تفسیر المیزان

« وَ اخفِض جَنَاحَکَ لِلمُؤمِنِين » - مفسران گفته اند: اين جمله، کنايه است از تواضع و نرمخويى، و بدين جهت تواضع را «خَفض جَناح» ناميده اند، که مرغ وقتى مى خواهد جوجه هايش را در آغوش بگيرد، پر و بال خود را باز مى کند و بر سرِ جوجه ها مى گستراند، و خود را تسليم آن ها مى کند. ليکن هر چند اين معنا که مفسران کرده اند، با آياتى ديگر تأييد مى شود، چنان که در وصف رسول خدا مى فرمايد: «فَبِمَا رَحمَةٍ مِنَ اللهِ لِنتَ لَهُم». و نيز فرمايد: «بِالمُؤمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ». إلّا اين که آنچه که در نظير اين آيه آمده، و مى توان «خفض جناح» را بر آن حمل کرد، عبارت است از: صبر و خويشتندارى و سازگارى با مؤمنان. و اين صبر، با اين معنا مناسبت دارد که کنايه باشد از زير بال گرفتن مؤمنان، و همه همّ خود را مصروف و منحصر در معاشرت و تربيت و تأديب ايشان به آداب الهى نمودن. و يا کنايه باشد از ملازمت با آنان و تنها نگذاشتن و جدا نشدن از ايشان، همچنان که مرغ وقتى «خفض جناح» مى کند، ديگر پرواز را تعطيل کرده، از جوجه هايش جدا نمى شود. و خداى تعالى، در اين باره فرموده: «وَ اصبِر نَفسَکَ مَعَ الَّذِينَ يَدعُونَ رَبَّهُم بِالعَشِىِّ يُرِيدُونَ وَجهَهُ وَ لَا تَعدُ عَينَاکَ عَنهُم تُرِيدُ زِينَةَ الحَيَوة الدُّنيَا». « وَ قُل إنِّى أنَا النَّذِيرُ المُبِينُ » - يعنى: من ادعايى جز اين ندارم که نذيرى هستم، تا شما را انذار کنم و از عذاب خداى سبحان بترسانم. مُبينى هستم تا آنچه را که بدان محتاج هستيد، بيان کنم، و بيش از اين حرف و ادعايى ندارم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۸۵ پس اين چهار دستور، يعنى: «رغبت نکردن به متاع دنيوى»، که نزد کفار است، «غصه نخوردن از کفر و استهزاى ايشان»، «خفض جناح براى مؤمنان»، و «روشن ساختن مأموريت خود»، همان «صفح جميلى» است که براى کسى مثل رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» سزاوار است. زيرا اگر يک پيغمبرى (که خاتم پيغمبران هم هست)، يکى از اين چهار خصوصيت را نداشته باشد، امر دعوتش مختل مى گردد. و از همين جا روشن مى شود اين که بعضى از مفسران گفته اند: «فَاصفَح الصَّفحَ الجَمِيل»، با آيه شمشير کشيدن نسخ شده، صحيح نيست. زيرا «صفح جميل»، آن طور که آيه: «لَا تَمُدَّنَّ عَينَيک» تفسيرش کرد، به اعتبار خود باقى است، حتى بعد از نازل شدن آيه شمشير و اعلام جهاد نيز، قوّت خود را از دست نداده، و هيچ دليلى ندارد که بگویيم نسخ شده. «کَمَا أَنزَلْنَا عَلى الْمُقْتَسِمِينَ * الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ»: مجمع البيان گفته است: کلمۀ «عِضِين»، جمع «عِضَه» است و اصل عضه، «عضوه» بوده، «واو» آن را انداخته اند و به همين جهت، جمع آن، با نون آمده، همچنان که در «عزه» گفته شده است: «عزون». چون اصل «عزه» نيز، «عزوه» بوده، و «تعضيه»، به معناى تفريق است، و از «اعضاء» گرفته شده که هر يک از ديگرى جداست. پس اگر بگویيم: «عَضَيتُ الشَّئ»، معنايش اين است که: من فلان چيز را متفرق و عضو عضو کردم. رؤبة (که يکى از شعراء است، در يک بيت خود) گفته است: «وَ لَيسَ دِينُ اللهِ بِالمَعضِىِّ: دين خدا تفرقه پذير نيست»، اين بود محل حاجت ما از گفتار صاحب مجمع. مقصود از «مُقتَسِمِين» در آیه شریفه چیست؟ « کَمَا أنزَلنَا عَلَى المُقتَسِمِينَ » - سياق کلام، بى اشاره به اين معنا نيست که اين جمله، متعلق است به جملۀ مقدّر که جملۀ «وَ قُل إنِّى أنَا النَّذِيرُ المُبِينُ»، بدان اشاره دارد. پس معناى جمله مورد بحث، اين مى شود که: من ترساننده اى هستم که شما را از آن عذابى که قبلا بر مُقتسمين نازل شده بود، مى ترسانم. و مقصود از «مُقتُسِمين»، همان هايند که خداى تعالى، در جملۀ «الَّذِينَ جَعَلوُا القُرآنَ عِضِينَ»، توصيف شان کرده، و به طورى که در روايات آمده، طایفه اى از قريش بودند که قرآن را پاره پاره کرده، عده اى گفتند: سحر است. عده اى ديگر گفتند: افسانه هاى گذشتگان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۸۶ جمعى گفتند: ساختگى است. و نيز، راه ورودى به مکه را قسمت قسمت کردند. در موسم حج، هر چند نفرى، سرِ راهى را گرفتند تا نگذارند مردم نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بروند، و به زودى روايات مذکور در بحث روايتى خواهد آمد، إن شَاءَ الله تعالى. بعضى هم گفته اند: «جملۀ کَمَا أنزَلنَا عَلَى المُقتَسِمِين»، متعلق به قبل است. آن جا که مى فرمود: «وَ لَقَد آتَينَاکَ سَبعاً مِنَ المَثَانِى»، و معنايش اين است که: ما قرآن را بر تو نازل کرديم، آن طور که بر مقتسمين نازل کرديم. و بنابر اين معنا، مقصود از «مُقتَسمين»، يهود و نصارا هستند، که قرآن را قسمت قسمت نموده، گفتند: به بعض آن ايمان داريم، ولى به بعضى ديگرش ايمان نداريم. ليکن اين حرف وقتى درست است که سوره مورد بحث در مدينه نازل شده باشد، و حال آن که در مکه نازل شده و در آن روز، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، گرفتار مخالفت هاى يهود و نصارا نشده بود. و لذا مى بينيم آيه اى که اين معنا را از يهود و نصارا نقل مى کند که گفتند: «آمِنُوا بِالَّذِى أُنزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجهَ النَّهَارِ وَ اکفُرُوا آخِرَهُ» - و نظائر آن، همه بعد از هجرت و در مدينه نازل شده است، و دليل بر گفتار ما، که سوره مورد بحث در مکه نازل شده، خود سياق آيات آن است. بعضى ديگر گفته اند: وجه تسميه «مقتسمين» به اين اسم، اين است که انبياى خداى را و همچنين کتاب هاى آنان را، جزء جزء کردند. به بعضى ايمان آوردند و به بعضى ديگر، کفر ورزيدند. ليکن اين حرف هم صحيح نيست، زيرا در معرفى «مُقتسمين» فرموده: آن هايى که قرآن را پاره پاره مى کنند، نه آن هایى که انبياء و کتب انبياء را، پاره پاره مى کنند. پس ظاهر اين است که: دو آيه مورد بحث، قومى را يادآورى مى کنند که در اوائل بعثت بر عليه بعثت و براى خاموشى نور قرآن قيام کرده بودند، و آن را پاره پاره کردند، تا به اين وسيله، مردم را از راه خدا باز دارند، و خداوند هم عذاب را بر ايشان نازل کرده و هلاکشان نموده است. آنگاه در باره مآل کار ايشان فرموده: «فَوَ رَبِّکَ لَنَسئَلَنَّهُم أجمَعِينَ * عَمَّا کَانُوا يَعمَلُونَ». دستور علنى کردن دعوت به پيامبر«ص» «فَاصدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَ أَعْرِض عَنِ الْمُشرِکِينَ»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «صَدع» و «فَرق» و «فَصل»، به يک معناست، و معناى «فُلانٌ صَدَعَ بِالحَقِّ»، اين است که: فلانى، حق را بى پرده و آشکارا گفت. و اين آيه، تفريع بر مطالب قبل است، و حق هم همين بود که بر آن ها تفريع شود. براى اين که غرض از سوره، در حقيقت همين علنى کردن رسالت است. بنابراين معناى آيه چنين مى شود: حال که مطلب بدان قرار بود که گفته شد، يعنى حال که تو مأمور به صفح جميل شدى و خود را به عنوان نذير از عذاب ما - آن عذابى که بر مقتسمين نازل شد - معرفى نمودى، ديگر مترس، و کلمه حق را اظهار و دعوت خود را علنى کن. از اين بيان، روشن مى شود که: جملۀ «إنَّا کَفَينَاکَ المُستَهزِئِين»، در مقام تعليل براى جملۀ «فَاصدَع...» است، همچنان که کلام هم إشعار و بلکه دلالت دارد بر اين که اين «مُستَهزِئين»، همان مُقتَسِمين اند، که قبلا اسمشان برده شد. و معناى آيه، اين است که: حال که مطلب بدين قرار بود که گفته شد، پس ديگر درنگ مکن، و دعوت به حق را علنى ساز، و از مشرکان روى برتاب. و کلمۀ «إنَّا»، به معناى «لِأنَّا» است. براى اين که ما شرّ مُستَهزئين را از تو کفايت کرديم، و ايشان را به عذاب خود هلاک مى سازيم، و اين مستهزئين، همان هايند که «يَجعَلُونَ مَعَ اللهِ إلَهاً آخَرَ فَسَوفَ يَعلَمُونَ: با خدا خدايانى ديگر می گيرند، پس به زودى خواهند فهميد». «وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّک يَضِيقُ صَدْرُک بِمَا يَقُولُونَ»: در اين جمله، براى بار دوم اندوه و تنگ حوصلگى آن جناب را از استهزاى آنان پيش مى کشد، تا مزيد عنايت خود را نسبت به تسليت و دلخوش کردن آن جناب و تقويت روحش برساند. و خداى سبحان، در کلام خود و مخصوصا در سوره هاى مکى، بسيار آن جناب را تسليت داده، و اين به خاطر آن صدمات زيادى است که ايشان در مکه با آن مواجه مى شده. «فَسبِّحْ بحَمْدِ رَبِّک وَ کُن مِنَ السَّاجِدِينَ * وَ اعْبُدْ رَبَّک حَتّى يَأْتِيَک الْيَقِينُ»: خداى سبحان، به پيامبر گرامى خود سفارش مى فرمايد که: او را تسبيح و حمد گويد و سجده و عبادت کند، و اين مراسم را ادامه دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۸۸ و از اين که اين سفارش را متفرع بر تنگ حوصلگى از زخم زبان هاى کفار نموده، معلوم مى شود که تسبيح و حمد خدا و سجده و عبادت، در زايل کردن اندوه و سبک کردن مصيبت، اثر دارد. در آيات سابق، به «صفح» و «صبر» سفارش کرده بود، و اين امر به صبر، از آيه «وَ اعبُد رَبَّکَ حَتّى يَأتِيَکَ اليَقِينُ: پروردگارت را عبادت کن، تا برايت يقين حاصل شود»، نیز استفاده می شود. زيرا ظاهر آن، اين است که: امر به صبر در عبوديت، تا مدتى معين است که پس از آمدن يقين، تمام مى شود. بنابراين، کلام مورد بحث، قريب المضمون با آيه «استَعِينُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلَوة» مى شود، که دستور دفع شدايد و مقاومت در برابر حوادث است. با اين بيان، اين نظريه تأييد مى شود که مراد از «ساجدين» در آيه مورد بحث، نمازگزاران است، و دستور، دستور به نماز خواندن است، نه تنها سجده. و اگر نماز را سجده ناميده، به خاطر اين است که سجده، افضل اجزاى نماز است، و مقصود از «تسبيح» و «تحميد»، تسبيح و تحميد زبانى است، مانند گفتن: «سُبحَانَ الله» وَ «الحَمدُ لِلّهِ» و امثال آن. بله، اگر مراد از کلمه «صلات» در آيه اى که از سوره «بقره» نقل کرديم، توجه به خداى سبحان باشد، ممکن است مراد از تسبيح و تحميد - و يا آن دو با سجده - معناى لغوى آن ها باشد، که در «تسبيح»، منزه داشتن خدا و در «تحميد»، ثناى او در برابر نعمت هاى او، و در «سجده»، تذلّل و اظهار ذلت عبوديت است. مراد از «يقين»، در آيه: «وَ اعبُد رَبَّکَ حَتّى يَأتِيَکَ اليَقِينُ» و اما اين که فرمود: «وَ اعبُد رَبَّکَ حَتّى يَأتِيَکَ اليَقِينُ»، اگر مراد از آن، امر به عبادت باشد، جملۀ مزبور به منزله تفسير براى آيه قبلى مى شود، و اگر مقصود، اخذ به عبوديت باشد - همچنان که ظاهر سياق هم همين است و مخصوصا سياق آيات قبلى آن، که دستور به صفح و اعراض از مشرکان را مى داد که لازمه اش صبر است - در اين صورت، جملۀ مذکور، به قرينه قيد «حَتّى يَأتِيَکَ اليَقِينُ»، دستور سلوک در منهج تسليم و اطاعت و قيام به لوازم عبوديت خواهد بود. بنابراين احتمال، مراد از آمدن «يقين»، رسيدن اجل مرگ است که با فرارسيدنش، غيب، مبدّل به شهادت و خبر، مبدّل به عيان مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۸۹ مؤيد اين احتمال هم، تفريع «فَاصفَحِ الصَّفحَ الجَمِيل» بر جمله قبلی اش، يعنى: «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ وَ مَا بَينَهُمَا إلّا بِالحَقّ وَ إنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ» است. زيرا در حقيقت از اين جهت امر به عفو و صبر در برابر گفته هاى آنان فرموده که براى ايشان، روزى است که در آن روز، از ايشان انتقام مى گيرد، و اعمال ناروايشان را کيفر مى دهد. و خلاصه، معناى آيه اين مى شود که: تو بر عبوديت خود ادامه بده و همچنان بر اطاعتت و اجتنابت از معصيت صبر کن، و نيز همچنان بر آنچه که ايشان مى گويند، تحمل کن، تا مرگت فرا رسد و به عالَم يقين منتقل شوى، آن وقت، مشاهده کنى که خدا با آنان چه معامله اى مى کند. و از اين که فرارسيدن مرگ را به عبارت «تا يقين برايت بيايد» تعبير کرده، نيز إشعار بر اين معنا هست. براى اين که در اين جمله، عنايت بر اين است که مرگ در دنبال تو و طالب تو است، و به زودى به تو مى رسد. پس بايد همچنان پروردگارت را عبادت بکنى تا او به تو برسد، و اين «يقين»، همان عالَم آخرت است، که عالَم يقين عمومى ماوراء حجاب است. نه اين که مراد از «يقين»، آن يقينى باشد که با تفکر، و يا رياضت و عبادت به دست مى آيد. اين را گفتيم تا معلوم شود اين که بعضى پنداشته اند که: آيه شريفه، دلالت دارد بر اين که: «عبادت تا وقتى لازم است که يقين نيامده باشد و همين که انسان يقين پيدا کرد، ديگر نماز و روزه واجب نيست»، پندار و رأى فاسدى است. براى اين که: اگر مقصود از «يقين»، آن يقين معمولى باشد که گفتيم از راه تفکر يا عبادت، در نفس پديد مى آيد، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در هر حال آن يقين را داشته، و آيه شريفه که خطابش به شخص رسول اکرم است، مى فرمايد: «عبادت کن، تا يقين برايت بيايد»، چطور رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» يقين نداشته، با اين که آيات بسيارى از کتاب خدا، او را از موقنين و همواره بر بصيرت و بر بينه اى از پروردگارش، و معصوم و مهتدى به هدايت الهى و امثال اين اوصاف، دانسته است. و ما، إن شَاءَ الله تعالى، بعد از بحث روايتى زير، بحثى جداگانه از نظر «عقل در پيرامون دوام تکليف» عنوان خواهيم کرد و اثبات خواهيم نمود که نظريه فوق، تا چه حد مخدوش و غلط است. بحث روايتى: (روایاتی در باره برخی از آیات گذشته) در الدر المنثور است که: ابن مردويه و ابن نجار، از على بن ابی طالب «علیه السلام» روايت کرده اند که در ذيل جملۀ «فَاصفَحِ الصَّفحَ الجَمِيل» فرموده: معنايش ‍رضايت بدون عتاب است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۰ و در «مجمع»، از على بن ابی طالب «صلوات الله عليه» روايت کرده که فرموده: مراد از «صفح جميل»، عفو بدون عتاب است. و در «عيون»، به سند خود، از على بن حسن بن فضّال، از پدرش، از حضرت رضا «عليه السلام» در مورد آيه مذکور روايت کرده که فرموده: مقصود عفو بدون عتاب است. و در تهذيب، به سند خود، از محمّد بن مسلم روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از «سبع مثانى و قرآن عظيم» پرسش نمودم، که آيا «سبع مثانى»، فَاتِحةُ الکتاب است؟ فرمود: بله. عرض کردم: بِسمِ اللهِ الرَّحمَانِ الرِّحِيم» جزء عدد هفت است؟ فرمود: بله، آن، از همه آيات ديگرش افضل است. مؤلف: اين معنا از طرق شيعه، از اميرالمؤمنين «عليه السلام»، و از عده اى از امامان اهل بيت «عليهم السلام»، و نيز از طرق اهل سنّت، از على «عليه السلام» و عده اى از صحابه، مانند عُمَر و عبدالله بن مسعود و ابن عباس ‍ و أُبَىّ بن کعب و ابوهريره و غير ايشان، روايت شده است. و در الدر المنثور است که طبرانى، در کتاب اوسط، از ابن عباس روايت کرده که گفت: مردى از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: به من خبر ده از کلام خدا که مى فرمايد: «کَمَا أنزَلنَا عَلَى المُقتَسِمِين». فرمود: يعنى يهود و نصارا. گفت: خبر ده از جملۀ «الَّذِينَ جَعَلُوا القُرآنَ عِضين». فرمود: آن هايى که به بعض کتاب ايمان آورده و نسبت به بعض ديگرش کفر ورزيدند. مؤلف: قبلا از نظر خواننده عزيز گذشت که گفتيم: مضمون اين روايت، با مکّى بودن سوره نمى سازد. و در تفسير عياشى، از زراره و حمران و محمد بن مسلم، از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» روايت کرده که از جملۀ «الَّذِينَ جَعَلُوا القُرآنَ عِضين» پرسيدند. فرمود: قريش اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۱ و در معانى الاخبار، به سند خود، از عبدالله بن على حلبى روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بعد از آن که وحى الهى شروع شد، سيزده سال در مکه ماند. در سه سال اولش، مخفيانه دعوت مى کرد و از ترس، اظهار نمى نمود، تا آن که خداى عزوجل، با فرستادن «فَاصدَع بِمَا تُؤمَر»، مأمورش فرمود تا علنى دعوت بفرمايد و از آن روز، دعوت علنى شروع شد. و در الدر المنثور است که: ابن جرير، از ابى عبيده نقل کرده که گفت: عبدالله بن مسعود گفت: دائم رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، پنهانى دعوت مى نمود، تا آن که آيه «فَاصدَع بِمَا تُؤمَر» نازل شد، با ياران خود از مخفيگاهش بيرون گشته، دعوت خود را علنى نمود. و در تفسير عياشى، از محمّد بن على حلبى، از ابى عبدالله امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در مکه سال ها پنهانى دعوت مى کرد، و تنها على و خديجه به او ايمان آورده بودند. آنگاه خداى سبحان، مأمورش کرد تا دعوت خود را علنى سازد. پس رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آشکار شده و در قبائل عرب، خود را عرضه مى کرد و به هر قبيله که مى رفت، مى گفتند: دروغگو! از نزد ما بيرون شو، (و بر ما طمع مبند). و در تفسير عياشى، از ابان بن عثمان احمر روايت کرده که او، بدون ذکر سند گفته است: آن هايى که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را استهزاء مى کردند، پنج نفر از قريش بودند: ۱ - وليد بن مغيره مخزومى. ۲ - عاص بن وائل سهمى. ۳ - حارث بن حنظله (و در بعضى نسخ حارث بن طلاطله). ۴ - اسود بن عبد يغوث بن وهب زهرى. ۵ - اسود بن مطلب بن اسد. و چون خداى عزوجل وعده داد که: «ما مستهزئين را از تو کفايت کنيم»، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، يقين کرد که خدا خوارشان کرده و چيزى نگذشت که خدا همه شان را، به بدترين مرگى کشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۲ مؤلف: اين روايت را، صدوق نيز، در کتاب معانى، به سند خود، از ابان نقل کرده و نيز، او در «معانى»، و طبرسى در «احتجاج»، از موسى بن جعفر، از پدران بزرگوارش، از على «عليه السلام»، در اين معنا روايتى طولانى آورده اند، که در آن، تفصيل هلاکت هر يک از اين پنج نفر، آمده است - خدا لعنتشان کند! و نيز، در روايتى از على «عليه السلام» و ابن عباس، پنج نفر را از قريش دانسته و سبب هلاکتشان را هم بيان کرده است. و رواياتى که از طرق اهل سنت آمده، اختلاف زيادى در عدد آنان و اسامى و سبب هلاکتشان دارند. تنها روايتى که از طرق شيعه و سنّى مطابق هم آمده، روايتى است که ما از هر دو طريق نقل کرديم. و در الدر المنثور است که ابن مردويه و ديلمى، از ابى الدرداء روايت کرده که گفت: از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شنيدم که مى فرمود: به من دستور نرسيده که تاجر باشم و مال جمع کنم، و يا به زيادى مال افتخار نمايم، بلکه به من وحى شده که پروردگارت را به حمد تسبيح کن، و از ساجدان باش، و پروردگارت را عبادت کن تا براى تو يقين آيد. مؤلف: در اين معنا، روايتى نيز از ابن مردويه، از ابن مسعود، از آن جناب نقل شده است. باز، در همان کتاب است که بخارى و ابن جرير، از امّ العلاء نقل کرده که گفت: بعد از آن که عثمان بن مظعون از دنيا رفت، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» وارد منزلش شد. من گفتم: خدا رحمتت کند ابا سائب، من شهادت مى دهم بر اين که خدا تو را احترام کرد. رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: از کجا برايت معلوم شد که خدا او را گرامى داشته؟ آگاه باش که او به مرحله يقين رسيد و من براى او اميد خير دارم. و در کافى، به سند خود، از حفص بن غياث روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: هر کس صبر کرد، کمى صبر کرد، و هر که هم ناشکيبایى کرد، کمى کرد (يعنى هر دو، زودگذر است). آنگاه فرمود: بر تو باد که در همه امورت خويشتندار باشى، زيرا خداى عزوجل، محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» را مبعوث کرد و او را امر به صبر و مدارا نمود و فرمود: «وَ اصبِر عَلَى مَا يَقُولُونَ وَ اهجُرهُم هَجراً جَمِيلاً * وَ ذَرنِى وَ المُکَذِّبِينَ أُولِى النَّعمَة: صبر کن بر آنچه مى گويند و به نحو خوبى از ايشان دورى کن و مکذّبين نازپرورده را به من واگذار نما». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۳ و نيز فرمود: «ادفَع بِالَّتِى هِىَ أحسَنُ فَإذَا الَّذِى بَينَکَ وَ بَينَهُ عَدَاوَةٌ کَأنَّهُ وَلِىٌّ حَمِيمٌ * وَ مَا يُلَقَّيهَا إلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَ مَا يُلَقَّيهَا إلّا ذُو حَظٍّ عَظِيم». رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هم، بر طبق دستور پروردگارش صبر کرد، تا آن جا که شکنجه هاى سختى از دشمن بديد، و نسبت هاى ناروایى از ايشان شنيد، و در آخر، ديگر کاسه صبرش لبريز شد. خداى تعالى فرمود: «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّکَ يَضِيقُ صَدرُکَ بِمَا يَقُولُونَ * فَسَبِّح بِحَمِد رَبِّکَ وَ کُن مِنَ السَّاجِدِينَ». بحثى فلسفى در چگونگى تکليف و دوام آن در خلال بحث هاى نبوت، و چگونگى نشو و نماى شرايع آسمانى در ميان بشر - که ما در اين کتاب گذرانديم - اين معنا گذشت که: هر نوعى از انواع موجودات براى خود هدف و غايتى از کمال دارد که از بدو پيدايش، ‍به سوى آن حد از کمال سير مى کند و با حرکت وجودی اش، آن کمال را جستجو مى کند، و لذا همه حرکاتش طورى است که با آن کمال متناسب است، و تا خود را به آن حد نرساند، آرام نمى گيرد، مگر آن که مانعى در سرِ راهش در آيد و او را از سير باز بدارد و قبل از رسيدن به هدف، او را از بين ببرد. مثلا درخت به خاطر آفاتى که به آن حمله ور مى شود، از رشد و نمو باز بايستد. و نيز، اين معنا گذشت که: محروميت از رسيدن به هدف، مربوط به افراد مخصوصى از هر نوع است، نه نوعيت نوع، که همواره محفوظ است، و تصور ندارد که تا آخرين فردش دچار آفت گردد. يکى از انواع موجودات، آدمى است که او نيز، غايتى وجودى دارد که به آن نمى رسد، مگر آن که به طور اجتماع و مدنيت زندگى کند. دليل و شاهدش هم، اين است که به چیزهایی مجهز است که به خاطر آن ها از همنوع خود بى نياز نيست. مانند: نر و مادگى، و عواطف و احساسات، و کثرت حوائج و تراکم آن ها. و همين اجتماع و مدنيت، آدميان را به احکام و قوانينى محتاج مى کند که با احترام نهادن به آن و به کار بستن آن، امور مختلف زندگى را منظم ساخته و اختلافات خود را که غيرقابل اجتناب است، بر طرف سازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۴ و هر فردى در جایى قرار بگيرد که سزاوار آن است، و به همين وسيله، سعادت و کمال وجودى خود را در يابد، و اين احکام و قوانين عملى، در حقيقت ناشى از حوائجى است که خصوصيت وجودى انسان و خلقت مخصوصش، يعنى تجهيزات بدنى و روحی اش آن را ايجاب مى کند، همچنان که همين خصوصيات وجودى و خلقتی اش، مرتبط با خصوصيات علل و اسبابى است که در ميان نظام عمومى عالَم، مثل او موجودى را پديد بياورد. و اين معنا، همان معناى فطرى بودن دين خداست. زيرا «دين خدا» عبارت است از: مجموعه احکام و قوانينى که وجود خود انسان، انسان را به سوى آن ارشاد مى کند. و يا به تعبير ديگر: فطرى بودن دين خدا، به اين معنا است که دين خدا مجموعه سنت هايى است که وجود و کون عمومى عالَم، آن را اقتضاء مى کند، به طورى که اگر آن سنت ها اقامه شود، مجتمع بشر اصلاح شده و افراد به هدف وجودى و نهايت درجه کمال خود مى رسند. باز به طورى که اگر آن سنّت ها را باطل و بى اعتبار کنند، عالَم بشريت رو به تباهى نهاده، آن وقت مزاحم نظام عمومى جهان مى گردد. و اين احکام و قوانين، چه مربوط به معاملات اجتماعى باشد، که حال مجتمع را اصلاح و منظم کند، و چه مربوط به عبادات باشد، که آدمى را به کمال معرفتش برساند و او را فردى صالح در اجتماعى صالح قرار دهد، مى بايستى از طريق نبوت الهى و وحى آسمانى به آدمى برسد، و انسان، تنها بايد به چنين قانونى تن در دهد و لاغير. با اين بيان و اصولى که گذشت، معلوم مى شود که: تکاليف الهى، امورى است که ملازم آدمى است، و مادامى که در اين نشئه، يعنى در دنيا زندگى مى کند، چاره اى جز پذيرفتن آن ندارد. حال چه اين که خودش فِى حدّ نفسه، ناقص باشد و هنوز به حدّ کمال وجودش نرسيده باشد، و چه اين که از حيث علم و عمل به حدّ کمال رسيده باشد. (خلاصه اين که: بشر تا بشر است و تا در اين عالَم است، محتاج دين است، چه اين که در حال توحش باشد و چه اين که به نهايت درجه تمدن و پيشرفت رسيده باشد). اما احتياجش به دين، در صورت توحّش و عقب افتادگى، روشن است. و اما در صورت تمدن و کمال علم و عمل، از اين نظر است که معناى کمالش، اين است که: در دو ناحيه علم و عمل، داراى ملکات فاضله اى شده است که به خاطر داشتن آن، کارهايى از او سر مى زند که صالح به حال اجتماع است، و اعمال عبادى اى از او سر مى زند که صالح به حال معرفت او است، و درست مطابق با عنايت الهى نسبت به هدايت انسان به سوى سعادتش مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۵ و پُر واضح است که اگر قوانين الهى را مختص به افراد و اجتماعات ناقص و عقب افتاده بدانيم، و تجويز کنيم که انسان کامل تکليف نداشته باشد، تجويز کرده ايم که افراد متمدن، قوانين و احکام را بشکنند، و معاملات را فاسد انجام دهند، و مجتمع را فاسد و در هم و بر هم کنند، و حال آن که عنايت الهى چنين نخواسته. و همچنين تجويز کرده ايم که افراد متمدن از ملکات فاضله و احکام آن تخلف کنند، و حال آن که همه افعال، مقدماتى براى به دست آوردن ملکات اند، و وقتى ملکه پيدا شد، افعال آثار غيرقابل تخلف آن مى شود، و ديگر تصور نمى شود شخصى که مثلا: ملکۀ «مَعرفةُ الله» را پيدا کرده، خدا را عبادت نکند، و يا کسى که ملکۀ «سخاوت» را پيدا کرده، بذل و بخشش نکند. اين جا است که فساد گفته بعضی ها روشن مى شود که توهم کرده اند: غرض از تکاليف عملى، تکميل انسان و رساندنش به نهايت درجه کمال او است، و وقتى کامل شد، ديگر حاجتى به تکليف نداشته، بقاى تکليف در حق او مفهومى ندارد. وجه فسادش، اين است که: انسان هر قدر هم که کامل شده باشد، اگر از تکاليف الهى سرباز زند، مثلا: احکام معاملاتى را رعايت نکند، اجتماع را دچار هرج و مرج کرده است، و عنايت الهى را نسبت به نوع بشر باطل ساخته است. و اگر از تکاليف مربوط به عبادات تخلف کند، بر خلاف ملکاتش رفتار کرده، و اين محال است. چون رفتار بشر، آثار ملکات اوست، و به فرض هم که جایز باشد، باز مستلزم از بين بردن ملکه است، و آن نيز، مستلزم ابطال عنايت الهى نسبت به نوع بشر است. آرى، ميان «انسان کامل» و «غير کامل»، از نظر صدور افعال فرق است. «انسان کامل» و داراى ملکه فاضله، از مخالفت مصون است، و ملکۀ راسخه در نفسش نمى گذارد او کار خلاف بکند، ولى «انسان ناقص»، چنين مانع و جلوگيرى در نفس ندارد. خداوند همه را در به دست آوردن ملکات فاضله يارى فرمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۶ «سوره نحل» آيات ۱ - ۲۱ سوره نحل * سوره «نحل»، مکى است و ۱۲۸ آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَستَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالى عَمَّا يُشرِکُونَ(۱) يُنزِّلُ الْمَلَائکَةَ بِالرُّوح مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ أَنْ أَنذِرُوا أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلّا أَنَا فَاتَّقُونِ(۲) خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْض بِالْحَقِّ تَعَالى عَمَّا يُشرِکُونَ(۳) خَلَقَ الإنسانَ مِن نُّطفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ(۴) وَ الاَنْعَامَ خَلَقَهَا لَکُمْ فِيهَا دِف ءٌ وَ مَنَافِعُ وَ مِنْهَا تَأْکلُونَ(۵) وَ لَکُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَ حِينَ تَسرَحُونَ(۶) وَ تَحْمِلُ أَثْقَالَکُمْ إِلى بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بَالِغِيهِ إِلّا بِشِقِّ الاَنفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ(۷) وَ الخَْيْلَ وَ الْبِغَالَ وَ الْحَمِيرَ لِترْکبُوهَا وَ زِينَةً وَ يَخْلُقُ مَا لا تَعْلَمُونَ(۸) وَ عَلى اللَّهِ قَصدُ السَّبِيلِ وَ مِنْهَا جَائرٌ وَ لَوْ شاءَ لهََديکُمْ أَجْمَعِينَ(۹) هُوَ الَّذِى أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَکُم مِنْهُ شرَابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ(۱۰) يُنبِتُ لَکُم بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخِيلَ وَ الاَعْنَاب وَ مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ(۱۱) وَ سَخَّرَ لَکُمُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسخَّرَات بِأَمْرِهِ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ(۱۲) وَ مَا ذَرَأَ لَکُمْ فَى الاَرْضِ مخْتَلِفاً أَلْوَانُهُ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِّقَوْمٍ يَذَّکرُونَ(۱۳) وَ هُوَ الَّذِى سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکلُوا مِنْهُ لَحْماً طرِيًّا وَ تَستَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسونَهَا وَ تَرَى الْفُلْک مَوَاخِرَ فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشکُرُونَ(۱۴) وَ أَلْقَى فى الاَرْضِ رَوَاسىَ أَن تَمِيدَ بِکُمْ وَ أَنهَاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تهْتَدُونَ(۱۵) وَ عَلَامَاتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ(۱۶) أَفَمَن يَخْلُقُ کَمَن لا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَکَّرُونَ(۱۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۹۷ وَ إِن تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ(۱۸) وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَ مَا تُعْلِنُونَ(۱۹) وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ(۲۰) أَمْوَاتٌ غَيرُ أَحْيَاءٍ وَ مَا يَشعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (۲۱) «ترجمه آیات» به نام خداوند رحمان و رحيم. فرمان خدا آمدنى است، آن را با شتاب مخواهيد، خدا منزّه و برتر است از آنچه مشرکان براى او شريک قائل مى شوند. (۱) فرشتگان را که حامل وحى از فرمان اوست، به هر کس از بندگان خويش بخواهد، نازل مى کند که (مردم را) انذار کنيد (و بگویيد که) خدايى جز من نيست، پس از من بترسيد. (۲) آسمان ها و زمين را به حق آفريده و از آنچه براى او شريک قائل مى شوند، برتر است. (۳) انسان را از نطفه اى آفريده و اينک ستيزه گرى آشکار است. (۴) و حيوانات را نيز آفريده که در آن ها وسيله پوشش و منفعت داريد و از آن ها مى خوريد. (۵) و هنگامى که آن ها از چراگاه آيند و هنگامى که به چراگاه روند، شما در آن ها جلوه و جمالى داريد. (۶) و آن ها، بارهاى شما را به ديارى مى برند که جز با مشقت نفوس بدان نتوانيد رسيد، که پروردگار تان مهربان و رحيم است. (۷) و اسب ها و استرها و الاغ ها را آفريد تا (هم) بر آن ها سوار شويد و (هم) براى شما مايه زينت باشند، و خلق مى کند که شما نمى دانيد. (۸) راه راست به عهده خداست، اما بعضى از راه ها، بيراهه است و اگر مى خواست، همه شما را هدايت کرده بود. (۹) رده:تفسیر المیزان