تفسیر المیزان

استدلال بر ثبوت بعث و جزا، در آيات: «ألم نَجعَل الأرضَ مِهَاداً و ...» «أَ لَمْ نجْعَلِ الاَرْض مِهَاداً»: اين آيه تا يازده آيه بعدش، در مقام احتجاج و استدلال بر ثبوت بعث و جزا و تحقق اين خبر عظيم است و لازمۀ ثبوت آن، صحت جمله قبلى است که مى فرمود: «کَلّا سَيَعلَمُون»، و اين که به زودى مشاهده مى کنند و مى دانند. بيان آن حجّت، اين است که: عالَم محسوس با زمين و آسمانش و شب و روزش و انسان هايش - که نسلا بعد نسل مى آيند و مى روند - و نظام جارى در سراپايش، و تدبير متقن و دقيقى که در همه امورش جريان دارد؛ ممکن نيست صرفا به خاطر بازى و سرگرمى پديد آمده باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۰ و هيچ هدف و غرضى در نظر پديد آورنده اش نباشد. پس به طور مسلّم و بديهى، بايد در پى اين نظام متحول و متغير و گردنده، عالَمى باشد که نظام در آن ثابت و باقى باشد و در آن عالَم، اثر صلاح و فساد اين عالَم ظهور پيدا کند. صلاحى که فطرت بشر بدان دعوت مى کرد، و فسادى که از آن نهى مى نمود. و ما مى بينيم که اثر صلاح و فساد - که همانا سعادت متّقين و شقاوت مفسدين است - در اين عالَم محسوس ظاهر نشده، و اين از محالات است که خداى تعالى در فطرت بشر آن دعوت غريزى را و اين ردع و منع غريزى را به وديعه بسپارد، در حالى که نه آن دعوت، اثرى در خارج داشته باشد و نه آن منع. پس به طور يقين، در اين ميان روزى وجود دارد که در آن روز، انسان صالح اثر صلاح خود را، و انسان فاسد اثر فساد خود را مى بيند. پس اين آيات در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «وَ مَا خَلَقنَا السّمَاءَ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً ذَلِکَ ظَنّ الّذِينَ کَفَرُوا فَوَيلٌ لِلّذِينَ کَفَرُوا مِنَ النّارِ * أم نَجعَلُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ کَالمُفسِدِينَ فِى الأرضِ أم نَجعَلُ المُتّقِينَ کَالفُجّار». با اين بيان و اين استدلال ثابت مى شود که در اين ميان، روزى هست که انسان آن را ديدار خواهد کرد و در آن روز، به جزاى آنچه کرده، چه خير و چه شر مى رسد. پس مشرکان نمى توانند در آن اختلاف نموده، و يا شک کنند، و يا بعضى ديگرشان آن را بعيد بشمارند، و يا بعضى ديگرشان محال بدانند، و يا بعضى ديگرشان - با علم به آن - از درِ عناد و لجاج منکرش شوند. پس آمدن چنين روزى بديهى، و وقوعش ضرورى است، و جزاى در آن جاى شک نيست. از بعضى از مفسّران چنين بر مى آيد که خواسته اند بگويند: اين آيات در مقام اثبات قدرت است، و اين که «عود» - در قيامت - نظير «بدء» - آغاز - خلقت است. آن خدايى که توانست عالم را ابتداء خلق کند، قادر است که آن را دوباره اعاده دهد. اين استدلال هرچند که در جاى خودش تمام و صحيح است، و در کلام خداى تعالى هم به آن تمسک شده، وليکن استدلالى است بر امکان اعاده، نه بر وقوع آن، و سياق آيات مورد بحث مى خواهد وقوع آن را اثبات کند، نه امکانش را. پس بيان مناسب تر، همان بيانى است که ما ذکر کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۱ و به هر حال اين که فرمود: «ألَم نَجعَلِ الأرضَ مِهَاداً»، استفهامى است انکارى، و کلمۀ «مِهَاد»، به معناى بستر و قرارى است که در آن تصرف مى شود، و بر فرشى که روى آن مى نشينند، نيز اطلاق مى گردد. و معناى جمله اين است که: مگر ما نبوديم که زمين را براى شما قرارگاه کرديم، تا بتوانيد در آن قرار گيريد، و در آن تصرف کنيد. معناى اين که فرمود: «کوه ها را ميخ قرار داديم» و « شما را ازواج خلق کرديم» «وَ الجِْبَالَ أَوْتَاداً»: کلمۀ «أوتاد»، جمع «وتد» است، و «وَتَد» به معناى ميخ است. البته بنا به گفته صاحب «مجمع»، ميخ بزرگ را «وَتَد» گويند (نه ميخ هاى معمولى را). و اگر کوه ها را ميخ خوانده، شايد از اين جهت بوده که پيدايش عمدۀ کوه هايى که در روى زمين است، از عمل آتشفشان هاى تحت الارضى است، که يک نقطه از زمين را مى شکافد و مواد مذاب زمينى از آن فوران مى کند، و به اطراف آن نقطه مى ريزد، و به تدريج اطراف آن نقطه بالا مى آيد و مى آيد تا به صورت ميخى که روى زمين کوبيده باشند، در آيد، و باعث سکون و آرامش فوران آتشفشان زير زمين گردد، و اضطراب و نوسان زمين از بين برود. و از بعضى از مفسّران حکايت شده که گفته است: مراد از ميخ بودن کوه ها، اين است که معاش اهل زمين به وسيلۀ اين کوه ها و منافعى که خدا در آن ها به وديعت سپرده، تأمين مى شود. چون اگر کوه ها نبودند، زمين دائما در زير پاى اهلش در حال نوسان بود، نه کشت و زرعى مى گذاشت، و نه خانه اى. ولى اين سخن، در حقيقت، لفظ را بدون جهت از ظاهرش برگرداندن است. «وَ خَلَقْنَاکُمْ أَزْوَاجاً»: يعنى ما شما را جفت جفت از نر و ماده آفريديم، تا سنت ازدواج و تناسل در بينتان جريان يابد. در نتيجه نوع بشر تا روزى که خدا خواسته باشد، باقى بماند. بعضى گفته اند: مراد از ازواج، اشکال است. يعنى ما شما را شکل هم خلق کرديم. بعضى ديگر گفته اند: يعنى ما شما را اصناف مختلف: سفيد و سياه و سرخ و زرد، خلق کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۲ بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که خلقت هر يک نفر از شما، از دو منى، يعنى منى مرد و منى زن بوده؛ ولى اين وجوه ضعيف اند. و بعضى گفته اند: التفاتى که در آيه از غيبت - سَيَعلَمُون - به خطاب - خَلَقنَاکُم - به کار رفته، به منظور مبالغه در الزام و اسکات خصم بوده. معناى اين که فرمود: خوابتان را «سبات»، و شب را «لباس»، و روز را «معاش» قرارداديم «وَ جَعَلْنَا نَوْمَکمْ سُبَاتاً»: کلمه «سُبات» به معناى راحتى و فراغت است. چون خوابيدن باعث آرامش و تجديد قواى حيوانى و بدنى مى شود، و خستگى ناشى از بيدارى و تصرفات نفس در بدن از بين مى رود. بعضى گفته اند: کلمۀ «سُبات» به معناى قطع است، و اگر خواب را قطع خوانده، بدين جهت بوده که در خواب، تصرّفات نفس در بدن قطع مى شود. اين وجه هم، نزديک به همان وجه قبلى است. بعضى ديگر گفته اند: «سُبات»، به معناى مرگ است و اگر خداى سبحان، خواب را جزو مرگ دانسته، تنها در اين آيه نبوده، در آيه ديگر نيز آن را مرگ خوانده و فرموده: «هُوَ الِذِى يَتَوَفَيکُم بِاللّيلِ»، ليکن اين معنا بعيد است، و آيه اى که شاهد آورده، خداى تعالى در آن خوابيدن را توفّى - تحويل گرفتن - خوانده، نه ميراندن، بلکه قرآن کريم تصريح دارد بر اين که خوابيدن مُردن نيست، و فرموده: «اللّهُ يَتَوَفّى الأنفُسَ حِينَ مَوتِهَا وَ الّتِى لَم تَمُت فِى مَنَامِهَا». «وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاساً»: يعنى: ما شب را چون لباس ساترى قرار داديم که با ظلمتش، همه چيز و همه ديدنى ها را مى پوشاند. همان طور که لباس بدن را مى پوشاند، و اين خود سببى است الهى، که مردم را به دست کشيدن از کار و حرکت مى خوانَد، و به سکونت و فراغت و برگشتن به خانه و خانواده متمایل مى سازد. و از بعضى حکايت شده که گفته اند: مراد از لباس بودن شب، اين است که چون لباس است براى روز، که روز به آسانى از آن بيرون مى شود. ولى انصافا اين وجه، وجه درستى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۳ «وَ جَعَلْنَا النهَارَ مَعَاشاً»: کلمۀ عيش - به طورى که راغب گفته - به معناى زندگى است. چيزى که هست، کلمۀ «عيش»، مختص به زندگى حيوان است. به اين معنا که به زندگى خداى تعالى و ملائکه عيش گفته نمى شود، ولى حيات خدا و حيات ملائکه گفته مى شود، و کلمۀ «معاش»، مصدر ميمى و هم اسم زمان و مکان از عيش است، و در آيه مورد بحث، به يکى از دو معناى اخير است، يعنى زمان و يا مکان عيش. و معناى آيه اين است که: ما روز را، زمان زندگى شما و يا محل زندگى شما قرار داديم، تا در آن از فضل پروردگارتان طلب کنيد. و بعضى گفته اند: مراد از آن، همان معناى مصدرى است. چيزى که هست، مضافى از آن حذف شده، و تقدير کلام «وَ جَعَلنَا النّهَارَ طَلَبَ مَعَاش» است. يعنى ما روز را طلب معاش قرار داديم. «وَ بَنَيْنَا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدَاداً»: يعنى بر بالاى سرتان، هفت آسمان سخت بنياد، قرار داديم. «وَ جَعَلْنَا سِرَاجاً وَهَّاجاً»: کلمه «وَهّاج»، به معناى چيزى است که نور و حرارت شديدى داشته باشد، و منظور از «چراغ وهّاج»، خورشيد است. «وَ أَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثجَّاجاً»: کلمه «مُعصِرات»، به معناى ابرهاى بارنده است. و بعضى گفته اند: به معناى بادهايى است که ابرها را مى فشارد تا ببارد. و کلمۀ «ثَجّاج»، به معناى ابرى است که بسيار آب بريزد. و بنابراين، بهتر آن است که کلمه «مِن» را به معناى «باء» بگيريم و معنا چنين شود: «ما به وسيلۀ بادهاى فشار آورنده، آبى ريزان نازل کرديم». «لِّنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبَاتاً»: يعنى اين کار را کرديم تا دانه ها و نباتاتى - که مايه قوت آدميان و حيوانات است - بيرون آوريم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۴ «وَ جَنَّاتٍ أَلْفَافاً»: اين جمله، عطف است بر کلمۀ «حَبّاً»، و جَنّات ألفاف، به معناى درختان انبوه و در هم فرو رفته است. بعضى گفته اند: کلمۀ «ألفاف»، جمعى است که از ماده خودش مفرد ندارد. بحث رایتی: (رواياتى در بيان برخى آيات گذشته) در بعضى از روايات آمده که منظور از «نبأ عظيم»، على «عليه السلام» است. ولى اين از باب بطن قرآن است، نه تفسير لفظ آيه. و از خصال، از عکرمه، از ابن عباس روايت شده که گفت: (روزى) ابوبکر به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشت: يا رسول الله! چقدر زود مويت سپيد شد؟ فرمود: موى مرا سوره «هود» و «واقعه» و «مُرسلات» و «عمّ يتسائلون» سپيد کرد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «ألم نَجعَل الأرضَ مِهاداً» آمده که: زمين گهواره اى است که بشريت در آن پرورش مى يابد، «وَ الجِبَالَ أوتَاداً»، يعنى ميخ ‌هاى زمين. و در نهج البلاغه فرموده: «وَتّدَ بِالصُّخُور مَيَدان أرضِه». و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ جَعَلنَا اللّيلَ لِبَاساً» آمده که: شب، جامه اى است بر روى روز. مؤلف: شايد مراد اين باشد که شب، جامه اى است بر روى آنچه در روز پيدا است و آن را مى پوشاند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۵ و باز در همان کتاب است که در معناى آيه «وَ جَعَلنَا سِرَاجاً وَهّاجاً» فرموده: منظور خورشيد نورانى است؛ «وَ أنزَلنَا مِنَ المُعصِرَات» فرمود: يعنى از ابرها؛ «مَاءً ثَجّاجاً» فرمود: يعنى با ريزشى پى در پى. و تفسير عياشى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: کلمه «يَعصِرُونَ» در آيه «عَامٌ فِيه يُغاثُ النّاسُ وَ فِيه يَعصِرُون» با ياء، به معناى «يمطرون» است. يعنى باران به ايشان مى بارد، آنگاه به عنوان استشهاد فرمود مگر نشنيده اى که در سوره نبأ فرموده: «وَ أنزَلنَا مِنَ المُعصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً». مؤلف: مراد اين است که کلمه «يَعصِرُون»، بايد با ضمۀ «ياء» و به صيغۀ مجهول خوانده شود، چون معنايش اين است که مردم در آن سال «يُمطَرُون = باران داده مى شوند»، به شهادت اين که در سوره نبأ، اسم فاعل همين فعل به کار رفته، ابرها را «مُعصِرات»، و مردم را «مُعصَر= باران داده شده» خوانده است. پس «سَحابٌ مُعصِر» - با کسره صاد - به معناى ابر مُمطر است. و عياشى مثل اين حديث را از على بن معمّر، از پدرش، از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده. و قمى در تفسير خود، نظير آن را از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۶ آيات ۱۷ - ۴۰ سوره نبأ إِنَّ يَوْمَ الْفَصلِ کانَ مِيقَاتاً(۱۷) يَوْمَ يُنفَخُ فى الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً(۱۸) وَ فُتِحَتِ السمَاءُ فَکانَت أَبْوَاباً(۱۹) وَ سُيِّرَتِ الجِْبَالُ فَکانَت سرَاباً(۲۰) إِنَّ جَهَنَّمَ کانَت مِرْصاداً(۲۱) لِّلطاغِينَ مَئَاباً(۲۲) لَّابِثِينَ فِيهَا أَحْقَاباً(۲۳) لا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْداً وَ لا شرَاباً(۲۴) إِلا حَمِيماً وَ غَساقاً(۲۵) جَزَاءً وِفَاقاً(۲۶) إِنّهُمْ کانُوا لا يَرْجُونَ حِساباً(۲۷) وَ کَذَّبُوا بِئَايَاتِنَا کِذَّاباً(۲۸) وَ کُلَّ شىْءٍ أَحْصيْنَاهُ کتَاباً(۲۹) فَذُوقُوا فَلَن نَّزِيدَکُمْ إِلا عَذَاباً(۳۰) إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازاً(۳۱) حَدَائقَ وَ أَعْنَاباً(۳۲) وَ کَوَاعِب أَتْرَاباً(۳۳) وَ کَأْساً دِهَاقاً(۳۴) لا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَ لا کِذَّاباً(۳۵) جَزَاءً مِّن رَّبِّک عَطاءً حِساباً(۳۶) رَبِّ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا الرَّحْمَنِ لا يمْلِکُونَ مِنْهُ خِطاباً(۳۷) يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَائکَةُ صفًّا لا يَتَکلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَ قَالَ صوَاباً(۳۸) ذَلِک الْيَوْمُ الحَْقُّ فَمَن شاءَ اتّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَئَاباً(۳۹) إِنَّا أَنذَرْنَاکُمْ عَذَاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنظرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَت يَدَاهُ وَ يَقُولُ الْکافِرُ يَا لَيْتَنى کُنت تُرَابَا(۴۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۷ «ترجمه آیات» همانا روز فصل (يعنى روز قيامت که در آن، فصل خصومت ها شود)، وعده گاه خلق است(۱۷). آن روزى که در صور دميده مى شود تا شما، فوج فوج، به محشر وارد شويد(۱۸). و آسمان گشوده شود، پس درهاى متعددى از آن باز شود (تا هر فوجى از درى شتابند)(۱۹). و کوه ها به حرکت در آيد و مانند سراب گردد(۲۰). همانا دوزخ در انتظار بدکاران است(۲۱). آن دوزخ جايگاه مردم سرکش و ستمکار است(۲۲). که در آن دوران هاى متمادى عذاب کشند(۲۳). هرگز در آن جا قطره اى آب سرد و شراب طهور نياشامند (چنانکه در دنيا از علوم انبيا بهره نيافتند)(۲۴). مگر آبى پليد سوزان که از چرک و خون جهنم است، به آن ها دهند(۲۵). که با کيفر اعمال آن ها موافق است(۲۶). زيرا آن ها به روز حساب، اميد نداشتند(۲۷). و آيات ما را از فرط جهالت، سخت تکذيب کردند(۲۸). و حال آن که هر چيز را، ما در کتابى، به احصاء و شماره رقم کرده ايم(۲۹). پس بچشيد (کيفر تکذيب و بدکارى را) که هرگز بر شما چيزى جز رنج و عذاب دوزخ نيفزاييم (چنانکه شما در دنيا هيچ متنبه نشده و جز بر بدى نيفزوديد)(۳۰). براى متقيان در آن جهان، رستگارى و آسايش است(۳۱). باغ هايى سرسبز و انواعى از انگورها(۳۲). و دختران (زيباى دلربا) که همه در خوبى و جوانى، مانند يکديگرند(۳۳). و جام هايى پُر (از شراب طهور)(۳۴). هرگز سخن بيهوده و دروغ نشنوند(۳۵). اين (نعمت هاى ابدى)، مزدى به عطا و حساب پروردگار تو است(۳۶). خدايى که آسمان ها و زمين و همه مخلوقاتى که در بين آسمان و زمين است، بيافريده؛ خدايى مهربان است که در عين مهربانى، کسى از قهر و سطوتش با او به گفتگو لب نتواند گشود(۳۷). روزى که آن فرشته بزرگ روح القدس با همه فرشتگان صف زده و به نظم برخيزند و هيچ کس سخن نگويد، جز آن کس که خداى مهربانش ‍اذن دهد و او سخن به صواب گويد(۳۸). چنين روز محقق خواهد شد؛ پس هر که مى خواهد، نزد خداى خود (در آن روز) مقام و منزلتى يابد (در راه ايمان و اطاعت بکوشد)(۳۹). ما شما را از روز عذاب که نزديک است، ترسانيده و آگاه ساختيم، روزى که هر کس هرچه (از نيک و بد) کرده، در پيش روى خود حاضر بيند و کافر در آن روز (از فرط عذاب)، آرزو مى کند که ای کاش خاک بود (تا چنين به آتش کفر خود نمى سوخت)(۴۰). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۸ «بیان آیات» اين آيات، يَومُ الفصل را که در جملۀ «کَلّا سَيَعلَمُون» به طور اجمال بدان اشاره کرده بود، توصيف نموده، شرح مى دهد که در آن روز به طاغيان و متقيان چه مى گذرد. و در آخر، سوره را با تهديدى که به منزله نتيجه است، ختم مى کند. «إِنَّ يَوْمَ الْفَصلِ کَانَ مِيقَاتاً»: در مجمع البيان مى گويد: کلمه «ميقات»، به معناى آخرين لحظه از مدتى است که براى حدوث امرى از امور معين شده. و اين کلمه، از ماده «وقت» است، همچنان که کلمه «ميعاد»، از ماده «وعد» و کلمه «مقدار»، از «قدر» گرفته شده اند. از اوصاف قيامت: وقوع نبأ عظيم از اين آيه شريفه شروع شده است به توصيف آن نبأ عظيمى که خبر از وقوع آن در آينده داده و فرمود: «کَلّا سَيَعلَمُون» آنگاه براى اثبات مطلب چنين استدلال نمود که «ألم نجعل الارض مهادا... - مگر ما نبوديم که زمين را بستر و گهواره کرديم ...» و آن را يَومُ الفصل خواند تا بفهماند در آن روز، بين مردم فصل قضا مى شود و هر طايفه اى، بدانچه با عمل خود مستحق آن شده، مى رسد. پس يَومُ الفصل، ميقات و آخرين روزى است که براى فصل قضا معين شده بود؛ و تعبير به لفظ «کان» که مخصوص رساندن ثبوت است، مى فهماند يَومُ الفصل از سابق، ثابت و در علم خدا معين شده بود. حجت قبلى هم بدان ناطق است و به همين جهت، جمله را با کلمه «إنّ» مؤکّد کرد. و معناى جمله اين است که: محققاً، يَومُ الفصل که خبرش خبر عظيمى است، در علم خدا معين شده بود و روزى که خدا آسمان ها و زمين را مى آفريد و نظام جارى در آن را بر آن حاکم مى کرد؛ از همان روز براى نظام مادى جهان مدتى معين کرد، که با به سر رسيدن آن مدت، عمر عالَم ماده هم تمام مى شود. چون خداى تعالى مى دانست که اين نشأه جز با انتهايش به يَومُ الفصل تمام نمى شود. چون خودش نشاۀ دنيا را آفريده بود، مى دانست که اگر آن را بخواهد بيافريند، لازمه اش اين است که نشاۀ قيامت را هم به پا کند. «يَوْمَ يُنفَخُ فى الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً»: در سابق، گفتار در معناى «نَفخ صُور» مکررا گذشت. و کلمه «افواج»، جمع فوج است که - به گفته راغب - به معناى جمعيتى است که به سرعت از پيش روى ما بگذرند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۶۹ و در جمله «فَتَأتُون أفوَاجاً»، سياق را طبق سياق سابق خطابى کرد، تا حق وعيد و تهديدى که جمله «کَلّا سَيَعلَمُون» متضمن آن است را ادا کرده باشد، و مثل اين که آيه مورد بحث، نظرى هم به آيه «يَومَ نَدعُوا کُلّ أُناسٍ بِإمَامِهم» دارد، که آن نيز دلالت مى کند بر اين که در روز قيامت، مردم فوج فوج مى آيند. «وَ فُتِحَتِ السمَاءُ فَکانَت أَبْوَاباً»: و وقتى درب هاى آسمان باز شد، قهرا عالَم انسانى به عالم فرشتگان متصل مى شود. بعضى گفته اند: در اين آيه چيزى در تقدير است، و تقدير کلام «فَکَانَت ذَات أبواب» است. يعنى آسمان داراى ابواب خواهد بود. بعضى ديگر گفته اند: در آسمان راه هايى پيدا مى شود، در حالى که قبلا چنين راه هايى وجود نداشت. ليکن اين دو وجه، به بى دليل حرف زدن شبيه تر است تا تفسير (دقت بفرماييد). «وَ سُيّرَتِ الجِْبَالُ فَکانَت سرَاباً»: کلمه «سراب» به معناى آب موهوم است که در بيابان از دور برق مى زند و انسان خيال مى کند آن جا، آب است، و هر امر بى حقيقت را که به نظر حقيقت برسد، نيز به عنوان استعاره «سراب» مى گويند، و شايد مراد از سراب در آيه، به معناى دوم باشد. توضيحى پيرامون دگرگونی کوه ها و سراب شدن آن ها توضيح اين که: به راه انداختن کوه ها و متلاشى کردنشان، بالاخره طبعا به اين جا منتهى مى شود که شکل کوهى خود را از دست داده، اجزايش متفرق شود. همچنان که در چند جا از کلام مجيدش، وقتى سخن از زلزله قيامت دارد و آثار آن را بيان مى کند، از کوه ها هم خبر داده، مى فرمايد: «وَ تَسيرُ الجِبال سَيراً». و نيز مى فرمايد: «وَ حُمِلَت الأرضُ وَ الجِبَالُ فَدُکّتا دَکّة وَاحِدَة». و نيز مى فرمايد: «وَ کَانَت الجِبالُ کَثِيباً مَهيلاً». و نيز مى فرمايد: «وَ تَکُونُ الجِبالُ کَالعِهن المَنفُوش». و نيز مى فرمايد: «وَ بُسّتِ الجِبالُ بَسّاً»، و نيز فرموده: «وَ إذَا الجِبَالُ نُسِفَت». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۰ پس به راه انداختن کوه ها و خُرد کردن آن ها، بالاخره منتهى مى شود به پراکنده شدن و پاره پاره شدن آن ها و به صورت تپه هاى پراکنده در آمدنشان و در نتيجه، چون پشم حلاجى شده ساختن شان. و اما سراب شدنشان به چه معنا است؟ و چه نسبتى با به راه انداختن آن دارد؟ به طور مسلّم، سراب به آن معنا که به نظر آبى درخشنده برسد، نسبتى با به راه انداختن کوه ها ندارد. بله، اين را مى توان گفت که: وقتى کوه ها به راه افتادند و در آخر، حقيقتشان باطل شد و ديگر چيزى به صورت جبال باقى نماند، در حقيقت آن «جِبَال رَاسِيات» - که حقايقى داراى جرمى بس بزرگ و نيرومند بود، و هيچ چيز آن را تکان نمى داد - با به حرکت در آمدن و باطل شدن، سرابى مى شود خالى از حقيقت. پس به اين اعتبار مى توان گفت: «وَ سُيّرَت الجِبَالُ فَکَانَت سَرَاباً» و نظير اين بيان در کلام خداى تعالى آمده، آن جا که در باره اقوام هلاک شده مى فرمايد: «فَجَعلنَاهُم أحَادِيثَ»، و يا مى فرمايد: «فَأتبَعنَا بَعضَهُم بَعضاً وَ جَعَلنَاهُم أحَادِيثَ»، و يا در باره بت ها مى فرمايد: «إن هِىَ إلّا أسماء سَمّيتُمُوهاَ أنتُم وَ آبَاؤُکُم». پس آيه شريفه، به وجهى نظير آيه زير است که مى فرمايد: «وَ تَرَى الجِبالَ تَحسَبُها جَامِدة وَ هِىَ تَمُرُّ مَرّ السّحَاب»، که اگر بگوييم درباره صفت زلزله قيامت است، شباهتى با آيه مورد بحث خواهد داشت. «إِنَّ جَهَنَّمَ کانَت مِرْصاداً»: راغب در مفردات گفته: کلمه «رصد» به معناى آماده شدن براى مراقبت است، - تا آن جا که مى گويد - و «مَرصد» به معناى آن محلى است که براى مراقبت در آن جا قرار بگيرى، و اين کلمه در قرآن آمده. تا آن جا که مى فرمايد: «وَ اقعُدُوا لَهُم کُلّ مَرصَد - براى دستگيرى آنان، در هر کمين گاهى به کمين بنشينيد». کلمه «مِرصَاد» هم شبيه به «مرصد» است، اما مرصاد، تنها به آن محلى که براى اين کار آماده شده، اطلاق مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۱ و اين کلمه نيز در قرآن آمده، مى فرمايد: «إنّ جَهَنّم کَانت مِرصَاداً»، و اين آيه، اين نکته را مى فهماند که جهنم محل عبور همه مردم است، و از همين باب است آيه زير که مى فرمايد «وَ إن مِنکُم إلّا وَارِدُها - هيچ کس از شما نيست مگر آن که به جهنم وارد خواهد شد». «لِّلطاغِينَ مَئَاباً»: طاغيان کسانى هستند که متصف به طغيان باشند، و خروج از حد، کار هميشگى آنان باشد، و کلمه «مَآب»، اسم مکان از ماده «اوب» است، که به معناى رجوع است، و اگر جهنم را محل برگشت طاغيان خوانده، به اين عنايت بوده که خود طاغيان در همان دنيا، جهنم را مأواى خود کردند. پس صحيح است بگوييم به جهنم بر مى گردند. «لَّابِثِينَ فِيهَا أَحْقَاباً»: کلمه «أحقاب»، به معناى زمان هاى بسيار و روزگاران طولانى است که آغاز و انجام آن مشخص نباشد. و اين کلمه، جمع است و اما در اين که مفردش چيست؟ آيا حُقب - به ضمه اول و سکون دوم است - و يا حُقُب - به دو ضمه - است، اختلاف کرده اند. و حُقُب - به دو ضمه - در قرآن کريم آمده، مى فرمايد: «أو أمضى حُقُبا». بعضى هم گفته اند: مفردش ‍«حَقب» - به فتح اول و سکون دوم - است، و واحد «حقب» هم، حِقبه - به کسر اول و سکون دوم - است. راغب گفته: حق اين است که «حقبه»، به معناى مدت نامعلومى از زمان است. بعضى هم کلمه «حُقُب» را به هشتاد و يا هشتاد و چند سال تحديد کرده اند. و بعضى ديگر اضافه کرده اند که: هر سال از اين حقب، سيصد و شصت روز و هر روزش برابر هزار سال است. و از بعضى ديگر نقل شده که گفته اند: حُقُب، به معناى چهل سال است. و از بعضى ديگر آمده که گفته اند: هفتاد سال است. و اقوالى ديگر در معناى «حُقُب» گفته اند، اما از خود قرآن کريم دليلى بر هيچ يک از اين تحديدها وارد نشده، علم لغت هم چيزى در اين باب نگفته. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۲ و از ظاهر آيه بر مى آيد که مراد از طاغيان، معاندين از کفار هستند. مؤيد اين ظهور، ذيل سوره است که مى فرمايد: «إنّهُم کَانُوا لا يَرجُون حِساباً * وَ کَذّبُوا بِآياتنا کِذّاباً»، و مفسّران کلمه «أحقاب» در آيه را، به «حقب بعد از حقب» تفسير کرده اند، که در نتيجه آيه را چنين معنا کرده اند: جهنّم برگشتگاه طاغيان است، در حالى که در جهنّم، حقبى بعد از حقب ديگر مى مانند، بدون اين که اين حقب ها، آخرى داشته باشد. پس آيه شريفه با آيات ديگر قرآن که تصريح دارد بر خلود کفار در جهنم، منافات ندارد. بعضى گفته اند: آيه «لا يَذُوقُون فِيها...» صفت احقاب است، و معناى آيه اين است که: طاغيان در دوزخ احقابى می مانند، که صفتش اين است که در آن اثرى از خنکى و نوشيدنى نيست، مگر حميم و غساق، و آنگاه بعد از اين احقاب، وضعى غير آن وضع را خواهند داشت، و جاودانه به وضعى که معلوم نيست چگونه است، در دوزخ خواهند بود. و اين معنا در صورتى که سياق آيه با آن مساعدت کند، معناى خوبى است. «لا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْداً وَ لا شرَاباً»: در اين آيه بين «بَرد» و «شَراب»، مقابله افتاده، و ظاهر اين مقابله آن است که مراد از «برد»، مطلق هر چيز غير نوشيدنى باشد، که آدمى با آن خُنَک شود. نظير سايه اى که بتوانند در آن استراحت کنند. پس مراد از چشيدن خنکى، مطلق دسترسى و تماس با خنکى است، نه خصوص ‍ چشيدنی هاى آن. «إِلا حَمِيماً وَ غَساقاً»: کلمه «حَميم» به معناى آب بسيار داغ است، و کلمه «غَسّاق» به معناى چرک و خون اهل دوزخ است. مطابقت جزا با اعمال ثبت شده آدمیان «جَزَاءً وِفَاقاً ... کتَاباً»: کلمه «وِفَاقاً» مصدرى است به معناى اسم فاعل. و معناى آيه اين است که: ايشان جزا داده مى شوند، جزايى موافق با اعمالى که کردند. ممکن هم هست مضافى در تقدير گرفته بگوييم: تقدير آيه «جَزَاءً ذَاوِفاق» است. يعنى جزايى داراى وفاق. و يا بگوييم اطلاق «وفاق» بر جزا، از باب مبالغه است. مثل اين که وقتى مى خواهيم در عدالت زيد مبالغه کنيم، مى گوييم: «زِيدٌ عَدلٌ» است. «إنّهُم کَانُوا لا يَرجُونَ حِسَاباً وَ کَذّبُوا بِآيَاتِنا کِذّاباً»: کلمه «کِذّابا» مفعول مطلق است براى «کَذّبُوا». در نتيجه معناى آيه «وَ کَذّبُوا بِآياتنا تَکذِيباً عَجِيباً» مى شود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۳ يعنى کفار اميد حسابى ندارند، و آيات ما را به طور عجيب تکذيب مى کنند، چون بر تکذيب خود اصرار مى ورزند. و اين آيه، مطابقت جزا با اعمال ايشان را تعليل مى کند به اين بيان که کفّار، اميد حساب در يَومُ الفصل را ندارند. در نتيجه از حيات آخرت مأيوس اند. و به همين جهت، آيات داله بر وجود چنين روزى را انکار مى کنند و به دنبال آن، آيات توحيد و نبوت را هم انکار نموده، در اعمال خود از حدود عبوديت تجاوز مى کنند. و نتيجه همه اين ها، اين شده که به کلّى خدا را از ياد ببرند، خدا هم آنان را از ياد برد، و سعادت خانه آخرت را بر آنان تحريم کرد. در نتيجه براى آنان نماند مگر شقاوت، و در آن عالَم چيزى به جز مکروه نمى يابند، و جز با صحنه هاى عذاب مواجه نمى شوند، و همين است معناى اين که فرمود: «فَذُوقُوا فَلَن نَزِيدَکُم إلّا عَذاباً». و جمله مورد بحث که مى فرمايد: «جَزاءً وِفاقاً» دلالت دارد بر مطابقت کامل بين جزا و عمل. پس انسان با عمل خود، نمى جويد مگر جزايى را که مو به مو مطابق آن باشد. پس رسيدن به جزا در حقيقت رسيدن به عمل است، همچنان که فرمود: «يَا أيّهَا الّذِينَ کَفرُوا لا تَعتَذِرُوا اليَومَ إنّما تُجزَونَ مَا کُنتُم تَعمَلُون». «وَ کُلّ شَئ أحصَينَاهُ کِتاباً»: يعنى هر چيزى را - که اعمال شما هم از آن جمله است - ضبط کرده و در کتابى جليل القدر بيان نموده ايم. بنابراين، آيه شريفه مورد بحث در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «وَ کُلّ شَئ أحصَينَاهُ فِى إمَام مُبِين». ممکن هم هست مراد «وَ کُلّ شَئ حَفِظناهُ مَکتُوبا» باشد. يعنى هر چيزى را ما با نوشتن در لوح محفوظ و يا در نامه اعمال حفظ کرده ايم. اين هم جائز است که «احصا» به معناى کتابت باشد، و هم «کتاب» به معناى احصا باشد. چون هر دو در معناى ضبط مشترک اند، و معناى آيه، يا «کُلّ شَئ أحصينَاهُ إحصائا» باشد، و یا «کُلّ شَئ کَتبنَاهُ کِتابا». و به هر حال آيه شريفه حالى است که تعليل سابق را تکميل مى کند، و معناى آن با آيه قبل چنين مى شود: جزاى آن ها موافق با اعمال ايشان است، به علت اين که چنين حال و وضعى داشتند، در حالى که ما حال و وضعشان را عليه آنان ضبط کرديم، و جزايى موافق با آن به ايشان مى دهيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۷۴ «فَذُوقُوا فَلَن نَّزِيدَکُمْ إِلا عَذَاباً»: فاى تفريع که در آغاز اين آيه آمده، آن را نتيجه مطلب قبل کرده، که عذاب کفار را تفصيل مى داد، و مى خواهد ايشان را از اين اميد مأيوس ‍کند که روزى از شقاوت نجات يافته به راحتى برسند، و التفاتى که از غيبت «إنّهُم» به خطاب «نَزِيدَکُم» به کار رفته، اين نکته را مى رساند که خداى تعالى، ايشان را حاضر فرض کرد تا توبيخ و سرکوبيشان بدون واسطه انجام شود. و مراد از جمله «فَلَن نَزيدَکُم إلّا عَذاباً»، اين است که آنچه مى چشيد عذابى است بعد از عذابى که قبلا چشيده بوديد. پس آن عذاب، عذابى است بعد از عذاب، و عذابى است روى عذاب، و همچنان عذاب ها دوچندان مى شود، و عذابى به عذابتان افزوده مى گردد. پس از اين که به آرزوى خود برسيد مأيوس باشيد، و اين آيه خالى از اين ظهور نيست که مراد از جمله «لَابِثينَ فِيها أحقَاباً» خلود در آتش است، و اين که عذاب از شما قطع نخواهد شد. رده:تفسیر المیزان