تفسیر المیزان

وصف جنّت عاليه اى که چهره هاى «ناعمه» در قيامت در آن جاى دارند «فى جَنَّةٍ عَالِيَةٍ ... وَ زَرَابىُّ مَبْثُوثَةٌ»: مراد از «عالى بودن بهشت»، ارتفاع درجات و شرافت و جلالت قدر و گوارايى عيش آن است. چون در بهشت حياتى هست که دنبالش ‍ مماتى نيست، و لذتى است که آميخته با الم و درد نيست، و سرورى هست که مشوب با هيچ غم و اندوهى نيست. و اهل بهشت نه تنها هر چه دوست بدارند، در دسترسشان هست، بلکه لذايذى هست که مافوق خواست آنان است. «لا تَسمَعُ فِيهَا لاغِيَةً »: يعنى وجوه نامبرده و يا به عبارتى اهل بهشت، در بهشت حتى يک کلمۀ لاغيه - بيهوده و بى فايده - نمى شنوند. «فِيهَا عين جَارِيَةٌ»: مراد از کلمۀ «عين» جنس چشمه است، نه اين که بخواهد بفرمايد در بهشت تنها يک چشمه هست؛ چون در جاى ديگر صريحا فرموده: در بهشت، چشمه هايى هست. مانند «چشمۀ سلسبيل» و «چشمه شراب» و «چشمه طهور» و غير آن. «فِيهَا سُرُرٌ مَرفُوعَةٌ»: کلمۀ «سُرُر» جمع «سرير: تخت» است، و منظور از «مرفوع بودن تخت»، مرفوع بودن مقام و منزلت کسى است که بر آن تکيه مى زند. «وَ أکوَابٌ مَوضُوعَةٌ»: کلمۀ «اکواب» جمع «کوب» است ، که به معناى آفتابه بدون خرطوم و دسته است (که در فارسى آن را تُنگ مى گويند) که در آن شراب مى گيرند. «وَ نَمَارِقُ مَصفُوفَةٌ»: کلمۀ «نَمَارِق» جمع «نمرقه» است، که به معناى بالش و پشتى است، که بدان تکيه مى دهند. و «مصفوفه بودن نمارق»، به اين معنا است که اين پشتى ها را در مجلس پشت سر هم بگذارند؛ همان طور که در مجالس فاخر دنيا چنين مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۹ «وَ زَرَابِىُّ مَبثَوثَةٌ»: کلمۀ «زرابى» جمع «زربيه» است، که هم با فتحه اول و هم با ضمه و هم با کسره آن خوانده مى شود. و «زربيه» به معناى بساط فاخر است، و منظور از «مبثوثه» آن، مبسوطه بودن و گسترده شدن آن است، تا رويش بنشينند. دعوت به نظر در مظهر تدبير الهى «أَ فَلا يَنظرُونَ إِلى الإبِلِ کيْف خُلِقَت»: بعد از آن که اوصاف «غاشيه» و حال دو طايفه مؤمن و کافر را بيان نمود، دنبالش اشاره اى اجمالى کرد به تدبير ربوبى که به خوبى دلالت بر ربوبيت خداى تعالى مى کند. ربوبيتى که مقتضى وجوب عبادت است، و لازمۀ آن هم، رسيدن به حساب اعمال و جزا دادن به مؤمن و کافر است. مؤمن را در برابر ايمانش، وکافر را در برابر کفرش، و ظرفى که اين حساب و جزا در آن واقع مى شود، همان روز «غاشيه» است. در اين آيه، منکرين ربوبيت خداى تعالى را نخست دعوت مى کند به اين که در کيفيت خلقت شتر، نظر و دقت کنند که چگونه خلق شده، و خداى تعالى آن را چگونه از زمينى مُرده و فاقد حيات و بى شعور به اين صورت عجيب در آورده. صورتى که نه تنها خودش عجيب است، بلکه اعضا و قوا و افعالش نيز عجيب است، و اين هيکل درشت را مسخر انسان ها کرده. (يک کودک از انسان ها افسارش را مى کشد، و به هرجا بخواهد مى برد)، و انسان ها از سوارى و بارکشى و گوشت و شير و پوست و کُرکش و حتى از بول و پشکلش استفاده مى کنند. آيا هيچ انسان عاقلى به خود اجازه مى دهد که احتمال معقول بدهد که شتر و اين فوايدش، به خودى خود پديد آمده باشد، و در خلقت او براى انسان هيچ غرضى در کار نبوده، و انسان هيچ مسؤوليتى در برابر آن و ساير نعمت ها ندارد؟ و اگر در بين همه تدابير الهى و نعمت هايش، خصوص تدبير در خلقت شتر را ذکر کرد، از اين جهت است که سورۀ مورد بحث، در مکّه نازل شده و جزو اولين سوره هايى است که به گوش مردم عرب مى خورد، و در مکّه در آن ايّام، داشتن شتر از ارکان اصلى زندگی شان بوده. «وَ إِلى السمَاءِ کَيْف رُفِعَت»: و چرا به آسمان نمى نگرند که چگونه افراشته شده، و به قنديل هاى پر نور، چون خورشيد و ماه و ستارگان درخشنده آراسته گشته، و در زير آن، کره هوا قرار داده شده که مايه بقاى هر جاندار است و بدون تنفس آن هوا زنده نمى ماند. «وَ إِلى الجِْبَالِ کَيْف نُصِبَت»: و چرا به کوه ها نمى انديشند که چگونه ايستاده اند، و ريشه هاى آن ها مانند ميخ، اجزاى زمين را به هم ميخکوب کرده، و از مخازن آن، چشمه ها و نهرها جارى مى شود، و معادن را در سينه خود حفظ مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۰ «وَ إِلى الاَرْضِ کَيْف سُطِحَت»: و چرا به وضع خلقت زمين فکر نمى کنند که چگونه گسترده شده، به طورى که شايسته سٌکنا براى بشر گشته و نقل و انتقال در آن آسان، و انواع تصرفات صناعى که انسان ها دارند در آن مسير گشته است؟ پس ‍ تدابير کلّى، همه اش بدون هيچ شکى مستند به خداى تعالى است. بنابراين، او ربّ آسمان و زمين و موجودات بين آن هاست. در نتيجه، ربّ عالَم انسانى هم اوست که بر انسان ها واجب است ربوبيتش را گردن نهند، و يگانه در ربوبيتش بدانند و تنها او را بپرستند، و چگونه واجب نباشد با اين که در پيش رويشان، عالَم آخرت و غاشيه را دارند که به حسابشان رسيدگى شده، جزاى نيک و بدشان را مى بينند. «فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَکّرٌ»: اين جمله، به دليل اين که حرف «فاء» بر سر دارد، تفريع بر مطالب گذشته و نتيجه گيرى از آن است. و معنايش اين است که: وقتى معلوم شد خداى سبحان ربّ ايشان است و ربّ ديگرى، سواى او ندارند؛ و نيز معلوم شد که در پيش رو «يوم الحساب» و «يوم الجزا» را دارند که در آن روز، مؤمن و کافرشان جزا داده مى شوند، پس تو اى پيامبر، ايشان را به اين حقايق تذکر بده که «إنّما أنت مُذَکّر»، وظيفه تو - که پيامبر خدايى - تنها همين تذکر دادن است، به اميد اين که دعوتت را اجابت کنند و به طيب خاطر و بدون اکراه و اجبار ايمان آورند. «لَّستَ عَلَيْهِِم بِمُصيْطِرٍ»: کلمۀ «مُصَيطِر» در اصل «مُسَيطر» با سين بوده، که به معناى متسلط است، و جملۀ مورد بحث، بيان و تفسير جملۀ «إنّما أنت مُذَکّر» است. توضيحى راجع به استثناء «الّا مَن تَوَلّى وَ کَفَر» از «فَذّکّر إنّمَا أنتَ مُذّکّر» «إِلّا مَن تَوَلّى وَ کَفَرَ»: اين جمله، استثنايى است از مفعول جملۀ «فَذَکّر» که در کلام نيامده بود، و تقدير کلام چنين است: «فَذَکّر النّاسَ إنّمَا أنتَ مُذَکّر وَ لَستَ عَلَيهِم بِمُصَيطِر إلّا مَن تَوَلّى مِنهُم عَن التّذکِرَة و کَفَرَ: مردم را تذکر بده که وظيفۀ تو، تنها تذکر دادن است. تو دست زور به ايشان ندارى، مگر افرادى از ايشان که از تذکر و پندگيرى روى گردانند و کفر مى ورزند». چون تذکر دادن آن جناب به افراد آن چنانى، لغو و بى فايده است و معلوم است که تولّى و اعراض و کفر، همواره بعد از تذکّر رُخ مى دهند. پس ‍ آنچه با اين استثناء نفى شد، تذکّر مکرر است. گويا فرموده: تو، به ايشان تذکر بده و تذکر خود را پى بگير و آن را قطع مکن، مگر از کسى که يکبار و دو بار تذکرش دادى و او روى گردانيد و کفر ورزيد، که در اين صورت، ديگر لازم نيست به تذکر خود ادامه دهى؛ بلکه بايد از او اعراض کنى، تا خداى تعالى به عذاب بزرگتر معذّبش سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۱ پس جملۀ «فَذَکّر... إلّا مَن تَوَلّى وَ کَفَرَ فَيُعَذّبُهُ اللّه العذابَ الأکبر»، در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «فَذَکّر إن نَفَعَت الذّکرى ... وَ يَتَجَنّبُهَا الأشقَى الَّذِى يَصلَى النّارَ الکُبرى» که ترجمه و بيانش ‍ گذشت. بعضى از مفسّران درباره اين استثناء گفته اند: استثناء منقطع و به معناى ليکن است، و معناى آيه اين است که تو بر آنان دست زور ندارى، وليکن هر کس که از دعوت تو اعراض کند و کفر بورزد، خداى تعالى به عذاب اکبر گرفتارش مى کند، ولى آنچه به نظر ما رسيد، بهتر و به ذهن نزديکتر است. بعضى ديگر گفته اند: استثناء متصل است، و مستثنى منه آن، کلمۀ «عَلَيهِم» است، و معنايش اين است که: تو دست زورى به مردم ندارى، مگر به کسى که از تذکر روى گردان شود و کفر بورزد، که خداى تعالى، به زودى تو را بر او مسلط نموده، دستور مى دهد تا با او جهاد و قتال کنى، و در آخر به قتلش برسانى. «فَيُعَذِّبُهُ اللهُ الْعَذَابَ الأکْبرَ»: منظور از عذاب اکبر، عذاب جهنم است. پس آيه شريفه - همان طور که گفتيم - محاذى آيه سوره اعلى است که مى فرمود: «الّذِى يَصلَى النّارَ الکُبرى». «إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابهُمْ»: مصدر «اياب»، به معناى باز گشتن است، و کلمۀ «إلَينَا»، خبر مقدّم براى کلمۀ «إنّ» است، و اگر جلوتر ذکر شده، براى تأکيد و نيز براى رعايت فواصل آيات بوده؛ نه اين که بخواهد انحصار را برساند. چون هيچ کس نگفته که مردم بعد از مرگ به غير خداى سبحان بر مى گردند، تا آيه شريفه بفرمايد: «تنها برگشتشان به سوى ماست»، و اين جمله در مقام بيان علت عذاب اکبر در آيه قبل است. «ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُم»: گفتار درباره اين آيه، همان گفتارى است که در آيه قبل داشتيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۲ بحث روایتی: (رواياتى ذيل آيات گذشته) در مجمع البيان آمده که ابوعبداللّه امام صادق «عليه السلام» فرمود: هر مسلمان ناصبى که با على «عليه السلام» و دودمانش دشمنى مى ورزد، هرچند اهل عبادت و رياضت باشد، سرانجامش به اين آيه است که مى فرمايد: «عَامِلَةٌ نَاصِبَة * تَصلى نَاراً حَامِيَة». مؤلّف: اين روايت را صاحب کتاب ثواب الاعمال هم، با ذکر سند نقل کرده، به اين عبارت که: هر ناصبى، هرچند اهل عبادت و رياضت باشد، سرانجام به اين عاقبت مى رسد که آيه «عَامِلَةٌ نَاصِبَة * تَصلى نَاراً حَامِيَة» بيانگر آن است. و در همان کتاب، از ابن عبّاس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: «ضريع» چيزى است که در آتش ‍ دوزخ شبيه به خار، که از صمغ صبر تلخ ‌تر، و از جيفۀ متعفن بدبوتر، و از آتش سوزنده تر است، و خدای تعالی نام «ضريع» را بر آن نهاده. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «لا تَسمَعُ فِيهَا لاغِيَة» آمده که امام فرمود: «لاغيه» به معناى شوخى و دروغ است. و در معناى جملۀ «لَستَ عَلَيهِم بِمُصَيطِر» فرمود: يعنى تو نه حافظ ايشانى، و نه نويسنده اعمالشان. و در الدرّ المنثور است که ابن ابى شيبه، احمد، عبد بن حميد، مسلم، ترمذى، نسائى، ابن ماجه، ابن جرير، حاکم، ابن مردويه، و بيهقى در کتاب «الاسماء و الصفات»، از جابر روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: من مأمور شدم به اين که با مردم جنگ کنم تا بگويند «لا إله إلّا الله». همين که اين کلمه را گفتند، از ناحيه من، اموال و خون هايشان محفوظ و محترم خواهد بود، و من جز به حق، نه مالى از ايشان مى ستانم و نه خونى مى ريزم. حال چه اين که گفتن اين کلمه توأم با اعتقاد درونى باشد، و چه صِرف لقلقۀ زبان، حساب اين معنا با خداست. آنگاه اين آيه را قرائت کردند: «فَذَکّر إنّمَا أنتَ مُذَکّر لَستَ عَلَيهِم بِمُصَيطِر». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۳ مؤلّف: این روایت بر این معنا دلالتی ندارد که استثنا در جملۀ «إلّا مَن تَوَلّى وَ کَفَر» از ضمير در «عليهم» است. و نيز در همان کتاب، يعنى تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» در ذيل آيه «إلّا مَن تَوَلّى وَ کَفَر» آمده که منظور کسى است که از تذکر تو متعظّ نشود و تو را تصديق نکند، و ربوبيت مرا انکار کند و نعمت مرا کفران نمايد، «فَيُعَذّبُهُ اللّه العَذَابَ الأکبر»: منظور عذاب غليظ و شديد و دائمى است. «إنّ إلَينَا إيَابَهُم»: يعنى بازگشتشان به سوى ماست. «ثُمّ إنّ عَلَينَا حِسَابَهُم»: يعنى جزايشان با ماست. و در نهج البلاغه آمده که شخصى از اميرالمؤمنين «صلوات اللّه عليه» پرسيد: چگونه خداى عزّوجلّ به حساب اعمال خلائق، با آن کثرت که در آن هاست، مى رسد؟ فرمود: به همان جورى که رزقشان را مى دهد، و با آن کثرتى که در عدد آن هاست، رزق هيچ جنبنده اى را فراموش نمى کند. شخصى پرسيد: چطور به حساب آنان مى رسد، با اين که خلایق او را نمى بينند؟ فرمود: همان طور که روزيشان مى دهد، با اين که خلایق او را نمى بينند. و نيز، در همان کتاب است که امام صادق «عليه السلام» فرمود: حساب هر امّتى را امام زمانش مى رسد و امامان، دوستداران خود و اعدايشان را به سيمايشان مى شناسند، و اين کلام خداست که مى فرمايد: «وَ عَلَى الأعرَافِ رِجَالٌ يَعرِفُونَ کُلًّا بِسِيمَاهُم: بر اعراف، مردانى هستند که هر کسى را به سيمايش مى شناسند...». مؤلّف: در سابق، يعنى در تفسير همين آيه از سوره اعراف، توضيح معناى اين حديث گذشت. و اين معنا در کتاب بصائر الدرجات نيز از امام صادق، و با سند نقل شده و کافى آن را از امام باقر و امام کاظم «عليهما السلام» و فقيه، آن را از امام هادى «عليه السلام»، در ضمن زيارت جامعه روايت کرده. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۴ «سوره فجر» آيات ۱ - ۳۰ سوره فجر * سوره «فجر»، مکّى است و سى آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَ الْفَجْرِ(۱) وَ لَيَالٍ عَشرٍ(۲) وَ الشفْع وَ الْوَتْرِ(۳) وَ اللَّيْلِ إِذَا يَسرِ(۴) هَلْ فى ذَلِک قَسمٌ لِّذِى حِجْرٍ(۵) أَ لَمْ تَرَ کَيْف فَعَلَ رَبُّک بِعَادٍ(۶) إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ(۷) الَّتى لَمْ يخْلَقْ مِثْلُهَا فى الْبِلَادِ(۸) وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصخْرَ بِالْوَادِ(۹) وَ فِرْعَوْنَ ذِى الاَوْتَادِ(۱۰) الَّذِينَ طغَوْا فى الْبِلَادِ(۱۱) فَأَکْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ(۱۲) فَصبّ عَلَيْهِمْ رَبُّک سوْط عَذَابٍ(۱۳) إِنَّ رَبَّک لَبِالْمِرْصادِ(۱۴) فَأَمَّا الإنسانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبّى أَکْرَمَنِ(۱۵) وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبى أَهَانَنِ(۱۶) کَلا بَل لا تُکْرِمُونَ الْيَتِيمَ(۱۷) وَ لا تحَاضُّونَ عَلى طعَامِ الْمِسکِينِ(۱۸) وَ تَأْکلُونَ التُرَاث أَکلاً لَّمًّا(۱۹) وَ تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا(۲۰) کَلا إِذَا دُکَّتِ الاَرْض دَکًّا دَکًّا(۲۱) وَ جَاءَ رَبُّک وَ الْمَلَک صفًّا صفًّا(۲۲) وَ جِائَ يَوْمَئذِ بجَهَنَّمَ يَوْمَئذٍ يَتَذَکرُ الانسانُ وَ أَنّى لَهُ الذِّکْرَى (۲۳) يَقُولُ يَا لَيْتَنى قَدَّمْتُ لحَِيَاتى (۲۴) فَيَوْمَئذٍ لا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ(۲۵) وَ لا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ(۲۶) يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطمَئنَّةُ(۲۷) ارْجِعِى إِلى رَبِّکِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً(۲۸) فَادْخُلى فِى عِبَدِى (۲۹) وَ ادْخُلى جَنَّتى (۳۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۵ «ترجمه آیات» به نام خداوند بخشنده مهربان. سوگند به صبحدم. (۱) و به شب هاى دهگانه. (۲) و به زوج و فرد. (۳) و به شب وقتى که پشت مى کند. (۴) آيا اين سوگندها براى يک خردمند کافى نيست؟ (۵) آيا نديدى که رفتار پروردگارت با قوم عاد چگونه بود؟ (۶) همان قوم ارم، شهرى که بناهاى ستوندار داشت. (۷) و نظيرش در هيچ سرزمينى ساخته نشده بود. (۸) و با قوم ثمود، که صخره هاى بيابان را مى بريدند. (۹) و با فرعون که مردم را چار ميخ مى کرد. (۱۰) اين ها، اقوامى بودند که در بلاد طغيان کردند. (۱۱) و در نتيجه طغيان خود، فساد را در بلاد بگستردند. (۱۲) پس پروردگارت تازيانه عذاب را بر سر آن ها فرود آورد. (۱۳) آرى، پروردگار تو همواره در کمين است. (۱۴) اما انسان چنين طبعى دارد که وقتى پروردگارش امتحانش کند و در محيط زندگيش ارجمندش کند و نعمتش بدهد، گويد: پروردگارم ارجمندم کرده است. (۱۵) و اما چون امتحانش کند و روزى او را تنگ بسازد، گويد: پروردگارم خوارم کرده است.(۱۶) هرگز چنين نيست، (نه ارجمند نشانه گرامى بودن آدمى نزد خداست و نه فقر نشانه خوارى است، بلکه هر دو امتحان است تا معلوم شود چقدر مال را دوست مى داريد و معلوم شد آن قدر دوست مى داريد که) شما براى يتيم حرمتى قائل نيستيد! (۱۷) و يکديگر را بر اطعام مسکين تشويق نمى کنيد. (۱۸) و ارث يتيم را مى بلعيد. (۱۹) و مال را به مقدار افراط دوست مى داريد. (۲۰) نه، در روزى که زمين متلاشى شود. (۲۱) و ملائکه، صف به صف، امر پروردگارت را بياورند. (۲۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۶ و جهنم را حاضر سازند (مال) دردى از شما را دوا نمى کند، در آن روز انسان همه چيز را مى فهمد، اما چه وقت فهميدن است؟! (۲۳) مى گويد: اى کاش براى امروز چيزى از پيش فرستاده بودم. (۲۴) آرى، عذاب آن روز آن چنان سخت است که هيچ کس، دشمن خود را به چنان عذابى شکنجه نکرده. (۲۵) و کُنده و زنجير آن را به پاى کسى نبسته. (۲۶) تو اى جان با ايمان. (۲۷) خشنود و پسنديده به سوى پروردگارت باز گرد. (۲۸) و به صف بندگان من درآى. (۲۹) و به بهشت من در آى. (۳۰) «بیان آیات» مضامين سوره مبارکه فجر در اين سوره، تعلق به دنيا بدان جهت که طغيان و کفران به دنبال دارد، مذمت شده، و اهل دنيا را به شديدترين عذاب دنيا و آخرت تهديد نموده؛ روشن مى سازد که انسان به خاطر کوتاه فکری اش، خيال مى کند اگر خدا به او نعمتى داده، به خاطر آن است که نزد خدا کرامت و احترامى دارد، و آن که مبتلا به فقر و فقدان است، به خاطر اين است که در درگاه خدا خوار و بى مقدار است. ولى به خاطر پندار غلطش، هر فساد و طغيانى را مرتکب مى شود و آن پندار غلط را، روپوش و رفوى خطاهاى خود مى کند. و دومى هم به خاطر آن پندار غلطش، کفر مى گويد (و به هر ذلتى تن مى دهد) و حال آن که امر بر او مشتبه شده، بلکه اگر قدرت و ثروت دارد و اگر مبتلا به فقر و تنگى معاش است، همه به منظور امتحان الهى است، تا روشن کند چه چيز از دنيايش براى آخرتش از پيش ‍ مى فرستد. پس قضيه به آن صورت که انسان توهم مى کند و به زبان هم جارى مى سازد، نيست؛ بلکه به صورتى است که به زودى در قيامت - که حساب و جزا به پا مى شود - روشن مى سازد که آنچه به او رسيد، چه فقر و ناتوانى و چه ثروت و قدرت، همه امتحان بود، که او مى توانست از دنيايش براى آخرتش گرفته، از پيش بفرستد، ولى نفرستاد، و عذاب آخرت را بر ثوابش ترجيح داد. پس از ميان همه مردم دنيا، کسى به سعادت زندگى آخرت نمى رسد، مگر نفس مطمئنه و کسى که دلش به پروردگارش گرم است و تسليم امر اوست. و در نتيجه، بادهاى کننده گرفتاری ها، او را از جاى نمى کَند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۷ و در او تغيير حالت پديد نمى آورد. و اگر ثروتمند شد، طغيان نمى کند و اگر فقير شد، کفران نمى ورزد. و سوره مورد بحث، به شهادت سياق آياتش، در مکه نازل شده. «وَ الْفَجْرِ وَ لَيَالٍ عَشرٍ * وَ الشفْع وَ الْوَتْرِ * وَ الَّيْلِ إِذَا يَسرِ * هَلْ فى ذَلِک قَسمٌ لِّذِى حِجْرٍ» «فجر»، به معناى صبح و «شفع»، به معناى جفت است. راغب مى گويد: «شفع»، به معناى ضميمه کردن چيزى به مثل آن است، و به اين دو مثل هم، شفع مى گويند. و در جملۀ «و الليل إذا يَسر»، کلمۀ «يَسر» مضارع از مصدر «سرى» است، که به معناى رفتن شب، و پشت کردن آن است. و کلمۀ «حجر» به معناى عقل است. پس در اين آيه، به صبح و شب هاى دهگانه و شفع و وتر و شب، وقتى پشت مى کند، سوگند ياد شده. وجوه مختلف درباره مراد از «فجر»، «ليال عشر» و «شفع» و «وتر» و چه بسا بتوان ادعا کرد که ظاهر سوگند به «فجر»، قسم به همه صبح ها باشد، و بعيد هم نيست که منظور از آن، تنها صبح روز «عيد قربان»، دهم ذى الحجه باشد. و بعضى گفته اند: مراد، «صبح» ذى الحجه است. بعضى ديگر گفته اند: صبح محرّم. يعنى اول سال قمرى است. و بعضى گفته اند: صبح روز جمعه است. بعضى ديگر گفنه اند: فجر، شب مزدلفه است . و بعضى مراد از آن را، نماز صبح دانسته اند. بعضى منظور از آن را، همه روز، يعنى از صبح تا شام دانسته اند. و بعضى گفته اند: منظور شکافته شدن و جوشيدن چشمه سارها از لاى سنگ هاست. و از اين قبيل سخنان، که هيچ مدرکى بر آن دلالت ندارد، زياد گفته اند. «وَ لَيَالٍ عَشر»: چه بسا مراد از آن، از اول تا دهم ذى الحجه باشد. و اگر کلمۀ «ليال» را نکره آورده، خواسته است به عظمت آن اشاره کند، نه اين که عموميت آن را برساند. بعضى گفته اند: منظور دهۀ آخر ماه رمضان است. يکى ديگر گفته: دهۀ اول رمضان است. سومى گفته: دهۀ اول محرم است. چهارمى گفته: اگر مراد از فجر، نماز صبح باشد، مراد از شب هاى دهگانه هم، عبادت در آن هاست. «وَ الشَّفعِ وَ الوَتر»: اين جمله، با روز «ترويه» - هشتم ذى الحجه - و روز «عرفه» قابل انطباق هست. مخصوصا اين تطبيق، در صورتى که مراد از فجر و ليالى دهگانه فجر، ذى الحجه و شب هاى دهۀ اول آن باشد، مناسب تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۸ ولى بعضى گفته اند: مراد، دو رکعت نماز معروف به «شفع» و يک رکعت نماز معروف به «وتر» است، که در آخر شب خوانده مى شود.. بعضى ديگر گفته اند: مراد، مطلق نماز هاست، که بعضى شفع - دو رکعتى و چهار رکعتى - و بعضى ديگر وتر - يک رکعتى و سه رکعتى - است. بعضى ديگر گفته اند: «شفع»، روز قربان و «وتر»، روز عرفه، نهم ذى الحجه است. و بعضى گفته اند: شفع تمام انسان هاست، به دليل اين که فرموده: «و خلقناکم أزواجا»، و «وتر»، خداى تعالى است، که تک است، و بر طبق هر يک از اين اقوال، رواياتى هم رسيده، که به زودى در بحث روايتى آينده، از نظر خواننده خواهد گذشت؛ إن شاء الله. بعضى ديگر گفته اند: منظور، جفت و طاق از هر عددى است، و اگر به شفع و وتر سوگند ياد کرده، در حقيقت به عدد قسم خورده. چون هر اندازه و مقدارى، به وسيله «عدد» حساب و ضبط مى شود. و اين نعمت «عدد»، خود از بزرگترين نعمت هاى خداست. بعضى هم گفته اند: شفع و وتر، همۀ مخلوقات است. براى اين که هر چيزى که تصور کنى، يا طاق است و يا جفت. بعضى ديگر گفته اند: «وتر» آدم و «شفع» همسر اوست. بعضى گفته اند: «شفع»، شبها و روزهاست، و «وتر»، تنها آن روزى است که دنبالش شب نيايد و آن، روز قيامت است. بعضى ديگر گفته اند: «شفع»، صفا و مروه، و «وتر»، بيت الحرام است. بعضى گفته اند: مراد از کلمۀ «شفع»، روزهاى قوم عاد، و منظور از «وتر»، شبهاى آن است. و بعضى گفته اند: «شفع»، درهاى بهشت است، که جفت است، چون هشت در است. و «وتر»، درهاى دوزخ است که هفت در است؛ و از اين قبيل اقوال - بسيارى که بعضى از مفسّران تا سى و شش قول شمرده اند و اکثر آن ها، بدون دليل است. «وَ اللّيل إذَا يَسرِ»: يعنى شب در هنگامى که مى گذرد. و اين جمله، در معناى آيه «و اللّيل إذ أدبر» است، و ظاهرش اين است که «لام» در آن، براى جنس باشد. پس مراد از «الليل»، مطلق و همۀ آخر شب ها است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۶۹ و بعضى گفته اند: مراد از آن، شب «مُزدلفه» است، که همان شب عيد قربان است، که حاجيان از عرفات وارد مزدلفه مى شوند و در آن جا، همگى به عبادت خدا مى پردازند، تا صبح شود. آنگاه از آن جا به منى کوچ مى کنند. ولى اين وجه صحيح نيست و مخصوصا، بنابر اين که مراد از شبهاى ده گانه، دهۀ اول ذى الحجه باشد، درست در نمى آيد. چون شب مُزدلفه هم، جزو آن ده شب است، که بدان سوگند ياد شده؛ ديگر معنا ندارد به آن سوگند خورده باشد. «هل فى ذلک قسم لذى حجر»: آيا اين سوگندها براى هر صاحب خرد کافى نيست؟ يعنى کافى است، و صاحب عقل که معناى سخن را مى فهمد و حق را از باطل تميز مى دهد؛ که وقتى خداى تعالى، به چيزى سوگند خورد، با در نظر داشتن اين که سوگند را به چيزى مى خورند که داراى شرافت و منزلتى باشد، يقين مى کند که آنچه به خاطرش سوگند خورده، حق است. آن هم حقى مؤکّد، که جاى هيچ ترديدى در درستى آن نيست. جواب قَسَم هاى مذکور حذف شده. چون آيات بعدى که از عذاب اهل طغيان و کفران در دنيا و آخرت و ثواب نفوس مطمئنه خبر مى دهد، بر آن دلالت داشته، مى رساند که: سوگندها براى اثبات اين معنا بوده که خداى تعالى، به بعضى از خلائق نعمت مى دهد، و از بعضى ديگر دريغ مى دارد، همه براى امتحان است، و حذف اين جواب و اشاره به آن، هم به طور کنايه رساتر است و هم، در باب تهديد و انذار و بشارت، مؤکّدتر است. «أَ لَمْ تَرَ کَيْف فَعَلَ رَبُّک بِعَادٍ»: منظور از «عاد»، قوم عاد اولى است، که امّت هود پيامبر بودند و داستانشان در قرآن کريم مکرر آمده، و اشاره شده به اين که: آنان در احقاف مى زيستند. و ما در تفسير سوره هود، آنچه را که از آيات کريمه قرآن در باره آنان استفاده مى شود، ذکر کرديم. «إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ * الَّتى لَمْ يخْلَقْ مِثْلُهَا فى الْبِلَادِ»: کلمۀ «عماد» - که جمعش «عمد» مى آيد - به معناى پايه اى است که ساختمان بدان تکيه دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۰ مراد از «إرم ذات العماد» و ظاهر دو آيه مورد بحث، اين است که: «إرم»، نام شهرى براى قوم عاد بوده. شهرى آباد و بى نظير و داراى قصرهاى بلند و ستون هاى کشيده؛ و در زمان نزول اين آيات، اثرى از آنان باقى نمانده، آثارشان به کلّى از بين رفته بود، و هيچ دسترسى بر جزئيات تاريخ آن ها نمانده بود. البته ممکن است چيزى از تاريخ آنان در افسانه ها آمده باشد، ولى مدرک قابل اعتمادى ندارد. تنها خاطره قابل اعتمادى که از آن ها بر جاى مانده، همين مقدارى است که قرآن کريم نقل کرده و به طور اجمال مى فهماند که: قوم «عاد» بعد از قوم نوح بودند و در احقاف زندگى مى کردند، و مردمى درشت هيکل و نيرومند، و در عهد خود از ساير اقوام متمدن تر بودند. شهرهايى آباد و خرّم و زمين هايى حاصلخيز و باغ هايى از خرما و انواع زراعت ها داشتند، و در بين اقوام ديگر مقامى ارجمند داشتند، که شرح داستانشان در تفسير سوره «هود» گذشت. ولى بعضى گفته اند: مراد از «إرم» همان قوم عاد است. و اگر قوم عاد را «إرم» خوانده، بدان جهت بوده که چون کلمۀ «إرم»، نام پدر بزرگ اين قوم بوده، لذا خود قوم را هم «إرم» گفتند. همان طور که تيره اى از اهل مکّه را قريش مى نامند و معنايش قريشيان است. و يا يهوديان را «اسرائيل» مى نامند، با اين که منظور بنى إسرائيل است. و مراد از ذات عماد بودن آنان، نيرومندى و سطوت ايشان است. و معناى آيه اين است که: آيا نديدى که پروردگارت به قوم عاد - که همان قوم إرم باشند - چه کرد؟ قوم إرم که مردمى نيرومند و قهرمان بودند، و نظيرشان در هيچ سرزمينى خلق نشده بود که مانند آنان، درشت هيکل و نيرومند باشند، و تسمه از پشت همۀ بلاد و يا همۀ اقطار زمين کشيده باشند. وليکن اين معنا از ظاهر لفظ آيه، بعيد است. و از آن دورتر، معنايى است که بعضى ديگر کرده و گفته اند که: مراد از ذات العماد بودن آنان، اين است که: تا هوا مساعد بوده، در شهر خود بودند و در فصول ديگر، به نقاط خوش آب و هوا رفته، سپس مجددا به منزل خود بر مى گشتند. و داستان «بهشت إرم» يکى از افسانه هاى معروف قديمى است، که از وهب بن منبه و کعب الاحبار روايت شده. «وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصخْرَ بِالْوَادِ»: مادۀ «جوب» به معناى قطع کردن است. مى فرمايد: مردم عاد، صخره هاى عظيم دامنه کوه ها را قطع کردند و به صورت خانه در آوردند. پس اين جمله، در معناى آيه «و تنحتون من الجبال بيوتا» است. رده:تفسیر المیزان