آن تکرار مى شود. پس قرآن نازل نشده مگر در شب قدر، همچنان که خداى تعالى در باره آن مى فرمايد: «فيها يُفرَقُ کُلُّ أمرٍ حَکِيم». يعنى در شب قدر هر سال، همه امور آن سال که بايد تا سال بعد جريان يابد تقدير مى شود. چه خير و چه شر، چه اطاعت و چه معصيت، و چه مولودهايى که بايد به عرصه وجود قدم بگذارند، و چه اَجَل ها و رزق ها. پس هرچه که در آن شب براى آن سال تقدير شود، و قضايش رانده شود، آن قضاء حتمى است، ولى در عين حال مشيت خداى تعالى در آن دخل و تصرف دارد. مؤلف: اين که فرمود: «آن قضاء حتمى است، ولى در عين حال مشيت خداى تعالى در آن دخل و تصرف دارد»، معنايش اين است که از نظر اسباب و شرايط حتمى است، يعنى هيچ سبب و شرطى نمى تواند تغييرش دهد، مگر آن که خداى تعالى بخواهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۴ و در کتاب بصائر از عباس بن معروف، از سعدان بن مسلم، از عبداللّه بن سنان، روايت کرده که گفت: من از او از نيمه شعبان پرسيدم. گفت من در اين باره اطلاعى ندارم، وليکن اين قدر مى دانم که چون شب نوزدهم رمضان مى شود، ارزاق را تقسيم مى کنند و اجل ها را مى نويسند، و سفر حجاج مقدر مى شود و خداى تعالى توجهى به بندگان خود نموده، آنان را مى آمرزد، مگر کسانى را که مسکر مى نوشند. و چون شب بيست و سوم رمضان مى شود، هر امر حکيم در آن تجزيه و تفريق مى گردد و آنگاه آن را امضاء کرده به دست او مى سپارند. من پرسيدم: به دست چه کسى مى سپارند؟ گفت به دست صاحب تان. و اگر اين نبود صاحب تان، از حوادث آينده خبرى نمى داشت. و در الدر المنثور است که محمد بن نصر، ابن منذر و ابن ابى حاتم، از ابن عباس روايت کرده اند که در ذيل آيه: «فِيها يُفرقُ کُلُّ أمرٍ حَکِيم» گفته: در شب قدر آنچه در آن سال بايد پيش بيايد، نوشته مى شود. چه رزق، چه مرگ و زندگى، و چه آمدن و نيامدن باران، حتى اين هم نوشته مى شود که چه کسانى موفق به حج مى شوند. مؤلف: در مورد مسأله ليلة القدر، و آنچه که خدا قضايش را در آن مى راند، و اين که ليلة القدر چه شبى است، روايات بسيار زيادى هست که عمده آن ها، در سوره قدر از نظر خواننده عزيز مى گذرد - إن شاء اللّه تعالى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۵ آيات ۹ - ۳۳ سوره دخان بَلْ هُمْ فى شکٍ يَلْعَبُونَ(۹) فَارْتَقِب يَوْمَ تَأْتى السمَاءُ بِدُخَانٍ مُّبِينٍ(۱۰) يَغْشى النَّاس هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ(۱۱) رَّبَّنَا اکْشِف عَنَّا الْعَذَاب إِنَّا مُؤْمِنُونَ(۱۲) أَنى لهَُمُ الذِّکْرَى وَ قَدْ جَاءَهُمْ رَسولٌ مُّبِينٌ(۱۳) ثمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قَالُوا مُعَلَّمٌ مجْنُونٌ(۱۴) إِنَّا کاشِفُوا الْعَذَابِ قَلِيلاً إِنَّکمْ عَائدُونَ(۱۵) يَوْمَ نَبْطِش الْبَطشةَ الْکُبرَى إِنَّا مُنتَقِمُونَ(۱۶) وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جَاءَهُمْ رَسولٌ کرِيمٌ(۱۷) أَنْ أَدُّوا إِلىَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنى لَکمْ رَسولٌ أَمِينٌ(۱۸) وَ أَن لا تَعْلُوا عَلى اللَّهِ إِنى ءَاتِيکم بِسلْطانٍ مُّبِينٍ(۱۹) وَ إِنى عُذْت بِرَبى وَ رَبِّکمْ أَن تَرْجُمُونِ(۲۰) وَ إِن لَّمْ تُؤْمِنُوا لى فَاعْتزِلُونِ(۲۱) فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ مجْرِمُونَ(۲۲) فَأَسرِ بِعِبَادِى لَيْلاً إِنَّکم مُّتَّبَعُونَ(۲۳) وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنهُمْ جُندٌ مُّغْرَقُونَ(۲۴) کمْ تَرَکُوا مِن جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ(۲۵) وَ زُرُوعٍ وَ مَقَامٍ کَرِيمٍ(۲۶) وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِيهَا فَاکِهِينَ(۲۷) کَذَلِک وَ أَوْرَثْنَاهَا قَوْماً ءَاخَرِينَ(۲۸) فَمَا بَکَت عَلَيهِمُ السمَاءُ وَ الاَرْض وَ مَا کانُوا مُنظرِينَ(۲۹) وَ لَقَدْ نجَّيْنَا بَنى إِسرائيلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ(۳۰) مِن فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کانَ عَالِياً مِّنَ الْمُسرِفِينَ(۳۱) وَ لَقَدِ اخْترْنَاهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلى الْعَالَمِينَ(۳۲) وَ ءَاتَيْنَاهُم مِّنَ الاَيَاتِ مَا فِيهِ بَلَاؤٌا مُّبِينٌ(۳۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۶ «ترجمه آيات» ليکن ايشان در شکى که دارند سرخوش اند (۹). پس تو منتظر آن روزى باش که آسمان دودى آشکار بياورد (۱۰). دودى که چشم مردم را بگيرد و اين عذابى است دردناک (۱۱). (آن وقت است که مى گويند) پروردگارا! اين عذاب را از ما بردار، که ايمان خواهيم آورد (۱۲). اما کجا مى توانند متذکر شوند، با اين که رسولى بيانگر برايشان آمد و متذکر نشدند (۱۳). بلکه از او اعراض کرده، گفتند ديوانه اى است که ديگران تعليمش داده اند (۱۴). ما مقدار کمى از عذاب را از شما بر مى داريم، ولى شما باز به کفر خود برخواهيد گشت (۱۵). روزى که با گرفتنى سخت و بزرگ مى گيريم، که ما انتقام گيرنده هستيم (۱۶). ما قبل از اين قوم فرعونيان را آزمودیم، که رسولى کريم به سويشان آمد (۱۷). که اين بندگان خدا (يعنى بنى اسرائيل) را به من بسپاريد، که من رسولى امين هستم (۱۸). و اين که بر خدا تکبر نورزيد، که من با دليلى روشن نزد شما آمدم (۱۹). و من به پروردگارم و پروردگار شما پناه مى برم از اين که مرا هدف قرار دهيد (۲۰). و اگر به من ايمان نياوريد، پس حداقل از من کناره گيرى کنيد (۲۱). پس خداى خود را خواند که اين قوم مجرم اند (۲۲). (خدايش پيام داد) پس بندگان مرا شبانه حرکت ده، که دنبال خواهيد شد (۲۳). و دريا را همچنان به صورت راهرو بگذار که ايشان لشکرى هستند که بايد غرق شوند (۲۴). چه بسيار از باغ ها و چشمه ها که از خود به جاى گذاشتند (۲۵). و چه زراعت ها و جايگاه هاى کريم (۲۶). و نعمت ها که از آن برخوردار بودند (۲۷). ما اين چنين همه آن اموال را به قومى ديگر ارث داديم (۲۸). در حالى که نه آسمان به حال آنان گريست و نه زمين و نه مهلتى به آنان داده شد (۲۹). و در عين همين احوال، بنى اسرائيل را از عذابى خوار کننده نجات داديم (۳۰). از فرعون که مردى بلند پرواز و از اسرافگران بود (۳۱). و ما بنى اسرائيل را با علم و اطلاع بر عالَميان آن روز برگزيديم (۳۲). و از آيات چيزهايى به آنان داديم که در آن آزمايشى روشن بود (۳۳). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۷ «بیان آيات» بعد از آن که در آيات قبل فرمود: قرآن کتابى است مبين که در بهترين شب بر رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) نازل شد، تا رحمت خدا و انذارى از سوى وى باشد، اينک در اين آيات ارتياب و ترديد مشرکين را در حقانيت قرآن يادآور شده تهديدشان مى کند به عذاب دنيا و عذاب روز قيامت، و به همين منظور داستان فرستادن موسى به سوى فرعون را برايشان مثل مى آورد که فرعون و قومش او را تکذيب کردند و خداى تعالى غرقشان کرد. و اين قصه خالى از اين اشاره نيست که خداى تعالى به زودى با بيرون کردن ياغيان قريش از مکه، رسولش و مؤمنين را از شر آن ها نجات مى دهد، و سپس سران قريش را که به تعقيب رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) و مؤمنين بر مى خيزند، هلاک مى نمايد. «بَلْ هُمْ فِى شَکٍ يَلْعَبُونَ»: ضمير جمع «هُم» به قوم رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) بر مى گردد. يعنى مردمى که معاصر آن جناب بودند. و کلمه «بل»، اعراض از مطلبى است که حذف شده، مطلبى که سياق قبلى مى فهماند چيست، و تقديرش اين است که: «ايشان با اين حرف ها، يعنى رسالت رسول و اوصاف کتابى که بر او نازل شده، صاحب يقين و داراى ايمان نمى شوند، بلکه همچنان در شک و ريب مى مانند، و سرگرم بازى با اشتغالات دنيوى خود هستند». اين نظريه ما بود در معناى «بل»، ولى زمخشرى گفته: اين کلمه اعراض از جمله «إن کُنتُم مُوقِنين» است. «فَارْتَقِب يَوْمَ تَأْتى السّمَاءُ بِدُخَانٍ مُّبِينٍ يَغْشى النَّاس»: کلمه «فَارتَقِب»، امر از باب «ارتقاب» است، و ارتقاب به معناى انتظار است. مى فرمايد: منتظر روزى باش که آسمان دودى آشکار بياورد. و اين تهديدى است به عذابى که از هر سو مردم را فرا مى گيرد. اقوال مختلف مفسران درباره عذاب دخان مفسران در اين که منظور از اين عذاب چيست، اختلاف کرده اند: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۸ بعضى گفته اند: مراد همان قحطى است که اهل مکه بدان مبتلا شدند. چون بعد از آن که بر کفر خود و بر آزار رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنين اصرار ورزيدند، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نفرينشان کرد و عرضه داشت: بار الها! آن ها را به قحطيى، نظير قحطى زمان يوسف گرفتارشان فرما. به دنبال اين نفرين ديگر زمين گياه نرويانيد، و قريش به قحطى شديدى دچار شدند، به طورى که افراد از شدت گرسنگى، گويى دودى جلو چشمشان را گرفته و آسمان را پر از دود مى ديدند. و براى سدّ جوع مردار و استخوان مى خوردند، تا آن که نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رفته، عرضه داشتند: اى محمد! تو آمده اى تا بشر را به صله رحم دعوت کنى، اينک قوم تو و ارحامت دارند مى ميرند، و آنگاه وعده دادند که اگر اين گرانى و قحطى برطرف شود، به وى ايمان خواهند آورد. پس رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دعا کرد و از خدا خواست تا نعمت را بر آنان فراخ و فراوان کند، و خدا هم دعايش را مستجاب نمود. اما مردم دوباره به کفر قبلی شان برگشته، عهد خود بشکستند. بعضى ديگر گفته اند: دخان مذکور در اين آيه از علامت هاى قيامت است که هنوز محقق نشده، و قبل از قيام قيامت محقق مى شود. و دود در گوش هاى مردم داخل مى شود، به طورى که سرهايشان مانند سر گوسفند بريان مى گردد. اما مؤمنين تنها دچار زکام مى شوند، و زمين تماميش مانند خانه اى بدون روزنه مى شود که در آن آتش افروخته و دود به راه انداخته باشند. زمين چهل روز چنين حالتى به خود مى گيرد. بعضى هم چه بسا گفته باشند که: مراد از روزى که دود بياورد، روز فتح مکه است، که لشکر اسلام وارد آن شد، و دود اجاق هايشان فضاى مکه را پر کرد، و تاريک ساخت. و چه بسا بعضى ديگر گفته باشند: مراد از آن، روز قيامت است، و اين دو قول، يعنى قول سوم و چهارم به طورى که ملاحظه مى فرماييد، چندان قابل قبول نيست. «يَغشَى النّاس» - يعنى دودى است که از هر طرف بر مردم احاطه مى يابد. و مراد از «ناس» بنا بر قول اول، اهل مکه، و بنابر قول دوم، عموم مردم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰۹ «هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ رَّبَّنَا اکْشِف عَنَّا الْعَذَاب إِنَّا مُؤْمِنُونَ»: اين جمله حکايت گفتار مردمى است که دچار عذاب دخان شدند، و معنايش اين است که در آن روز که آسمان دودى آشکارا مى آورد، مردم مى گويند: پروردگارا! اين عذاب را از ما بردار که ايمان خواهيم آورد. و در اين گفتار خود، هم به ربوبيت خدا اعتراف مى کنند و هم اظهار ايمان مى کنند که ما به اين دعوت حقت ايمان مى آوريم. «أَنى لهَُمُ الذِّکْرَى وَ قَدْ جَاءَهُمْ رَسولٌ مُّبِينٌ»: يعنى از کجا مى توانند متذکر شوند، و به حق اعتراف کنند، در حالى که اين حق را رسولى آشکارا آورد، و مع ذلک به آن ايمان نمى آورند، رسولى که رسالتش بسيار روشن بود و جاى هيچ شکى در آن نبود. و خلاصه اين آيه شريفه به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اعلام مى دارد که اينان در وعده اى که مى دهند، راست نمى گويند. «ثمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قَالُوا مُعَلَّمٌ مجْنُونٌ»: کلمه «تَولّوا» جمع ماضى از مصدر «تَولّى» است، که به معناى پشت کردن و اعراض است. و ضمير در «عَنهُ» به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر مى گردد. و جمله «مُعَلّم مَجنُون»، دو خبر است براى مبتدایى که حذف شده، و تقديرش «هُوَ مُعَلّمٌ وَ مَجنُونٌ» است. و معنايش اين است که: سپس از رسول اعراض کرده گفتند: او «معلّم» است. يعنى ديگران يادش داده اند. و «مجنون» است، يعنى جن او را آسيب زده. پس هم به آن جناب تهمت زدند که ديگران يادش داده اند، و او به دروغ سخنان خود را به خدا نسبت مى دهد، همچنان که در آيه «وَ لَقَد نَعلَمُ أنّهُم يَقُولُونَ إنّمَا يُعَلّمُهُ بَشَر» نيز اين تهمت را نقل کرده، و هم اين که تهمت زدند که جن به عقل او آسيب رسانده و در نتيجه عقلش اختلال يافته. «إِنَّا کاشِفُوا الْعَذَابِ قَلِيلاً إِنَّکمْ عَائدُونَ»: يعنى ما عذاب را براى مدتى برمى داريم وليکن شما ايمان نخواهيد آورد، و دوباره به کفر خود برمى گرديد و تکذيب خود را از سر مى گيريد. البته اين در صورتى است که قول اول در تفسير آيه «يوم تأتى السّماء بدُخان مُبين» را اختيار کنيم که مى گفت منظور از دخان، عذاب مشرکين در روز فتح مکه است، و اين آيه مانند جمله «أنّى لَهُمُ الذّکرى...» صدق گفتار و وعده مشرکين را رد مى کند، و اين رد را تأکيد مى نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۰ و اما بنا بر قول دوم که منظور از «دخان»، يکى از علامت هاى نزديک قيامت بود، معنايى که از آيه نزديک تر به ذهن باشد، اين است که: شما به سوى عذاب روز قيامت بر مى گرديد. «يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطشةَ الْکُبرَى إِنَّا مُنتَقِمُونَ»: کلمه «بطش» به طورى که راغب گفته - به معناى چيزى را با صولت گرفتن است. و منظور از «روزى که خدا کفار به بطشى بزرگ بطش مى کند»، بنابر تفسير اول آيه: «يوم تأتى السّماءُ بِدُخانٍ مُبين»، روز جنگ بدر است، که خدا کفار را هلاک کرد. و بنابر تفسير دوم، روز قيامت است. و چه بسا توصيف «بطشة» با کلمه «کُبرى»، مؤيد همين تفسير دوم باشد. چون اين توصيف، بطشه را بطشه اى معرفى مى کند که بزرگتر از آن تصور نمى شود، و چنين بطشه اى، همان بطشه روز قيامت است که عذابش از هر عذابى سخت تر است، همچنان که قرآن کريم فرموده: «فَيُعَذّبُهُ اللّهُ العَذَابَ الأکبر» کما اين که پاداش قيامت هم بزرگترين پاداش است، و در آن باره مى فرمايد: «وَ لَأجرُ الآخِرَة أکبَرُ». رده:تفسیر المیزان