تفسیر المیزان

هدايت خلق از قضاهاى الهى است که با هادى بودن انبيا«ع» منافات ندارد پس جملۀ «إنّ علينا للهدى» مى رساند که: هدايت خلق، از امورى است که خداى سبحان قضايش را رانده و آن را بر خود واجب کرده. چون حکمتش اين ايجاب را اقتضا مى کرده. بنابراين، خلايق را آفريده تا او را عبادت کنند و خودش، غرض از خلقت را عبادت خود دانسته، فرموده: «و ما خلقتُ الجنّ و الإنس إلّا ليعبدون». و به حکم اين آيه، غرض از خلقت را عبادت خود معرفى نموده؛ و به حکم آيه زير، آن را راه مستقيم بين خود و خلقش دانسته و فرموده: «إنّ اللّه ربّى و ربّکم فاعبدوه هذا صراط مستقيم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۱ و نيز فرموده: «و إنّک لتهدى إلى صراط مستقيم * صراط الله». و بر خود واجب کرده که راه خود را براى آنان بيان نموده، سپس ايشان را به آن راه هدايت کند. البته هدايت به معناى نشان دادن راه، حال چه اين که بپذيرند و آن راه را پيش بگيرند و چه نپذيرند و راه ديگر بروند؛ همچنان که فرموده: «و على اللّه قصد السبيل و منها جائر». و نيز فرموده: «و اللّه يقول الحقّ و هو يهدى السبيل». و باز فرموده: «إنّا هديناه السبيل إمّا شاکرا و إمّا کفورا». خواهى گفت: از اين آيات بر مى آيد که هدايت، تنها کار خداست، و بنابراين، پس انبيا چه کاره اند؟ در پاسخ مى گوييم: منافات ندارد که انبيا هم، به اين امر قیام بکنند، براى اين که اگر هدايت کنند، به اذن او مى کنند و خود، در اين کار مستقل نيستند، (همچنان که در هيچ کارى نيستند)؛ و خود خداى تعالى در عين اين که فرموده: «إنّک لا تهدى من أحببت ولکنّ اللّه يهدى من يشاء»؛ فرموده: «و إنّک لتهدى إلى صراط مستقيم»؛ و نيز فرموده: «قُل هذه سبيلى أدعوا إلى اللّه على بصيرة أنا و من اتّبعنى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۲ فرق بين هدايت به معناى «ارائه طريق» و هدايت به معناى «ايصال به هدف» و ما در جلد دوم اين کتاب، در خلال مباحث نبوّت، بيان عقلى اين مسأله را آورديم. همه اين ها، در باب هدايت به معناى «ارائه طريق» بود؛ و امّا هدايت به معناى «رساندن به هدف» که در آيات مورد بحث، رساندن به آثار حسنه اى است که به دنبال يافتن هدايت الهى و متصف شدن به صفت عبوديّت مى آيد، از قبيل رسيدن به حيات طيّبه در دنيا، و حيات سعيده ابدى آخرت، پر واضح است که از قبيل صنع و ايجاد است، که مختص به خداى تعالى است، و از امورى است که خدا قضايش را رانده، و بر خود واجب کرده، و در آيه زير وعده اش را مسجّل نموده: «فمن اتّبع هداى فلا يضلّ و لا يشقى». و نيز فرموده: «من عمل صالحا من ذکر أو انثى و هو مؤمن فلنحيينّه حيوة طيّبۀ و لنجزينّهم أجرهم بأحسن ما کانوا يعملون». و نيز فرموده: «و الّذين آمنوا و عملوا الصالحات سندخلهم جنّات تجرى من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا وعد اللّه حقّا و من أصدق من اللّه قيلا». پس فرق بين «هدايت به معناى راه نشان دادن» و بين «هدايت به معناى رساندن به هدف»، اين شد که: هدايت اولى، مستقيما کار انبيا و اوليا و ساير هدايتگران است؛ ولى مؤثّر شدنش منوط به اذن خداست. ولى هدايت دوم، چون از باب صنع و خلقت است، مستقيما کار خودِ خداست. البته اسبابى که بين او و خلقش در اين مورد و در همه موارد خلقت واسطه اند، بى دخالت نيستند. پس اين هدايت را هم مى توان به تبع، به غير خداى تعالى نسبت داد. و در معناى آيه مى گوييم: اگر مراد از هدايت در آيه شريفه، هدايت به معناى اول باشد، معنايش اين مى شود که: ما اگر بيان مى کنيم براى شما آنچه را که بيان مى کنيم، براى اين است که ارائه طريق عبوديّت به عهده ماست. و اگر مراد از هدايت، رساندن به هدف باشد، معناى آيه چنين مى شود: اگر ما براى کسانى که انفاق مى کنند و ثواب را تصديق دارند، يُسرى را تيسير مى کنيم و خلاصه اگر اعمال صالح و حيات سهله ابدى و دخول بهشت را برايشان آسان مى کنيم، براى اين است که: اين کار مربوط به صنع و ايجاد و از باب رساندن هر مخلوقى به هدف نهايى اوست، و معلوم است که اين کار به عهدۀ ماست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۳ و اما تيسير عُسرى و يا ساده تر بگوييم: آسانتر کردن گناه، کار مستقيم خداى تعالى نيست، بلکه لازمۀ قهرى تيسير يُسرى است. وقتى خداى تعالى بخواهد براى آن بندگانى - که اوصافشان گذشت - راه عبوديّت را آسان سازد، قهرا براى عدۀ ديگر راه کفر آسان مى شود (آرى، آسان کردن کار نيک براى عدۀ اول، به اين است که انبيايى برانگيزد، و کتب آسمانى بفرستد، و اين باعث نافرمانى آن عدۀ ديگر، و در نتيجه آسان شدن گناه بيشترشان مى شود. اگر براى طايفه اول، انبيا نمى فرستاد، طايفه دوم انبيايى را نمى کشتند. اگر براى طايفه اول کتاب نمى آمد، طايفه دوّم هم نافرمانى نمى کردند). پس نتيجۀ قهرى هدايت طايفۀ اول و تيسير يُسرى براى آنان، ضلالت و تيسير عُسراى طايفه دوّم است، همچنان که فرمود: «ليميز اللّه الخبيث من الطيّب و يجعل الخبيث بعضه على بعض ‍ فيرکمه جميعا فيجعله فى جهنّم»؛ و حتى درباره قرآن که هدايت براى عالَميان است فرموده: «و ننزّل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنين و لا يزيد الظالمين إلّا خسارا». ممکن هم هست مراد از آن، مطلق هدايت باشد. اعمّ از هدايت دومى، يعنى تکوينى و حقيقى، و هدايت اولى يعنى تشريعى و اعتبارى - و اتفاقا ظاهر آيه هم که مطلق آمده همين است - و بنابراين، هم هدايت حقيقى به عهدۀ خداست؛ همچنان که فرمود: «الّذى أعطى کلّ شئ خلقه ثمّ هدى»؛ و هم هدايت اعتبارى، همچنان که فرمود: «إنّا هديناه السبيل إمّا شاکرا و إمّا کفورا». «و إنّ لنا للآخرة و الأولى»: يعنى: عالم «بدء» و عالم «عود» - و يا به عبارت ديگر: خلقت نخستين و خلقت در معاد - هر دو از آن ماست. پس هرچه که اسم «شئ = چيز» بر او اطلاق شود، مملوک خداى تعالى است، آن هم به حقيقت معناى «ملک» که عبارت است از قيام مملوک به وجود مالک. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۴ و امّا ملک اعتبارى - که يکى از آثارش جواز تصرفات است - از متفرّعات ملک حقيقى است. پس خداى تعالى، مالک هر چيزى است. نه از يک جهت و دو جهت، بلکه از هر جهت، و هيچ چيزى از او چيزى را مالک نيست. پس کسى معارض او نيست و مانعى که او را از ملکش منع کند، وجود ندارد، و هيچ چيزى بر او غالب نمى شود. همچنان که خودش فرمود: «و اللّه يحکم لا معقّب لحکمه»، و نيز فرمود: «و يفعل اللّه ما يشاء». «فَأَنذَرْتُکمْ نَاراً تَلَظّى لا يَصلَاهَا إِلّا الاَشقَى الَّذِى کَذَّب وَ تَوَلّى»: اين قسمت از آيات، به خاطر اين که حرف «فاء» در آغازش آمده، نتيجه گيرى از مطالب گذشته است. مى فرمايد: حال که معلوم شد هدايت به عهدۀ ماست، اينک من شما را از آتش جهنّم انذار مى کنم. با اين بيان، نکته التفاتى هم که در جملۀ «فأنذرتکم» به کار رفته؛ روشن مى شود، قبلا، يعنى در جملۀ «إنّ علينا للهدى»، هدايت را به خدا و کارکنان درگاهش نسبت داده، مى فرمود: «بر ماست»، و در اين جمله، «انذار» را تنها به خود نسبت داده مى فرمايد: «من شما را انذار مى کنم»؛ خواسته به اين نکته اشاره کند که: هدايت، قضايى است حتمى، و به همين جهت، «منذر حقيقى» خداى تعالى است، هرچند که با زبان رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» انجام شود. و «تلظّىِ آتش»، به معناى زبانه کشيدن شعله آتش است. و مراد از «آتشى که تلظّى مى کند»، آتش جهنّم است، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «کلّا إنّها لظى». * «بيان اين که تکذيب کننده دعوت حقّ و روى گرداننده از آن «اشقى» است»: و مراد از کلمۀ «اشقى»، مطلق هر کافرى است که با تکذيب آيات خدا و اعراض از آن، کافر شود. چون چنين کسى از هر شقى اى، شقى تر است. براى اين که ساير بدبخت ها، در زندگى دنياى خود بدبخت اند؛ يا در بدن خود مبتلا به بيمارى و يا نقص عضو اند، و يا مالشان از بين مى رود، و يا به داغ فرزند خود مبتلا مى شوند؛ و اين بدبختى ها تمام شدنى است. ولى آن کسى که کفر مى ورزد، در زندگى آخرتى بدبخت است. يعنى بدبختى است که بدبختی اش، پايان ندارد و به خلاصى و نجات منتهی نمى شود، و اميد رهايى در آن نيست. پس مراد از کلمۀ «اشقى»، هر کافرى است که دعوت حق را تکذيب کند و از آن روى بگرداند؛ ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۵ به دليل اين که دنبال اين کلمه و در معرفى آن فرموده: «الّذى کذّب و تولّی». و مؤيّد آن، اين است که انذار را مطلق آورد و فرمود: «همۀ شما را انذار مى کنم». و امّا معناى تحت اللفظى کلمۀ «اشقى» - که افعل التفضيل است - و تنها شامل کسى مى شود که از تمامى شقى ها شقى تر است، با سياق آيه سازگار نيست. * معنای «لايصليها إلّا الأشقى...» اين است که فقط کافر اشقى، خالد در جهنّم است»: و مراد از «صلى نار»، پيروى آن و ملازم آن بودن است . پس اين کلمه، معناى خلود را افاده مى کند و اين خلودِ در آتش، قضايى است که خداى تعالى در حق کافر رانده و فرموده: «و الّذين کفروا و کذّبوا بآياتنا اولئک أصحاب النّارهم فيها خالدون». با اين بيان، استفاده اى که بعضى از مفسّران از آيه مورد بحث کرده، دفع مى شود. او از آيه «لايصليها إلّا الأشقى» استفاده کرده که به حکم اين آيه، مؤمنان گنهکار و فاسق و فاجر داخل آتش دوزخ نمى شوند. براى اين که اين آيه، دخول در آتش را منحصر کرده در کسى که کافر و اشقى باشد. وجه نادرستى اين سخن اين است که: آيه شريفه، تنها خلود در آتش را منحصر در «کافر اشقى» کرده، نه اصل دخول در آتش را. «وَ سيُجَنَّبُهَا الاَتْقَى الَّذِى يُؤْتى مَالَهُ يَتزَکّى وَ مَا لاَحَدٍ عِندَهُ مِن نِّعْمَةٍ تجْزَى»: کلمۀ «تجنّب» به معناى دور کردن است، و ضمير در «سيجَنّبُهَا» به آتش بر مى گردد، و معناى آيه اين است که: به زودى کسى که مصداق «أتقى» باشد، از آتش دور مى شود. متّقى ترين افراد کسى است که در راه رضاى خدا، از مال خود انفاق مى کند و مراد از کلمۀ «أتقى»، هر کسى است که از شخصى ديگر باتقواتر باشد و بيش از او، از مخاطر پروا کند. چون بعضى از مردم، تنها اين مقدار باتقوا هستند که از اتلاف نفوس و کشتن مردم پرهيز مى کنند؛ و بعضى هستند که تنها از فساد اموال مى پرهيزند؛ و بعضى هستند که چون از فقر مى ترسند، به همين جهت از انفاق مال در راه خدا خوددارى مى کنند. و همچنين بعضى هستند که از خدا مى پرهيزند، و مال خود را در راه رضاى او انفاق مى کنند. و از همه اين چند طايفه، باتقواتر آن کسى است که از خدا پروا نموده، مال خود را در راه او انفاق مى کند. و به عبارت ديگر: کسى است که از خسران آخرت مى پرهيزد و به همين انگيزه، مال خود را انفاق مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۶ پس مفضلُ عليه کلمۀ «اتقى» کسى است که با دادن مال از خدا نمى پرهيزد، هرچند که از پاره اى مخاطر دنيوى پرهيز دارد؛ و يا ساير اعمال صالح را انجام داده، به اين مقدار از خداى تعالى پروا مى کند. پس آيه شريفه به حسب مدلولش، عام است و اختصاص به طايفه اى ندارد. دليل بر اين معنا، اين است که کلمۀ «أتقى» را با جملۀ «الّذى يؤتى مالَه» توصيف کرده، و معلوم است که اين توصيف، امرى است عمومى. و همچنين، توصيف هاى بعدى، و اين منافات ندارد با اين که آيات و يا همه سوره به خاطر يک واقعۀ خاصى نازل شده باشد. همچنان که در روايات اسباب نزول، سبب خاصى برايش ذکر شده. و اما اطلاق مفضلُ عليه، به طورى که شامل همۀ مردم از صالح و طالح شود و در نتيجه، مُفضل تنها شامل يک نفر گردد، و يا يک نفر در هر عصر بشود، و معنا چنين گردد که: «از ميان همه مردم، تنها آن يک نفرى داخل دوزخ نمى شود که از همه باتقواتر است»، و نيز در جملۀ قبلى، معنا چنين شود که: «داخل دوزخ نمى شود، مگر تنها آن يک فردى که در هر عصر، از سايرين شقى تر باشد»؛ توجيهى است که به هيچ وجه سياق آيات اولِ سوره با آن مساعدت ندارد. و همچنين، با انذار عمومى که در جملۀ «فأنذرتُکم نارا تلظّى» شده نمى سازد. چون معنا ندارد بگوييم: همۀ شما را انذار مى کنم از آتش دوزخى که به جز يک نفر از شما در آن جاودانه نمى افتد، و تنها يک نفر از شما، از آن نجات مى يابد. «الّذى يؤتى مالَه يتزکّى»: اين جمله، صفت کلمۀ «أتقى» است. مى فرمايد: «اتقى» آن کسى است که مال خود را مى دهد و انفاق مى کند تا به اين وسيله، مال خود را به نموّى شايسته، نمو دهد. «و ما لأحد عنده من نعمة تُجزى»: اين آيه مضمون آيه قبلى را تثبيت مى کند. مى فرمايد: و «اتقى» کسى است که کسى از او طلبى ندارد و نعمتى نداده، تا به عنوان تلافى، آن مال را که وى انفاق کرده، به او داده باشد. پس کسى که مصداق «اتقى» است، مال را براى رضاى خدا انفاق مى کند. مؤيّد اين معنا جملۀ بعدى است که مى فرمايد: «إلّا ابتغاء وجه رَبّه الأعلى». «إِلّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الأعْلى»: اين استثناء منقطع و به معناى ليکن است، و معناى آيه اين است که: کسى طلبکار خدا نبوده، و خدا مالى را که به او داده، به عنوان اداى دين نداده. پس شخص انفاقگر، مال خدا را در راه خدا انفاق مى کند، تا رضاى پروردگار والاى خود را به دست آورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۷ و ما در سابق، در معناى «وجه اللّه» تعالى و در معناى اسم «اعلى» بحث کرديم. «وَ لَسوْف يَرْضى»: يعنى: و هر آينه، او - همان مرد اتقى - به زودى، با دريافت اجر جزيل و پاداش حسن و جميلى که پروردگارش به او مى دهد، خشنود مى گردد. در اين آيه، خداى تعالى را با دو صفت «ربّ» و «اعلى» ستوده، تا اشاره کرده باشد به اين که آنچه به عنوان جزا به او مى دهند - که بزرگترين جزا و گرانقدرترين است - به مقتضاى ربوبيّت خداى تعالى و تناسب با بلندى مقام اوست. (نه متناسب با عمل بنده)، و از اين جا، وجه التفات در آيه قبلى روشن مى شود. در آيه «فأنذرتُکُم»، خداى تعالى متکلّم بود و در آيه قبلى، غايب فرض شده، تا به دو وصف «ربّ» و «اعلى» متصف گردد. «بحث روایى» «رواياتى درباره شأن نزول آيات: «فأمّا من أعطى و اتّقى...»: در کافى، به سند خود، از محمّد بن مسلم روايت کرده که گفت: از امام باقر «عليه السلام»، معناى آيه «و اللّيل إذا يغشى»، و آيه «و النّجم إذا هوى» و آيات نظائر اين دو را - که در آن ها، به حقايق تکوينى سوگند ياد شده - پرسيدم و عرضه داشتم: «آيا ما نيز مى توانيم مثلا به خورشيد و ستاره سوگند بخوريم»؟ فرمود: خداى تعالى، مى تواند به هر يک از مخلوقاتش سوگند ياد کند، ولى بندگانش نمى توانند به غير او سوگند بخورند. مؤلّف: اين روايت را مرحوم صدوق هم، به سند خود، از على بن مهزيار، از ابوجعفر دوم، امام جواد «عليه السلام» نقل کرده. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «و اللّيل إذا يغشى» آمده که امام، درباره معنايش فرمود: سوگند به شب، وقتى که روز را مى پوشاند. و از حميرى نقل شده که در قرب الاسناد، از احمد بن محمّد، از احمد بن محمّد بن ابى نصر، از ابى الحسن رضا «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب شنيدم در تفسير آيه «و اللّيل إذا يغشى» مى فرمود: مردى در حياط خانۀ مسلمانى درخت خرمايى داشت و به همين بهانه، باعث زحمت صاحب خانه مى شد. صاحب خانه، نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شکايت کرد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۸ حضرت، صاحب درخت را خواست. وقتى آمد، فرمود: درخت خرمايت را به درخت خرمايى در بهشت مى فروشى؟ آن مرد گفت: نه، و نفروخت. مردى از انصار که - کُنيه اش ابودحداح بود - از اين معامله خبردار شد. نزد صاحب نخله رفت و گفت: درخت خرمايت را به حائط من بفروش. آن مرد پذيرفت. ابودحداح نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شد و عرضه داشت: درخت خرماى فلانى را در مقابل حائطم خريدم. حضرت فرمود: در مقابل حائطت، يک درخت خرماى بهشتى خواهى داشت. در اين جا بود که خداى تعالى، این آیه را بر پيامبرش نازل کرد: «و ما خلق الزوجين الذکر و الأنثى إنّ سعيکم لشتّى فأمّا من أعطى»، يعنى درخت خرما را بدهد «و اتّقى و صدّق بالحُسنى»، يعنى وعده نخله اى که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» داد «فسنُيسّرُهُ لليُسرى... تردّى». مؤلّف: اين روايت را قمى، در تفسير خود، بدون ذکر امام نقل کرده، و کلمۀ «زوجين» تفسيرى است که امام براى جملۀ «الذکر و الأنثى» کرده. و نيز، در تفسير قمى، در ذيل آيه «و سيجنّبُها الأتقى» آمده که امام فرمود: اين «اتقى»، ابودحداح بوده. مؤلّف: اين رواياتى بود که از طرق شيعه، در تفسير اين آيات وارد شده. طبرسى رحمة اللّه عليه، در مجمع البيان، قصه را از واحدى نقل کرده که او، به سند خود، از عکرمه، از ابن عبّاس آورده و در آن، آمده که: مردى انصارى وارد معامله آن درخت خرما شد و با صاحبش صحبت کرد و در آخر، آن را به چهل درخت خريد و به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بخشيد. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، آن را به صاحب خانه بخشيد. و سپس طبرسى، از عطاء روايت کرده که گفت: نام خريدار درخت، «ابودحداح» بود. و سيوطى در الدرّ المنثور، قصه را از ابن ابى حاتم، از ابن عبّاس نقل کرده و بعد آن را تضعيف نموده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۹ کلام فخر رازى در شأن نزول سوره «ليل» و نقد و بررسى آن از سوى ديگر، از طرق اهل سنّت رواياتى آمده که اين سوره، درباره ابوبکر نازل شده. فخر رازى، در تفسير کبيرش گفته: همۀ مفسّران اجماع دارند بر اين که: مراد از آن، يعنى از کلمۀ اتقى، ابوبکر است، ولى بايد دانست که شيعه، به تمامی شان، منکر اين روايت اند و مى گويند: اين سوره درباره على بن ابى طالب نازل شده. به دليل اين که: قرآن، در جاى ديگر نيز، به دادن زکاتش ستوده، فرموده: «يؤتون الزکوة و هم راکعون». پس ‍ آيه «الأتقى الّذى يؤتى ماله يتزکّى» هم، به مضمون همان آيه اشاره دارد، و آنگاه کلمۀ «أتقى» را به معناى افضل خلق در تقوا، و يا به عبارت ديگر، باتقواترين خلق گرفته اند که اشکال آن گذشت. و اما اين که به شيعه نسبت داده شده که همگى روايت بالا را منکر شده اند، و روايت ابودحداح را پذيرفته اند، دليل مورد اعتمادشان صحيح «حميرى» گذشته و روايات ديگرى است، که همان مفاد را مى رساند. بله، در يک روايت ضعيف از برقى، از اسماعيل بن مهران، از ايمن بن محرز، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» آمده که در تفسير آيه «و سيجنّبُهَا الأتقى» فرمود: امّا اين آيه مربوط است به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و هر که او را پيروى کند. و امّا آيه «الّذى يؤتى ماله يتزکّى»، در خصوص اميرالمؤمنين «عليه السلام» است. چون درباره همان جناب است که در جاى ديگر فرموده: «و يؤتون الزکوة و هم راکعون»؛ و اما آيه «و ما لأحد عنده من نعمة تُجزى» راجع به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است که احدى به او نعمتى نداده تا جزاى آن را از او طلبکار باشد، بلکه نعمت آن جناب است که بر تمامى خلايق جارى است، صلوات اللّه عليه. و اين روايت، به خاطر اين که يکى از راويانش، يعنى «ايمن بن محرز» شناخته شده نيست، ضعيف و غيرقابل اعتماد است. افزون بر اين، مضمون آن جنبه تطبيق عمومات بر مصاديق را دارد و جنبۀ تفسيرى ندارد؛ و يکى از ادله واضح آن، اين است که موصوف، يعنى کلمۀ «أتقى» را بر رسول خدا تطبيق کرده، و صفت آن را که آيه «الّذى يؤتى مالَه ...» است، بر اميرالمؤمنين، و دوباره آيه بعدى را بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» تطبيق نموده. و اگر اين روايت درست باشد، نظم کلام به کلّى بهم مى خورد. البته اين در صورتى است که کلمۀ «واو» در آيه «و الّذى يؤتى ...» در روايت اضافه شده باشد. (همچنان که مى بينيم در قرآن واو ندارد). و امّا اگر فرض کنيم که جزو آيه بوده، روايت از نظر تحريف مردود است، چون جزو روايات تحريف شمرده مى شود، که همه مردودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۰ و از حميرى حکايت شده که از احمد بن محمّد، از احمد بن محمّد ابن ابى نصر، از ابى الحسن رضا «عليه السلام» روايت کرده که راوى گفت: از آن جناب، از معناى آيه «إنّ علينا للهدى» پرسيدم. فرمود: آرى، خداست هر که را بخواهد هدايت و هر که را بخواهد، گمراه مى کند. عرضه داشتم: خدا امورت را اصلاح کند، جمعى از ياران ما پنداشته اند که معرفت اکتسابى است، هر کس فکر خود را درست به کار بيندازد، به معرفت مى رسد. امام اين سخن را نادرست دانست و فرمود: اين ها اگر درست مى گويند، چرا اين خير را براى خود کسب نمى کنند؟ نه، چنين نيست که هر کس ‍ بخواهد و به هر مقدار که بخواهد، بتواند معرفت کسب کند. هيچ احدى از مردم را نمى بينى مگر آن که از جهاتى، از بعضى ديگر بهتر است، و آن بعض از جهاتى ديگر، از او بهترند. نمونه اش، بنى هاشم اند که موضعشان، موضعى است که مى دانى؛ قرابتشان با رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به حدى است که مى دانى. و همه مى دانيم که آنان سزاوارترند به خلافت از شما، مع ذلک، از آن محروم اند. گمان مى کنى آل محمّد «عليهم السلام» به فکر خود نبودند؟ و آيا مى توانى بگويى که شما، راه و رسم زندگى را مى دانيد و ايشان نمى دانند؟ آنگاه فرمود: ابوجعفر «عليه السلام» مى فرمود: اگر براى همه مردم مقدور بود، همه ما را دوست مى داشتند. مؤلف: اما هدايت - که در اين جا منظور از آن رساندن به هدف است - تنها کار خداى سبحان است. براى اين که اين هدايت، از شؤون ربوبيّت است. و اما گمراه کردن، منظور از آن، گمراهى به عنوان مجازات است، نه گمراه کردن ابتدايى، که چنين اضلالى به خداى تعالى نسبت داده نمى شود. پس هرجا اضلال به جناب او منسوب مى شود، در حقيقت معنايش امساک از نازل کردن رحمت و هدايت نکردن است، نه گمراه کردن. و چون هدايت کار اوست، امساک از آن هم منسوب به اوست. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۱ «سوره ضحى» آيات ۱ - ۱۱ سوره ضحى سوره «ضحى»، مکّى يا مدنى است و يازده آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَ الضحَى (۱) وَ اللَّيْلِ إِذَا سجَى (۲) مَا وَدَّعَک رَبُّک وَ مَا قَلى (۳) وَ لَلاَخِرَةُ خَيرٌ لَّک مِنَ الاُولى (۴) وَ لَسوْف يُعْطِيک رَبُّک فَترْضى (۵) أَ لَمْ يجِدْک يَتِيماً فَئَاوَى (۶) وَ وَجَدَک ضالاًّ فَهَدَى (۷) وَ وَجَدَک عَائلاً فَأَغْنى (۸) فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ(۹) وَ أَمَّا السائلَ فَلا تَنهَرْ(۱۰) وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّک فَحَدِّث (۱۱) «ترجمه آیات» به نام خداوند بخشنده بخشايشگر. سوگند به روز، در آن هنگام که نور خورشيد گسترده مى شود. (۱) و سوگند به شب هنگام که سکونت و آرامش مى بخشد. (۲) که پروردگارت نور وحى را از تو قطع نکرده و تو را مورد خشم قرار نداده است. (۳) و مسلما آخرت براى تو از دنيا بهتر است. (۴) و پروردگارت به زودى عطايى مى کند که راضى شوى. (۵) آيا نبود که تو را يتيم يافت و سپس پناه داده؟ (۶) و آيا نبود که راه به جايى نمى بردى، قدم به قدم هدايتت کرد؟ (۷) و تهیدستت يافت، پس بى نيازت نمود. (۸) حال که چنين است، پس هيچ يتيمى را از روى قهر خوار مشمار. (۹) و هيچ سائلى را مرنجان. (۱۰) و نعمت پروردگارت را با رفتار و گفتارت بازگو کن. (۱۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۲ «بیان آیات» بعضى گفته اند: چند روزى به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» وحى نشد، به طورى که مردم گفتند خدا با او وداع کرده. در پاسخشان، اين سوره نازل شد و خداى تعالى، به اين وسيله آن حضرت را شاد کرد. و در سوره مورد بحث، هم احتمال مکّى بودن هست و هم مدنى بودن. «وَ الضحَى وَ الَّيْلِ إِذَا سجَى»: اين دو آيه، سوگند به «ضحى» و به «ليل» است، و کلمۀ «ضحى » - به طورى که در مفردات آمده - به معناى گسترده شدن نور خورشيد است. ولى بعدها، آن زمانى را که نور خورشيد گسترده مى شود، نيز «ضحى» ناميدند. و مصدر «سجو» - که فعل سجى مشتق از آن است - وقتى در کلمۀ «ليل» استعمال مى شود، معناى سکونت و آرامش شب را مى دهد. پس «سجو الليل»، آن هنگامى است که ظلمت شب، همه جا را فرا گيرد. «مَا وَدَّعَک رَبُّک وَ مَا قَلى»: «توديع» - که مصدر فعل «ودع» است - به معناى ترک است، و کلمۀ «قلى» - به کسره قاف - به معناى بغض و يا شدّت بغض ‍ است. و اين آيه، جواب دو سوگند اول سوره است، و مناسبت نور روز با مسأله وحى، و تاريکى شب با انقطاع وحى بر کسى پوشيده نيست. «وَ لَلاَخِرَةُ خَيرٌ لَّک مِنَ الاُولى»: اين آيه، در معناى ترقى دادن مطلب نسبت به مفاد آيه قبل است. و مفاد آيه قبلى، موقف کرامت و عنايت الهى را براى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» اثبات مى کرد، در اين آيه مى فرمايد: تازه زندگى دنياى تو، با آن کرامت و بزرگى که دارى، و با آن عنايتى که خداى تعالى به تو دارد، در برابر زندگى آخرتت چيزى نيست و زندگى آخرت تو، از دنيايت بهتر است. «وَ لَسوْف يُعْطِيک رَبُّک فَترْضى»: اين آيه شريفه، آيه قبل را تثبيت مى کند و مى فرمايد: در زندگى آخرت، خداى تعالى آن قدر به تو عطا مى کند تا راضى شوى. هم عطاى خدا را مطلق آورده، و هم رضايت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۳ ولى بعضى از مفسّران گفته اند: اين آيه، ناظر است به هر دو زندگى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم». هم به زندگى دنيایى اش، و هم به زندگى آخرتی اش. * مقصود از اين که به پيامبر«ص» فرمود: خدا تو را «يتيم » و«ضالّ» يافت: «أَ لَمْ يجِدْک يَتِيماً فَئَاوَى»: اين آيه و دو آيه بعدش، به بعضى از نعمت هاى بزرگى اشاره مى کند که خداى تعالى، به آن جناب انعام کرده بود. آرى، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هنوز در شکم مادر بود که پدرش از دنيا رفت، و دو ساله بود که مادرش درگذشت، و هشت ساله بود که کفيل و سرپرستش و جدّش: عبدالمطلب از دنيا رفت، که از آن به بعد، در تحت تکفّل عمويش ابوطالب قرار گرفت. بعضى گفته اند: مراد از يتيم در اين آيه، پدر مُرده نيست، بلکه منظور بى نظير بودن است؛ همچنان که دُرّ بى نظير را هم، دُرّ يتيم مى گويند. و معناى اين آيه، اين است که: مگر نبود که خدا تو را فردى بى نظير از بين مردم دانست، و در نتيجه، مردم را دور تو جمع کرد؟ «وَ وَجَدَک ضالاًّ فَهَدَى»: مراد از «ضلال» در اين جا، گمراهى نيست؛ بلکه مراد عدم هدايت است. و منظور از هدايت نداشتن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، حال خود آن جناب است. و يا صرفنظر از هدايت الهى، مى خواهد بفرمايد: اگر هدايت خدا نباشد، تو و هيچ انسانى ديگر از پيش ‍خود هدايت نداريد، مگر به وسيلۀ خداى سبحان. پس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هم نفس شريفش - با قطع نظر از هدايت خدا - ضالّه و بیراه بود، هرچند که هيچ روزى از هدايت الهى جدا نبوده و از لحظه اى که خلق شده بود، ملازم با آن بود. در نتيجه، آيه شريفه در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «ما کنت تدرى ما الکتاب و لا الإيمان». و از همين باب است کلام موسى، که بنا به حکايت قرآن کريم از آن جناب، گفته بود: «فعلتُها إذا و أنا من الضالّين». يعنى هنوز به هدايت رسالت، اهتدا نشده بودم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۴ اقوال مفسّران در مراد از ضلالت در آيه شريفه قريب به اين معنا، گفتار بعضى از مفسّران است که گفته اند: مراد از ضلالت، از دست دادن علم است، همچنان که در آيه «أن تضلّ إحديهما فتذکّر إحديهما الأخرى»، ضلالت به اين معنا آمده، و مؤيّدش آيه زير است که مى فرمايد: «و إن کنت من قبله لمن الغافلين». بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که: خدا تو را در بين مردم گمشده يافت، مردم تو را نمى شناختند، و قَدرَت را نمى دانستند و او، مردم را به سوى تو و اين که چه کسى هستى، دلالت و هدايت کرد. بعضى ديگر گفته اند: اين آيه، به گُم شدن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در راه هوازن و مکّه اشاره دارد. آن زمان که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در دامن حليمه سعديه، دختر ابى ذؤيب بود و حليمه، به طورى که در روايت آمده، مى خواست وى را به جدّش عبدالمطلب برساند. در بين راه متوجه شد که محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيست. بعضى ديگر گفته اند: اشاره است به آن واقعه اى که در کودکى آن جناب رُخ داد، و در درّه هاى مکّه گُم شد. و بعضى آيه را، اشاره به داستان گُم شدنش در راه شام دانسته اند، که با عمويش ابوطالب در کاروان ميسره، غلام خديجه، به شام مى رفت و در بين راه، ناپديد شد. و بعضى ديگر، وجوه ديگرى ذکر کرده اند که ضعفش براى هر خواننده اى روشن است. «وَ وَجَدَک عَائلاً فَأَغْنى»: کلمۀ «عائل» به معناى تهیدستى است که از مال دنيا چيزى ندارد، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، همين طور بود و خداى تعالى، او را بعد از ازدواج با خديجه، دختر خُوَيلد «عليهاالسلام» بى نياز کرد و خديجه، تمامى اموالش را با همه کثرتى که داشت، به آن جناب بخشيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۲۵ ولى بعضى گفته اند: مراد از «اغناء»، استجابت دعاى آن حضرت است. «فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ»: راغب مى گويد: کلمۀ «قهر» به معناى غلبه کردن بر کسى است، اما نه تنها غلبه کردن، بلکه غلبه توأم با خوار کردن او، و «قهر» به يک يک اين دو معنا هم گفته مى شود. «وَ أَمَّا السائلَ فَلا تَنهَرْ»: کلمۀ «نهر» - که مصدر فعل نهى «لا تنهر» است - به معناى زجر و رنجاندن با غلظت و خشونت است. «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّک فَحَدِّث»: کلمۀ «تحديث » - که مصدر فعل امر «حدث» است - وقتى در نعمت به کار رود، تحديث نعمت به معناى ذکر و يادآورى و نشان دادن آن است. حال يا به زبان و يا به عمل و اين عمل، شکر نعمت است. و اوامر و نواهى اين چند آيه، يعنى خوار نکردن يتيم، و نرنجاندن فقير، و نشان دادن نعمت، دستور به همۀ مردم است، هرچند که خطاب متوجه به شخص رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شده. و اين آيات سه گانه، به خاطر اين که حرف «فاء» در ابتداى آيه اولى در آمده، نتيجه گيرى از آيه قبل است که عنايات الهى نسبت به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را مى شمرد. گويا فرموده: تو طعم ذلتى را که يتيم مى چشد، چشيده اى؛ و ذلّت و شکسته شدن دل او را احساس کرده اى. پس هيچ يتيمى را خوار مشمار، و مال او را هم خوار مدار و در آن تجاوز مکن. و نيز تو تلخى گمراهى و احتياج به هدايت را، و تلخى فقر و تهیدستى را درک کرده اى. پس هيچ سائلى را که از تو مى خواهد حاجتش را بر آورى، از خود مران. حاجتش اگر هدايت است و اگر معاش است، برآور. و تو طعم انعام خدا را بعد از فقر و تهیدستى چشيده اى و ارزش جود و کرم و رحمت خدا را مى دانى، پس نعمت او را سپاس گوى، و همه جا نعمتش را يادآور شو، و از مردم پنهانش ‍ مدار. «بحث روایتی» در تفسير قمى، در ذيل آيه «و الضُحى» امام فرموده: ضحى، به معناى بلند شدن نور خورشيد است. «و اللّيل إذا سجى»، يعنى: شب، در هنگامى که همه جا را تاريک کند. رده:تفسیر المیزان