تفسیر المیزان

رواياتى درباره مراد از «خلق عظيم»، و «کُلّ حَلّافٍ مَهِين...» و در معانى به سند خود، از ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير آيه «وَ إنّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيم» فرمود: خُلق عظيم، همين اسلام است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۱ و در تفسير قمى، از ابى الجارود، از حضرت امام باقر «عليه السلام» نقل شده است که درباره جمله «إنّکَ لعَلى خُلُقٍ عَظِيم» فرمود: يعنى «عَلى دِينٍ عَظِيم». مؤلف: منظور اين بوده که دين اسلام مشتمل بر کمال هر خُلق پسنديده هست و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» داراى آن بوده. و در روايت معروف از آن جناب نقل شده که فرمود: «بُعِثتَ لِأتَمّمَ مَکَارِمَ الأخلاق». و در مجمع البيان، به سندى که به حاکم رسانده، و او با سندى که به ضحاک رسانده، روايت کرده که گفت: وقتى قريش ديدند که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، على «عليه السلام» را بر سايرين مقدم داشت، و او را تعظيم کرد، شروع کردند به بدگويى از على «عليه السلام» و گفتند: محمد مفتون على شده. خداى تعالى، در پاسخ آنان اين آيه را نازل کرد: «ن وَ القَلَم وَ مَا يَسطُرُون»، و در آن خداى تعالى سوگند خورد به اين که «مَا أنتَ بِنِعمَة رَبّکَ بِمَجنُون - تو به خاطر اين که خدا انعامت کرده، مجنون نيستى»، «وَ إنّ لَکَ لَأجراً غَيرَ مَمنُونٍ وَ إنّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ - و تو اجرى انقطاع ناپذير دارى، و تو داراى خُلقى عظيم هستى»، که منظور، همان قرآن است - تا آن جا که فرمود - «بِمَن ضَلّ عَن سَبِيلِه»، که منظور از اين گمراه، عده اى بودند که آن سخن را گفته بودند، «وَ هُوَ أعلَمُ بِالمُهتَدِين»، (و او، على بن ابى طالب را بهتر مى شناسد). مؤلف: اين روايت را صاحب تفسير برهان نيز، از محمد بن عباس نقل کرده، و او به سند خود، از ضحاک که به همين منوال حديث را ادامه داده تا در آخر گفته است: و سبيل خدا، همان على بن ابى طالب است. و باز در همان کتاب، در تفسير آيه «وَ لا تُطِع کُلّ حَلّاف» آمده که: بعضى - گفته اند منظور از حلّاف، وليد بن مغيره است، که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پيشنهاد کرد مال زيادى به آن جناب بدهد، و آن حضرت دست از دين خود بردارد. بعضى ديگر گفته اند: منظور «اخنس بن شريق» است، (نقل از عطاء). بعضى ديگر گفته اند: اسود بن عبد يغوث بوده، (نقل از مجاهد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۲ مؤلف: در اين باره، رواياتى ديگر در تفسير الدر المنثور و غير آن آمده، که ما از نقل آن ها صرف نظر کرديم. خواننده محترم مى تواند به کتب حديث مراجعه نمايد. و نيز، در همان کتاب از شداد بن اوس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: هيچ «جواظ» و «جعظرى»، و «عُتّل زَنِيم» داخل بهشت نمى شود. پرسيدم: جواظ يعنى چه؟ فرمود: کسى که زياد جمع مى کند و هيچ انفاق نمى کند. پرسيدم: بفرما جعظرى چه معنا دارد؟ فرمود: کسى که خشن و درشت خو باشد. پرسيدم: عُتّل زنيم کيست؟ فرمود: هر شکمباره بد اخلاق است که بسيار مى خورد و مى نوشد، و بسيار خشم مى گيرد و ستم مى کند و زنيم است. و در معناى زنيم بعضى گفته اند: کسى است که اصل و نَسَب نداشته باشد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «عُتّلٍ بَعدَ ذَلِکَ زَنِيم» آمده که: «عُتّل» به معناى کسى است که کفرش عظيم باشد، و «زَنِيم» آن کسى است که پدرش معلوم نباشد، و او را فرزند غير پدرش بخوانند. ماجراى صاحبان باغى که به عذاب الهى نابود گشت و باز در همان کتاب است که ابى الجارود، از حضرت ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «إنّا بَلَونَاهُم کَمَا بَلَونَا أصحَابَ الجَنّة» فرمود: اهل مکّه مبتلا شدند به گرسنگى، همان طور که صاحبان آن باغ مبتلا شدند. و آن باغ در دنيا در ناحيه يمن بود، در نُه ميلى صنعا قرار داشت، و به آن «رضوان» مى گفتند. و نيز، در همان کتاب است که شخصى به ابن عباس گفت: جمعى از همين امت اند که معتقدند اگر بنده خدا گناه کند، از رزق محروم مى شود. ابن عباس گفت: به آن خدايى که غير او معبودى نيست، اين مطلب در کتاب خدا از آفتاب نيم روز روشن تر است، و خدا آن را در ضمن قصه صاحبان باغ، در سوره «ن وَ القَلَم» آورده. جريان چنين بوده که: پيرمردى باغى داشت، و هيچ ميوه اى از آن باغ به خانه اش برده نمى شد، مگر آن که حق هر صاحب حقى را از آن مى داد. بعد از آن که از دنيا رفت، فرزندانش آن باغ را به ارث بردند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۳ و آنان پنج پسر بودند. در همان سالى که پدرشان از دنيا رفت، آن باغ آن قدر حاصل آورد که در هيچ سالى آن طور نياورده بود. جوانان بعد از نماز عصر، به طرف باغ روانه شدند. ميوه و رزقى بسيار زياد ديدند که تا آن روز و در حيات پدرشان، چنان حاصلى به آن باغ نديده بودند. وقتى حاصل بسيار را ديدند، طاغى و ياغى شده به يکديگر گفتند: پدر ما پير و خرفت شده و عقلش را از دست داده بود. بياييد با هم قرار بگذاريم امسال به احدى از فقراى مسلمين، چيزى از اين ميوه ها ندهيم، تا اموالمان زياد شود. آنگاه سال هاى بعد روش پدر را دنبال کنيم. چهار نفر از برادران قبول کردند و پنجمى ايشان، در خشم شد و او همان بود که بعد از سوخته شدن باغ، گفت: «ألَم أقُل لَکُم لَولَا تُسَبّحُون - آيا به شما نگفتم چرا خداى را تسبيح نمى گوييد»؟ همين شخصى که از ابن عباس سؤال کرده بود، پرسيد: آيا نفر پنجمى، اوسط از حيث سن و سال بود؟ ابن عباس گفت: نه، اتفاقا از حيث سن و سال از همه کوچکتر بود، بلکه منظور از کلمه «اوسط» اين که از همه بهتر و عاقل تر بود، به دليل اين که قرآن کريم درباره امت محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» که از همه امت ها کوچکتر است، به خاطر همين که از همه امت ها بهتر است، فرموده: «وَ کَذَلِکَ جَعَلنَاکُم أُمّةً وَسَطاً». «قَالَ لَهُم أوسَطُهُم»: بهترين آن برادران، به سايرين گفت از خدا بترسيد، و طريقه پدر را پيش بگيريد تا سالم باشيد و سود ببريد. برادران بر او خشم کردند، و او را به کتک گرفته، سخت کوبيدند. وقتى آن برادر يقين کرد که برادران قصد کشتن او را دارند، تسليم گفتارشان شد، و به اکراه و بدون رضايت درونى، رأى آنان را تصويب کرد. از آن جا به خانه هاى خود برگشته، هم سوگند شدند که هر وقت خواستند ميوه بچينند، صبح خيلى زود بچينند، و در اين سوگند خود، إن شاء اللّه هم نگفتند. خداى تعالى به خاطر اين جرمشان مبتلاشان نموده، بين آنان و آن رزق حائل شد. رزقى که ايام چيدنش بسيار نزديک بود. مع ذلک حتى يکدانه هم عايدشان نشد. و اين داستان را در قرآن کريم آورده، فرمود: «إنّا بَلَونَاهُم کَمَا بَلَونَا أصحَابَ الجَنّة إذ أقسَمُوا لَيَصرِمُنّهَا مُصبِحِين وَ لا يَستَثنُون فَطَافَ عَلَيهَا طَائِفٌ مِن رَبّکَ وَ هُم نَائِمُون فَأصبَحَت کَالصَّرِيم». يعنى مثل باغى که درختانش آتش گرفته باشد. سائل پرسيد: اى ابن عباس! «صَريم» چيست؟ گفت : صريم به معناى شب بسيار تاريک است. آنگاه گفت: شبى که هيچ نور و ضوئى در آن نباشد. برادران وقتى صبح برخاستند، يکديگر را صدا زدند که زودتر به باغتان برويد، اگر مى خواهيد بچينيد (تا کسى باخبر نشده) بچينيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۴ برادران به طرف باغ روانه شدند، «وَ هُم يَتَخَافَتُون». سائل پرسيد: اى ابن عباس! «تخافت» به چه معنا است؟ گفت: به معناى تشاور است، با يکديگر مشورت مى کردند و آهسته سخن مى گفتند که کسى صدايشان را نشنود. و سخن آهسته شان اين بود که: «لَا يَدخُلَنّهَا اليَومَ عَلَيکُم مِسکِين وَ غَدَوا عَلى حَردٍ قَادِرِين»، احدى از فقرا نبايد داخل باغتان شود. همه فکرشان در پياده کردن اين نقشه بود که چگونه ميوه ها را بچينند که هيچ يک از فقرا خبردار نشود، «قَادِرين» مسلّم و خاطر جمع بودند که ميوه را خواهند چيد، و هيچ احتمال نمى دادند که ميوه و باغى در کار نباشد، و عذاب خدا و خشم او ايشان را گرفته باشد. «فَلَمّا رَأوهَا»: وقتى ديدند که چه بلايى بر آنان نازل شده «قَالُوا إنّا لَضَالّونَ بَل نَحنُ مَحرُومُون». آرى، خداى تعالى از آن رزق محرومشان کرد، و اين به خاطر جرمى بود که کردند و خدا به ايشان ظلم نکرد. «قَالَ أوسَطُهُم ألَم أقُل لَکُم لَولا تُسَبّحُون قَالُوا سُبحَانَ رَبّنَا إنّا کُنّا ظَالِمِين فَأقبَلَ بَعضُهُم عَلى بَعضٍ يَتَلاوَمُون». ابن عباس گفت: يعنى خود را ملامت مى کردند که اين چه تصميمى بود که ما گرفتيم. «قَالُوا يَا وَيلَنَا إنّا کُنّا طَاغِين عَسى رَبُّنَا أن يُبدِلَنَا خَيراً مِنهَا إنِا إلى رَبّنَا رَاغِبُون»، و در آخر فرمود: «کَذَلِکَ العَذَابُ وَ لَعَذَابُ الآخِرَة أکبَرُ لَو کَانُوا يَعلَمُون». مؤلف: قريب به اين مضمون و مضمون حديث قبل از آن، رواياتى ديگر رسيده، و در بعضى از آن ها آمده که باغ مورد بحث، از مردى از بنى اسرائيل بوده، که بعد از مُردنش، پسرانش آن را ارث بردند و بعد دچار اين سرنوشت شدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۵ آيات ۳۴ - ۵۲ سوره قلم إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِندَ رَبّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ(۳۴) أَ فَنَجْعَلُ المُْسلِمِينَ کالمُْجْرِمِينَ(۳۵) مَا لَکُمْ کَيْف تَحْکُمُونَ(۳۶) أَمْ لَکُمْ کِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسونَ(۳۷) إِنَّ لَکُمْ فِيهِ لمََا تخَيّرُونَ(۳۸) أَمْ لَکُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَکُمْ لمََا تَحْکُمُونَ(۳۹) سلْهُمْ أَيُّهُم بِذَلِک زَعِيمٌ(۴۰) أَمْ لهَُمْ شرَکاءُ فَلْيَأْتُوا بِشرَکائهِمْ إِن کانُوا صَادِقِينَ(۴۱) يَوْمَ يُکْشف عَن ساقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلى السُّجُودِ فَلا يَستَطِيعُونَ(۴۲) خَاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کانُوا يُدْعَوْنَ إِلى السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ(۴۳) فَذَرْنى وَ مَن يُکَذِّب بهَذَا الحَْدِيثِ سنَستَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ(۴۴) وَ أُمْلى لهَُمْ إِنَّ کَيْدِى مَتِينٌ(۴۵) أَمْ تَسئَلُهُمْ أَجْراً فَهُم مِّن مَّغْرَمٍ مُّثْقَلُونَ(۴۶) أَمْ عِندَهُمُ الْغَيْب فَهُمْ يَکْتُبُونَ(۴۷) فَاصبرْ لحُِکْمِ رَبِّک وَ لا تَکُن کَصاحِبِ الحُْوتِ إِذْ نَادَى وَ هُوَ مَکْظومٌ(۴۸) لَّوْلا أَن تَدَارَکَهُ نِعْمَةٌ مِّن رَّبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ(۴۹) فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصالِحِينَ(۵۰) وَ إِن يَکادُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَيزْلِقُونَک بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سمِعُوا الذِّکْرَ وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لمََجْنُونٌ(۵۱) وَ مَا هُوَ إِلا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِينَ(۵۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۶ «ترجمه آيات» محققا براى مردم پرهيزکار در نزد پروردگارشان بهشت ها و باغ هاى پر از نعمت است (۳۴). آيا ما با مسلمانان چون مجرمان رفتار مى کنيم؟ (۳۵) شما را چه مى شود و اين چه حکمى است که مى کنيد؟ (۳۶) آيا کتابى داريد که از آن درس مى خوانيد؟ (۳۷) که آنچه را شما انتخاب مى کنيد، از آن شما است؟ (۳۸) و يا ما سوگندهاى مؤکد به نفع شما و عليه خود خورده ايم که تا روز قيامت مى توانيد هر حکمى برانيد؟ (۳۹) اى پيامبر! از ايشان بپرس که اين کتاب بر کدامشان نازل شده؟ (۴۰) نکند شرکايى دارند که در قيامت با شفاعت آن ها داراى سرنوشتى مساوى با مسلمين مى شوند، اگر چنين است، پس شرکايشان را معرفى کنند، اگر راست مى گويند (۴۱). روزى که شدت به نهايت مى رسد و خلق به سجده دعوت مى شوند، ولى اينان نمى توانند سجده کنند (چون کبر و نخوت، ملکة ايشان شده است) (۴۲). در حالى که سيماى ذلت از چشم هايشان و از سراپايشان هويدا مى شود و اين بدان جهت است که در دنيا که سالم بودند، دعوت به سجده مى شدند و اجابت نمى کردند (۴۳). پس کيفر کسانى که به اين قرآن تکذيب مى کنند، به خود من واگذار، ما به زودى از راهى که خودشان نفهمند، تدريجا به سوى عذاب پيش مى بريم (۴۴). و من به ايشان مهلت مى دهم که کيد من سخت ماهرانه است (۴۵). نکند تو از ايشان مزدى خواسته اى و ايشان در بدهکارى گرانبار شده اند؟ (۴۶) و يا از عالَم غيب اختيار دار و نويسنده قضا و قدر شده اند؟ (۴۷) پس تو در برابر حکم پروردگارت صبر کن و چون يونس صاحب داستان ماهى مباش، که دلگير و خشمين ندا کرد (۴۸). و اگر نعمتى از ناحيه پروردگارش او را در نمى يافت، هر آينه با حالتى نکوهيده، در بيابان بي سقف مى افتاد (۴۹). ولى پروردگارش او را برگزيد و از صالحينش کرد (۵۰). و محققا نزديک است کسانى که کافر شده اند بعد از شنيدن قرآن، تو را با چشم زخم خود سرنگون کنند و مى گويند او مجنون است (۵۱). در حالى که قرآن نيست مگر تذکر براى عالميان (۵۲). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۷ «بیان آيات» اين آيات دنباله تهديدهايى است که درباره تکذيب گران رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کرده بود، و عذاب آخرتى آنان را به اين بيان مسجّل مى سازد که مردم با تقوا در بهشت هاى نعيم هستند، و اين که تکذيب گران و متقين يکسان نيستند. پس نمى توانند اميد کرامتى از خدا داشته باشند، و چون مجرمند، آنچه هم از نعمت هاى دنيا در اختيار دارند، استدراج و املاء است، نه نعمت و کرامت. و نيز در اين آيات، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را امر مى کند به اين که در برابر حکم پروردگارش صبر کند و اين امر را تأکيد مى نمايد. «إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِندَ رَبّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ»: اين آيه شريفه، بشارت و بيان حال متقين در آخرت است، در مقابل بيانى که از حال و روز آخرتى تکذيب گران کرده بود. و اگر فرمود: «عِندَ رَبّهِم» و نفرمود: «عِندَ اللّه»، براى اين بود که اشاره کند به رابطه اى که تدبير و رحمت بين خدا و متقين دارد. و اين که اگر متقين چنين نعمتى نزد خدا دارند، به خاطر اين است که در دنيا ربوبيت را منحصر در او مى دانستند، و عبادت را خالص براى او انجام مى دادند. و اگر کلمه «جَنّات» را به کلمه «نَعيم» - که به معناى نعمت است - اضافه کرد، براى اين بود که آنچه از نعمت ها در بهشت است، خالص ‍ نعمت است، نه چون دنيا که نعمتش آميخته با نقمت و لذتش مخلوط با الم باشد. و إن شاء اللّه به زودى، در تفسير آيه «ثُمّ لَتُسئلُنّ يَومَئذٍ عَنِ النّعِيم» خواهد آمد که مراد از کلمه «نعيم»، ولايت است. «أَ فَنَجْعَلُ المُْسلِمِينَ کالمُْجْرِمِينَ»: در بدو نظر، اين احتمال به نظر مى رسد که آيه شريفه مى خواهد حجتى را بر مسأله معاد اقامه کند، همان طور که آيه «أم نَجعَلُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ کَالمُفسِدين فِى الأرض أم نَجعَلُ المُتّقِينَ کَالفُجّار» در اين مقام است، که تفسيرش گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۸ و نيز اين احتمال هم به نظر مى رسد که مى خواهد کلام تکذيب گران را رد کند، که به مؤمنين مى گفتند: اگر مسأله بعث و معادى در بين باشد، در آن جا نيز مانند دنيا ما متنعم خواهيم بود، و خداى تعالى اين گفتارشان را در آيه زير حکايت فرموده که: «وَ مَا أظُنّ السّاعَةَ قَائِمَة وَ لَئِن رجعتُ إلى رَبّى إنّ لِى عِندَهُ لَلحُسنَى». و ظاهر سياق آيات بعدى که حکم تساوى تکذيب گران و متقين را رد مى کند، احتمال دوم را تأييد مى نمايد، در روايت هم آمده که مشرکان وقتى داستان بعث و معاد را شنيدند، گفتند اگر آنچه محمّد و پيروانش مى گويند، صحيح باشد، باز هم حال ما بهتر از حال آنان خواهد بود. همان طور که در دنيا بهتر است، و حداقل اين است که برابر با حال آنان باشد. ليکن اين اشکال متوجه احتمال دوم هست، که اگر بخواهد سخن و ادعاى کفار را رد کند که مى گفتند: در آخرت هم يا بهتر از آنان خواهيم داشت و يا مساوى آنان، جا داشت تطابق بين رد و مردود را رعايت کند، و در مقابل گفتار مردود آنان بفرمايد: «أفَنَجعَلُ المُجرِمِينَ کَالمُسلِمين»، نه بفرمايد: «أفَنَجعَلُ المُسلِمِينَ کَالمُجرِمين». شرح مفاد آيه «أفَنجَعَلُ المُسلِمينَ کَالمُجرِمين» دقت در سياق، اين معنا را دست مى دهد که هرچند آيه شريفه مى خواهد تساوى را رد کند، وليکن نه تنها از اين جهت که مجرمين با آن همه جرم مساوى با مسلمانان نيستند، بلکه نکته هاى اضافى ديگرى را هم به طور اشاره مى فهماند، و آن اين است که: احترام مسلمين اجازه نمى دهد که مجرمين با ايشان برابر باشند. گويا فرموده: اين که شما کفار مى گوييد در آخرت هم ما و مسلمانان يکسان هستيم، سخن باطلى است. براى اين که خدا راضى نمى شود که مسلمانان را با آن همه احترامى که نزدش دارند، مانند مجرمين قرار دهد. و شما مجرميد، پس با آنان حال و روز يکسانى نخواهيد داشت. بنابراين، آيه شريفه مى خواهد عليه مساوات دو طايفه اقامه حجت کند، و حجتش اين است که: مساوات آن دو با احترامى که مسلمانان نزد خدا دارند، منافات دارد، نه اين که اين مساوات با عدالت خدا نمى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۳۹ و مراد از «مسلمين»، کسانى هستند که تسليم فرمان خدايند، و جز آنچه او اراده کرده، پيروى نمى کنند. اگر انجام کارى را اراده کرده، انجام مى دهند، و اگر ترک کارى را خواسته، ترک مى کنند. در مقابل اين تسليم، همان کلمه «اجرام» است، و آن به اين معنا است که کسى عمل زشت مرتکب بشود، و مطيع فرمان خدا نباشد. اين آيه و آيه بعدش تا جمله «أم عِندَهُمُ الغَيب فَهُم يَکتُبُون»، در مقام رد مسأله تساوى مجرمين و مسلمين است، که از طرف کفار ادعا شده بود. و چون اين ادعا محتملاتى داشت، يکى يکى، آن ها را ايراد نموده و به صورت استفهام انکارى، رد مى کند. بيان حجت چنين است که: يکسان بودن مجرمين و مسلمين - که کفار چنين پنداشته اند - يا از طرف خداى تعالى و موهبت و رحمتى از اوست، و يا از ناحيه او نيست. اگر از ناحيه او باشد، قطعا بايد يا عقل خود ما انسان ها هم بدان حکم کند، که مى بينيم عقل چنين حکمى ندارد. قرآن کريم هم، به همين معنا اشاره نموده، مى فرمايد: «مَا لَکُم کَيفَ تَحکُمُون». و يا دليلى نقلى بر آن دلالت کند، که چنين دليلى هم نيست. و قرآن کريم به نبود اين چنين دليل نقلى اشاره نموده، مى فرمايد: «دم لَکُم کِتَابٌ ... - نکند کتابى (و دليلى نقلى و آسمانى) در دست داريد...»، و يا اين است که دليل بر اين حکم که کفار کرده اند، نه عقل است و نه نقل، بلکه گفت و شنودى شفاهى است که خدا با آنان کرده، و آن ها از خدا قول گرفته اند که در قيامت، بين آنان و اهل تسليم و عبادت به مساوات رفتار کند. اين هم که معقول نيست، زيرا مردم عادى مانند انبيا نيستند، تا خدا شفاهى با آنان سخن بگويد. خوب تا اين جا سه تا احتمال را آورديم و جوابش را هم گفتيم. احتمال چهارم اين که: اصلا آن حکم از ناحيه خدا نباشد. در اين جا نيز چند احتمال هست: يکى اين که حکم تساوى بين مجرمين و مسلمين، حکمى جدى باشد. و ديگر اين که صرف بهانه اى باشد براى فرار از مسؤوليت. در صورت جدى بودن، سه احتمال هست. يکى اين که حکمى که مى کنند، مستند به خودشان باشد. به اين معنا که خودشان کارگردان صحنه قيامت باشند و امور قيامت را به نفع خود بچرخانند. از آن جمله، خود را با مسلمانان يکسان سازند، هر چند که خدا نخواهد. قرآن کريم، از اين احتمال جواب داده که: «سَلهُم أيّهُم بِذَلِکَ زَعِيم»: از ايشان بپرسيد کدامشان زعيم و متولى در تدبير امور قيامت هستند؟ و يا اين است که حاکم در اين حکم، شرکاء و خدايان ايشانند، از اين هم پاسخ داده که «أم لَهُم شُرَکَاء فَليَأتُوا بِشُرَکَائِهِم - نکند حاکم بر اين حکم شرکاء ايشانند، اگر چنين است، بگو تا شرکاى خود را بياورند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۰ احتمال سوم اين است که: نه خود را مستقل در اين حکم بدانند، و نه شرکايشان را، بلکه زمام غيب به دست ايشان باشد. قضا و قدر همه امور مردم منوط به مشيت آن ها باشد. هرچه آن ها در غيب بنويسند، همان مى شود، و خودشان براى خود چنين نوشته اند، که در عين اين که مجرمند، با مسلمانان برابر باشند. در آيات مورد بحث، اين احتمال رد شده، مى فرمايد: «أم عِندَهُمُ الغَيب فَهُم يَکتُبُون»، اين هم سه احتمال ديگر. و اما اگر حکمشان حکمى جدى نباشد، بلکه همان طور که گفتيم بهانه اى باشد براى فرار از مسؤوليت براى نپذيرفتن دعوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، چون فکر مى کنند رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فردا از ايشان مزد مطالبه مى کند که از بيغوله ضلالت به راه حق هدايتشان کرده، آن وقت زير بار سنگين آن مزد، خُرد خواهند شد. از اين هم پاسخ داده، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خطاب مى کند که «أم تَسئلُهُم أجراً فَهُم مِن مَغرَمٍ مُثقَلُون». اين هم هفتمين احتمال. اين بود آنچه که از تدبر در آيات مورد بحث درباره اين که چرا مرتب در آن ها ترديد شده و يکى پس از ديگرى فرمود «يا اين که، يا اين که»، استفاده مى شود. ولى مفسران ديگر در ضبط ترديدها سخنانى ديگر دارند. اگر کسى بخواهد، مى تواند به تفسيرهاى مطول مراجعه کند. «مَا لَکُم کَيفَ تَحکُمُون » - اين جمله در مقام اين است که تعجب هر کسى را از حکم آنان برانگيزد، که چطور حکم کردند به اين که مجرم و مسلم در قيامت يک وضع دارند! و اين اشاره است به اين که عقل از چنين حکمى امتناع دارد، و چنين حکمى نمى کند. و در حقيقت معنايش اين است که چه اختلالى در فکر شما رُخ داده، و رأى و نظريه شما را فاسد کرده که اين طور حکم مى کنيد؟ «أَمْ لَکُمْ کِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسونَ إِنَّ لَکُمْ فِيهِ لمََا تخَيرُونَ»: اين آيه اشاره است به اينکه براى حکمى که کردند هيچ دليلى نقلى ندارند، همچنان که آيه قبلى به نداشتن دليلى عقلى بر طبق حکمشان اشاره مى کرد، و منظور از کلمه «کتاب»، کتاب آسمانى است، که از ناحيه خداى تعالى نازل شده باشد، که البته چنين کتابى حجت است، و معناى «تدرسون»، «تقرون» است. يعنى کتابى که در آن اين حکم را خوانده باشيد. و کلمه «تخير» و «اختيار»، که يکى از باب تفعل و ديگرى از باب افتعال است، به يک معنا است. و جملۀ «إنّ لَکُم لَمَا تَخَيَّرُون» در مقام مفعول است براى جملۀ «تَخَيَّرُون» و استفهام در آيه انکارى است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۱ و معنايش اين است که: نه، آن طور نيست، شايد اين طور باشد که کتابى آسمانى داشته باشيد، و در آن خوانده باشيد که اى مشرکين اختيار با شما است، هر چه دلتان خواست و درباره دنيا و آخرت و يا تنها آخرت خود اختيار کرديد بکنيد، و خلاصه هر نامربوطى خواستيد از دهانتان بيرون بريزيد، اختيار سعادت و آخرتتان با خودتان است ، هر چه شما بخواهيد و بگوييد همان مى شود. «أَمْ لَکُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَکُمْ لمََا تَحْکُمُونَ»: اين آيه اشاره است به اينکه: نه ، چنين اختيارى ندارند، و خدا با عهد و سوگندى شفاهى چنين پيمانى با ايشان نبسته. کلمه «أيمان» جمع يمين است، که به معناى سوگند است، و کلمۀ «بلوغ»، که کلمه «بالغه» اسم فاعل آن است، به معناى رسيدن به انتهاى کمال است. پس «أيمان بالغه»، به معناى سوگندهايى است که تأکيد را به نهايت رسانده باشد. بنابراين، جملۀ «إلَى يَوم القِيَامَة» ظرفى است (به اصطلاح) مستقر و متعلق به مقدر، و تقدير کلام «أم لَکُم عَلَينَا أيمَانٌ کَائِنَة إلَى يَومِ القِيَامَة، مُؤکدة نَهَايَة التَوکِيد» است. يعنى نه، آن هم نيست ، بلکه شايد اين باشد که شما قسمتى به گردن ما داشته باشيد، و خلاصه ما سوگند بسيار مؤکد خورده باشيم سوگندى که تا روز قيامت اعتبار داشته باشد که اختيار قيامت را به شما واگذار مى کنيم، هر حکمى خواستيد بکنيد. بعضى از مفسران، کلمۀ «أيمان» را به عهد و پيمان معنا کرده اند، در نتيجه از باب اطلاق لازم و اراده ملزوم و تعبيرى به کنايه مى باشد. بعضى هم احتمال داده اند از باب اطلاق جزء، و اراده کل باشد. و جملۀ «إنَّ لَکُم لَمَا تَحکُمُون»، جواب قسم است، و همان چيزى است که معاهده فرضى بر آن واقع شده، و استفهام در آن انکارى است، و معنايش اين است که نه، آن هم نيست، شايد اين باشد که شما ما را قسم مإکد داده باشيد، و از ما پيمان گرفته باشيد پيمانى که تا قيامت دوام داشته باشد، که ما تسليم شما باشيم، و هر حکمى که خواستيد برانيد. «سَلْهُمْ أَيُّهُم بِذَلِک زَعِيمٌ»: در اين جمله ديگر روى سخن با ايشان نيست. گويا از آنان روى گردانيده، خطاب را متوجه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کرد، تا بفهماند اين گونه افراد از اين که لايق خطاب باشند، ساقط اند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۲ و به همين جهت در بقيه سؤال ها که چهار سؤال است، ايشان را غايب فرض کرد، و فرمود: از «ايشان بپرس کدامشان مسؤول اين تسويه شده؟». کلمۀ «زعيم»، به معناى کسى است که قائم به امرى و متصدى انجام آن باشد. و استفهام در جمله انکارى است. معنى آيه اين است که: از ايشان بپرس وقتى ثابت شد که خدا بين دو طايفه را تسويه نمى کند، چون چنين دليلى در کار نيست، آن کداميک از شما است که بر حسب ادعايى که مى کنيد متصدى امر تسويه شده باشد؟ آيا اگر چنين کسى باشد از ميان اين مشرکان است؟ اگر هست، کيست و کداميک است؟ و بطلان اين ادعا آن قدر واضح است که کسى بجز ديوانگان، چنين سخنى نمى گويد. «أَمْ لهَُمْ شرَکاءُ فَلْيَأْتُوا بِشرَکائهِمْ إِن کانُوا صادِقِينَ»: اين جمله، ردّ بر مشرکان است، بنابر آن فرضى که حکمشان به تساوى مجرمان و مسلمين بر اساس اين ادعايشان باشد که معبودهايشان معبودند، ثانيا با خدا در ربوبيت شريکند، و ثالثا در قيامت نزد خدا شفاعتشان مى کنند، و در نتيجه ايشان را با مسلمين برابر خواهد کرد. و استفهام در آيه، انکارى است و مى فهماند اولا معبودهاى ايشان معبود نيستند، و با خدا در ربوبيت شریک نيستند، و ثالثا چنان شفاعتى نمى توانند بکنند. و جملۀ «فَليَأتُوا بِشُرَکَائِهِم...»، کنايه است از نبود شرکاء، و نفى در جملۀ «أم لَهُم شُرَکَاء» را تأکيد مى کند. مراد از شرکاى مشرکان، در آيه «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاق» بعضى از مفسران گفته اند: مراد از شرکاء، خدايان دروغين ايشان نيست، بلکه مراد هر کسى است که در اين اعتقاد باطل شريک ايشان باشد، و اين ها اگر راست مى گويند آن شريک هاى خود را بياورند. ولى خواننده متوجه است که معنا مناسب مقام محاجه نيست. بعضى ديگر گفته اند: مراد از شرکاء، شهدا و گواهان هستند، و معنا اين است که نه ، بلکه شايد بر اين قول گواهانى دارند خوب، اگر دارند و راست مى گويند، بياورند. ليکن اين تفسيرى که از جهت الفاظ آيه دليلى بر آن ندارند. علاوه بر اين، جمله مورد بحث به خاطر کلمه «أم»، استدراک و اعراض از ماقبل است، و بايد مطلبى غير مطلب ماقبل را افاده کند، و مسأله شهادت اگر در بين باشد، لابد شاهدانى خواهند بود که از ناحيه خدا کتابى و يا وعده و يا پيمانى دارند، و اين دو احتمال يعنى داشتن کتاب و داشتن پيمان قبلا رد شده بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۳ بعضى ديگر گفته اند مراد از شرکاء، شرکاى در الوهيتى است که خود آنان معتقد بودند، ليکن منظور از آوردن آن شرکاء اين است که اين مشرکان، آن شرکاء را در قيامت بياورند، تا بر صدق اعتقاد آنان شهادت دهند، و يا نزد خداى تعالى شفاعتشان کنند. ولى خواننده محترم مى داند که اين بيان قانع کننده خصم نيست. رده:تفسیر المیزان