تفسیر المیزان

و در تفسير قمى، به سند خود، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که مى گويد: از آن جناب، از آيه «وَ قَالُوا اتَّخَذَ الرَّحمَان وَلَداً» پرسش نمودم. فرمود: اين، مربوط به همان حرفى است که مشرکان قريش زده و مى گفتند: خداى عزوجل، داراى فرزند است. و نيز مى گفتند: ملائکه دخترند. خداى تعالى، در ردّ ايشان فرمود: «لَقَد جِئتُم شَيئاً إدّاً». يعنى: سخن بزرگى گفتيد. «تَکَادُ السَّمَاوَات يَتَفَطَّرنَ مِنهُ». يعنى آسمان از گفته آنان و نسبتى که دادند، نزديک است متلاشى گردد. «وَ تَنشَقُّ الأرضُ وَ تَخِرُّ الجِبَالُ هَدّاً». زمين از آنچه گفتند، شکافته شده و کوه ها فرو ريزد. «أن دَعَوا لِلرَّحمَان وَلَداً». براى اين که براى خداى رحمان، فرزند ادعا کردند. خداى تعالى فرمود: «وَ مَا يَنبَغِى لِلرَحمَان أن يَتَّخِذَ وَلَداً إن کُلُّ مَن فِى السَّمَاوات وَ الأرضِ إلّا آتِى الرَّحمَان عَبداً لَقَد أحصَيهُم وَ عَدَّهُم عَدّاً وَ کُلُّهُم آتِيهِ يَومَ القِيَامَة فَرداً». يعنى تک تک. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۸ رواياتى در ذيل آيه: «إنّ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَات سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمَانُ وُدّاً» و در تفسير قمى، به سند خود، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب، از آيه «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمَانُ وُدّاً» پرسيدم. فرمود: يعنى خدا براى آنان، محبت و ولايت اميرالمؤمنين را قرار مى دهد و اين، همان ودّى است که خدا در اين آيه وعده داده است. مؤلف: اين روايت را، کافى به سند خود، از ابوبصير، از آن جناب روايت کرده. و در الدر المنثور است که ابن مردويه و ديلمى، از براء روايت کردند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به على فرموده، بگو: «اللّهُمَّ اجعَل لِى عِندَکَ عَهداً وَ اجعَل لِى عِندَکَ وُدّاً وَ اجعَل لِى فِى صُدُورِ المُؤمِنِينَ مَوَدَّةٌ». بعد از اين جريان، خداى تعالى، اين آيه را فرستاد: «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمَانُ وُدّاً». آنگاه اضافه کرد که: اين آيه در حق على نازل شده. و در همان کتاب است که طبرانى و ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: اين آيه، درباره على بن ابى طالب نازل شده، که مى فرمايد: «إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمَانُ وُدّاً». و فرمود: مقصود از «وُدّ»،محبت در قلوب مؤمنان است. و در مجمع البيان، در ذيل آيه مورد بحث گفته که در آن چند قول است: يکى اين که درباره على «عليه السلام» نازل شده. هيچ مؤمنى نيست مگر آن که در قلبش، محبت على «عليه السلام» هست. اين از ابن عباس رسيده. و در تفسير ابوحمزه ثمالى آمده که: امام ابوجعفر «عليه السلام»، از رسول خدا برايم روايت کرد که به على «عليه السلام» فرمود: بگو «اللَّهُمَّ اجعَل لِى عِندَکَ عَهداً وَ اجعَل لِى فِى قَلَوبِ المُؤمِنِينَ وُدّاً». امام اميرالمؤمنين «عليه السلام» اين دعا را خواند. دنبالش، خداى تعالى، اين آيه را نازل کرد. و نظير اين روايت، از جابر بن عبداللّه نيز روايت شده. مؤلف: صاحب روح المعانى گفته: ظاهر اين است که آيه بنابر اين روايات، در مدينه نازل شده باشد. ليکن خواننده عزيز متوجه است که هيچ يک از اين احاديث، دلالت ندارد بر اين که اين داستان در مدينه اتفاق افتاده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۵۹ و در الدر المنثور است که ابن جرير و ابن منذر و ابن مردويه، از عبد الرحمان بن عوف روايت کرده اند که گفت: وقتى به مدينه هجرت کرد، از فراق رفقاى مکه اش، که از آن جمله، شيبه بن ربيعه و عتبة بن ربيعه و امية بن خلف بودند، دلتنگ شد. خداى تعالى، اين آيه را نازل کرد: «إنّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمَانُ وُدّاً». مؤلف: اين حديث، صريح در اين است که آيه شريفه در مدينه نازل شده، وليکن اتفاق همه بر اين که اين سوره با همه آياتش در مکه نازل شده و در آغاز سوره گذشت، اين روايت را رد مى کند. و نيز در همان کتاب است که حکيم ترمذى و ابن مردويه، از على «عليه السلام» روايت کرده اند که گفت: از رسول خدا، از معناى آيه: «سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمَانُ وُدّاً» پرسيدم که چيست؟ فرمود: محبت در قلوب مؤمنان و ملائکه مقربين. يا على! خداوند به مؤمنان سه چيز داده: اول مقت و محبت. دوم حلاوت. سوم مهابت در قلوب صالحان. مؤلف: کلمه «مقت»، به معناى محبت است، و در معناى اين روايت، بعضى روايات ديگر، از طرق اهل سنت رسيده، که بنابر عموميت لفظ آيه صحيح مى شود، و البته با خصوصيت مورد نزول منافات ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۰ آيات ۹۷ - ۹۸ سوره مريم فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسانِک لِتُبَشرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَ تُنذِرَ بِهِ قَوْماً لُّدًّا(۹۷) وَ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّن قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنهُم مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسمَعُ لَهُمْ رِکْزَا(۹۸) «ترجمه آیات» اين قرآن را به زبان تو جارى و روان کرده ايم، تا پرهيزکاران را به وسيله آن، نويد رسانى و گروه سخت سر را بترسانى. (۹۷) پيش از آن ها، چه نسل هاى زيادى هلاک کرديم. آيا يکى از آن ها را مى يابى و يا صدايى از آن ها مى شنوى (۹۸) «بیان آیات» اين دو آيه، سوره را خاتمه مى دهد، و خداى سبحان، در آن، تنزيل حقيقت قرآن را بيان مى کند (که آن حقيقت، بلندتر از آن است که فهم عادى بدان دسترسى يابد، و يا غير پاکان آن را لمس کنند)، به اين که تا مرتبه ذکر به لسان رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نازل شده و مى فرمايد که: هدف از اين «تيسير»، اين است که متقين از بندگان خداى را بشارت، و قوم سخت سر و خصومت پيشه را با آن انذار نمايد. آنگاه انذار آنان را با يادآورى هلاکت قرون گذشته، خلاصه فرمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۱ معناى تيسير قرآن به زبان پيامبر«ص» «فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسانِک لِتُبَشرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَ تُنذِرَ بِهِ قَوْماً لُّدًّا»: کلمۀ «تيسير»، به معناى تسهيل است، و از اين فهميده مى شود که مى خواهد از سابقه اى خبر دهد که با آن سابقه تلاوت و فهم قرآن دشوار بوده. همچنان که در جاى ديگر، درباره کتابش، از مثل چنين حالتى خبر داده و فرموده: «وَ الکِتَابِ المُبِين * إنّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّکُم تَعقِلُون * وَ إنَّهُ فِى أُمّ الکِتَابِ لَدَينَا لَعَلِىٌّ حَکِيمٌ». که در آن خبر مى دهد از اين که اگر قرآن به آن حال که بود (و اکنون نيز هست)، نزد خدا باقى مى ماند و او را به اين صورت که فعلا هست، عربى و خواندنی اش قرار نمى داد، هيچ اميدى نمى رفت که مردم آن را بفهمند و همچنان علىّ (بلند پايه)، و حکيم (غير قابل فهم و تعقل) مى ماند. از اين جا، اين معنا تأييد مى شود که منظور از «تيسير» و آسان کردن آن، اين است که آن را به لسان عربى، که لسان مادرى آن حضرت است، بر زبانش جارى کرد. پس آيه مورد بحث، از اين حقيقت خبر مى دهد که خداى تعالى، قرآن را به زبان او جارى کرد. يعنى آسان کرد تا تبشير و انذار مردم آسان باشد. بعضى گفته اند: معناى «تيسير قرآن» به زبان رسول خدا، همين است که از راه وحى، آن را به زبان آن جناب جارى کرد. وحى کلام الهى خود را به آن جناب اختصاص داد، تا تبشير و انذار کند. ولى هرچند اين وجه، در جاى خود، وجهى عميق است، ليکن وجه اول، علاوه بر اين که مورد تأييد آيات سابقه و امثال آن است، با سياق آيات سوره مطابق تر نيز هست. «وَ تُنذِرَ بِهِ قَوماً لُدّاً» - مراد از قوم، قوم رسول خدا است که دشمنانى خطرناک بودند، و کلمۀ «لُدّ»، جمع «ألَدّ» است، که مشتق از «لدد»، به معناى خصومت است. «وَ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُم مِّن قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنهُم مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسمَعُ لَهُمْ رِکْزَا»: «احساس»، به معناى ادراک به حس، و «رکز»، به معناى آواز است، که بعضى گفته اند، معناى اصلی اش، همان حس است. و خلاصه معناى آن، اين است که: قوم نامبرده، هرچند دشمن و اهل مجادله اند، ليکن نمى توانند خداى را با دشمنى خود عاجز کنند. زيرا چه بسيار مردمى مانند ايشان، که قبل از ايشان هلاک کرديم، و نابود شدند و امروز احدى نيست که صدايى از ايشان بشنود، و يا يکى از ايشان را ببيند و احساس کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۲ «سوره طه» آيات ۱ - ۸ سوره طه * سوره «طه»، مکى است و ۱۳۵ آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ * طه (۱) مَا أَنزَلْنَا عَلَيْک الْقُرْآنَ لِتَشقَى (۲) إِلّا تَذْکرَةً لِّمَن يَخْشَى (۳) تَنزِيلاً مِمَّنْ خَلَقَ الاَرْضَ وَ السَّمَاوَاتِ الْعُلى (۴) الرَّحْمَانُ عَلى الْعَرْشِ استَوَى (۵) لَهُ مَا فى السّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا وَ مَا تَحْتَ الثَّرَى (۶) وَ إِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السرَّ وَ أَخْفَى (۷) اللَّهُ لا إِلَهَ إِلّا هُوَ لَهُ الاَسمَاءُ الحُْسنى (۸) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان رحيم. طه. (۱) قرآن را به تو نازل نکرديم که در رنج افتى. (۲) جز يادآورى براى کسى که بيم مى کند، نيست. (۳) (اين قرآن) از جانب آن کس که زمين و آسمان هاى بلند را آفريده، نازل شده است. (۴) خداى رحمان بر عرش استيلاء دارد. (۵) هرچه در آسمانها و زمين و ما بين اين دو است و هرچه زير خاک است، از او است. (۶) اگر سخن آشکارا بگويى (و يا مخفى کنى)، او نهان و نهان تر را مى داند. (۷) خدا که هيچ معبودى جز او نيست، اسمايى حسنا دارد. (۸) «بیان آیات» غرض کلى آيات سوره طه غرض اين سوره، تذکر و يادآورى از راه انذار است، که آيات انذار آن، بر آيات تبشيرش غلبه دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۳ و اين غلبه به خوبى به چشم مى خورد. داستان هايى را ذکر مى کند که به هلاکت طاغيان و تکذيب کنندگان آيات خدا منتهى مى شود، و حجت هاى روشنى را متضمن است که عقل هر کس را ملزم به اعتراف به توحيد خداى تعالى، و اجابت دعوت حق مى کند، و به يادآورى آينده انسان از احوال قيامت و مواقف آن و حال نکبت بار مجرمان، و خسران ظالمان منتهى مى گردد. اين آيات - به طورى که از سياقش بر مى آيد - با نوعى تسليت از رسول خدا شروع مى شود، تا جان شريف خود را در واداشتن مردم به قبول دعوتش به تعب نيندازد. زيرا قرآن نازل نشده براى اين که آن جناب، خود را به زحمت بيندازد، بلکه آن تنزيلى است الهى، که مردم را به خدا و آيات او تذکر مى دهد، تا شايد بيدار شوند و غريزۀ خشيت آنان هوشيار گردد. آنگاه متذکر شده، به وى ايمان بياورند و تقوا پيشه کنند. پس او، غير از تبليغ وظيفه ديگرى ندارد. اگر مردم به ترس آمدند و متذکر شدند که هيچ، و گرنه يا عذاب استيصال و خانمان برانداز منقرضشان مى کند. و يا اين که به سوى خداى خود برگشت نموده، در آن عالَم به وبال ظلم و فسق خود مى رسند، و اعمال خود را بدون کم و زياد مى يابند. و به هر حال نمى توانند با طغيان و تکذيب خود، خداى را عاجز سازند. سياق آيات اين سوره، چنين مى رساند که در مکه نازل شده. در بعضى اخبار هم آمده که آيه «وَ اصبِر عَلَى مَا يَقُولُون» در مدينه نازل شده. و در بعضى ديگر آمده که آيه «وَ لَا تَمُدَّنَّ عَينَيکَ إلَى مَا مَتَّعنَا بِهِ أزوَاجاً مِنهُم» نيز، در مدينه نازل شده است. ليکن از ناحيه لفظ خود اين آيات، هيچ دليلى بر مدنى بودن آن ها نيست. يکى از آيات برجسته اين سوره، آيه شريفه «اللّهُ لَا إلَهَ إلّا هُوَ لَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى» است، (که با همه کوتاهی اش، مسأله توحيد را با همه اطرافش متضمن است). «طه * مَا أَنزَلْنَا عَلَيْکَ الْقُرْآنَ لِتَشقَى»: کلمه «طه»، دو حرف از حروف بريده و مقطّعه و رمزى قرآن است، که سوره مورد بحث، با آن افتتاح شده، مانند بسيارى از حروف ديگر، که سوره هايى از قرآن با آن ها افتتاح شده است. مانند «ألم» و «ألر»، و نظاير آن ها. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۴ از جمعى از مفسران نقل شده که در معناى اين دو حرف، چيزهايى گفته اند که شأن بحث تفسيرى، اجلّ از آن است که در آن، آن چنان سخنانى ايراد شود، و در آن ها و امثال آن ها بحث شود، و ما به زودى در بحث روايتى آينده، إن شاء اللّه تعالى، بدان ها اشاره مى کنيم. کلمۀ «شقاوت»، خلاف سعادت است. راغب مى گويد: «شقاوت» و «سعادت» از نظر نسبت مثل هم اند، همچنان که سعادت دو نوع است: يکى سعادت دنيوى، و يکى سعادت اخروى. و سعادت دنيوى هم، سه قسم است: سعادت نفسى و بدنى و خارجى. همچنين شقاوت، دنيوى و اخروى است، و دنيوى آن، نفسى و بدنى و خارجى است، تا آن جا که مى گويد: بعضى از علماى لغت گفته اند: گاهى کلمۀ «شقاوت» در جاى تعب و دشوارى استعمال مى شود. مثلا مى گويند: «شَقَيتُ فِى کَذَا: در اين کار خسته شدم». و نيز گفته اند: هر شقاوتى تعب است، ولى هر تعب، شقاوت نيست. پس تعب اعمّ از شقاوت است. اين بود کلام راغب. بنابراين معناى آيه مورد بحث، اين مى شود که ما قرآن را نازل نکرديم براى اين که تو خود را به تعب اندازى و در راه تبليغ آن و وادارى مردم به قبول آن، به ستوه آيى. توضيحى در مورد تذکره بودن قرآن کريم «إِلّا تَذْکرَةً لِّمَن يَخْشى * تَنزِيلاً مِمَّنْ خَلَقَ الاَرْضَ وَ السَّماوَاتِ الْعُلى»: کلمه «تذکره»، به معناى ايجاد ذکر (يادآورى) در شخصى است که چيزى را فراموش کرده، و چون انسان کليات حقايق دين را به فطرت خود در مى يابد، مثلا مى فهمد که خدايى هست، و آن هم يکى است، چون ممکن نيست واجب الوجود دو تا باشد، و مى داند که الوهيت و ربوبيت منحصر در اوست، و مسأله نبوت و معاد و غير آن را به وجدان خود درک مى کند، پس اين کليات ودائعى است که در فطرت هر انسانى سپرده شده. چيزى که هست انسان به خاطر اين که به زندگى زمينى مى چسبد و به دنبال اشتغال به خواسته هاى نفس از لذائذ و زخارف آن سرگرم مى شود، ديگر در دل خود جايى خالى براى غرائز فطرى خود نمى گذارد. در نتيجه، آنچه را خدا در فطرت او وديعه گذاشته، فراموش مى کند، و اگر دوباره در قرآن اين حقايق خاطرنشان مى شود، براى يادآورى نفس است تا بعد از فراموشى دوباره به يادش آيد. و معلوم است که اين نسيان در حقيقت نسيان نيست، بلکه اعراض و روگردانى است، و گرنه کسى نداى وجدان را فراموش نمى کند، و اگر نام فراموشى بر آن اطلاق کرده اند، به نوعى عنايت است، و مى خواسته اند بفهمانند از نظر بى اعتنايى به آن با فراموشى فرقى ندارد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۵ و ناچار بايد در دفع اين فراموشى که پيروى هوا و فرورفتگى در ماديات به گردن انسان ها گذاشته، دست به دامن چيزى شوند که آن علاقه به ماديات را از زمينه دل ها ريشه کن نموده و دل را به سوى اقبال به حق براند، و آن چيز همانا خوف و نگرانى از عاقبت غفلت، و وبال افسار گسيختگى است، تا در نتيجه تذکر، جاى خود را در دل ها باز کند، و صاحبش را در پيروى حق سود بخشد. با بيانى که گذشت، دليل اين که چرا «تذکره» را در اين آيه به قيد «لِمَن يَخشَى» مقید کرد، معلوم شد. چون مراد از اين قيد، کسى است که طبعا نگرانى و ترس دارد. يعنى قلبش مستعد ظهور خشيت باشد، به طورى که اگر کلمه حق را شنيد، نگران بشود، و چون تذکر و تذکره اى (قرآن) به او برسد، در باطنش خشيتى پديد آيد، و در نتيجه ايمان آورد، و با تقوا شود. استثناء در جمله «إلّا تذکرة» - به طورى که گفته اند - استثناء منقطع است، و معنايش اين است که ما قرآن را بر تو نازل نکرديم که تو خود را به تعب اندازى، وليکن براى اين بود که يادآورنده اى باشد، تا هر کس طبع او خضوع و خشوع در برابر حق است، متذکر شود، و به خدا ايمان آورده، تقوا پيشه کند. بنابراين سياق آيه شريفه، خود به خود اقتضاء مى کند که کلمه «تذکرة»، مصدرى به معناى فاعل، و خود مفعولٌ له جملۀ «مَا أنزَلنَا» بوده باشد، همچنان که اقتضاء دارد کلمۀ «تنزيلا» به معناى اسم مفعول، و حال از ضمير «تذکرة» باشد، که به قرآن بر مى گردد، و معنايش اين است که: ما قرآن را بر تو نازل نکرديم که خود را به تعب اندازى، وليکن نازل کرديم تا دارندگان خشوع را با کلام الهى که نازل از ناحيه او است، متذکر شود. «تَنزِيلاً مِمَّن خَلَقَ الأرضَ وَ السَّمَاوات العُلى» - کلمۀ «عُلى» جمع «عليا» است، که مؤنث «أعلى» است، مانند کلمۀ «فُضلَى» و «فضل». و اگر براى صلۀ موصول «مَن» و براى اين که ابهام را از اين که چه کسى قرآن را نازل کرده بردارد، خصوص صفت خلقت آسمان هاى بلند و زمين را اختيار کرد، براى اين بود که اين صفت از ميان صفات خداوندى با مسأءله تنزيل مناسب تر است. چون تنزيل، آوردن از بالا به پایين است، که آن بالا مبدأ و اين پائين منتهاى اين آوردن باشد، و اگر تنها از خلقت آسمان و زمين نام برد و خلقت مابين اين دو را اسم نبرد، براى اين بود که کارى به آن نداشت، غرض تنها بيان مبدأ و منتهاى تنزيل بود، به خلاف در مثل آيه. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۶ «لَهُ مَا فِى السَّمَاوات وَ مَا فِى الأرضِ وَ مَا بَينَهُمَا» که غرض در آن، بيان عموميت ملک خدا نسبت به جميع عالَم است. معنای «عرش» و بيان عموميت مُلک و سلطۀ مطلقه خدا، بر همۀ مخلوقات «الرَّحْمَانُ عَلى الْعَرْشِ استَوَى»: جمله اى است استينافى و غير مربوط به قبل، که در آن مسأله توحيد ربوبيت را که مخ و غرض نهايى دعوت و تذکره است، بيان فرموده، و چهار آيه، يعنى تا جملۀ «لَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى» را بدان اختصاص داده است. در تفسير آيه «ثُمّ استَوَى عَلَى العَرشِ يُغشِى اللَّيلَ النَّهَار» گفتيم که «استواء بر عرش»، کنايه از اين است که مُلک او، همۀ عالَم را فرا گرفته، و زمام تدبير امور همه عالَم به دست او است، و اين معنا درباره خداى تعالى - آن طور که شايسته ساحت کبريایى و قدس او باشد، عبارت است از: ظهور سلطنتش بر عالَم، و استقرار ملکش بر اشياء، به تدبير امور و اصلاح شؤون آن ها. بنابراين «استواء حقّ عزوجل بر عرش»، مستلزم اين است که مُلک او بر همه اشياء احاطه داشته و تدبيرش بر اشياء، چه آسمانى و چه زمينى، چه خُرد و چه کلان، چه مهم و چه ناچيز گسترده باشد. در نتيجه خداى تعالى، ربّ هر چيز، و يگانه در ربوبيت است. چون مقصود از ربّ، جز مالک و مدبّر، چيز ديگرى نيست. به همين جهت دنبال «استواء بر عرش»، داستان ملکيت او را بر هر چيز و علمش به هر چيز را بيان داشت، که همين خود جنبه تعليل و احتجاج براى استواء مذکور است. و معلوم است که «رحمان»، که خود مبالغه در رحمتى است که آن عبارت است از افاضه به ايجاد و تدبير، و در غالب صيغه مبالغه کثرت را مى رساند، خود با استواء مناسب تر است، تا مثلا رحيم، يا ساير اسماء و صفات او، و لذا در ميان همه آن ها، «رحمان» را نام برد. از آنچه گذشت، معلوم شد که کلمه «رحمان» مبتدا، و خبر آن، جملۀ «استوى» است، و جملۀ «عَلَى العَرش»، متعلق است به جمله «استوى»، و مراد از آن، بيان استيلاء بر عرش است. اين معنا از ساير آيات نيز استفاده مى شود. زيرا در قرآن کريم، داستان «استواء بر عرش» مکرر آمده. مانند آيه: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرش يُغشِى اللَّيلَ النَّهَار»، و آيه: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ يُدَبِّرُ الأمر»، و آيه: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ مَا لَکُم مِن دُونِهِ مِن وَلِىٍّ»، و آيه: «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ يَعلَمُ مَا يَلِجُ فِى الأرضِ»، و امثال اين ها. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۷ و با اين بيان، فساد گفتارى که به بعضى مفسران نسبت داده اند، روشن مى شود، که گفته: جملۀ «الرَّحمَنُ عَلَى العَرش» مبتداء و خبر است، و کلمۀ «استوى»، فعلى است که فاعلش جملۀ «مَا فِى السَّمَاوات» است و کلمه «لَهُ»، متعلق به کلمۀ «استوى» است، و معنا چنين مى شود که: خدا بر عرش است، و هرچه در آسمان ها است، براى او مستوى گشته، آن وقت در معناى «استواء هر چيز براى خدا است» گفته: يعنى هر چيز موافق اراده او جريان دارد، و منقاد امر او است. و ما در اين که «عرش» چيست، در ذيل آيه ۵۴ سوره «اعراف»، در جلد هشتم اين کتاب، به طور مفصل بحث کرديم، و در بحث روايتى آينده نيز، مطالبى مربوط به اين مقام خواهد آمد. «لَهُ مَا فى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا وَ مَا تحْت الثرَى»: کلمۀ «ثَرَى» - به طورى که گفته شده - به معناى خاک مرطوب، و يا مطلق خاک است. بنابراين، مراد از «مَا تَحتَ الثَّرَى»، هر چيزى است که در شکم زمين باشد، نه زير خاک، و اين جا باقى مى ماند جملۀ «مَا فِى الأرض»، که مقصود از آن، موجودات روى زمين است. چه اجزاى خود زمين، و چه موجوداتى که در آن زندگى مى کنند، از آنچه ما حس مى کنيم، مانند انسان ها، و انواع حيوانات، و نباتات، و آنچه ما حس ‍ نمى کنيم، و يا اصلا از وجودش خبر نداريم، خدا همه را مى داند، و همه ملک او است. وقتى ملک خدا شامل همه آنچه در آسمان ها و زمين و از آن جمله اجزاى آن دو شد، قهرا شامل خود آن دو، و خود زمين نيز مى شود. چون هر چيزى غير از همان اجزايش وجود عليحده اى ندارد. پس در اين آيه، يکى از دو رکن ربوبيت را که همان مالکيت باشد، بيان کرد. چون معناى ربوبيت به طورى که مکرر گفته ايم، مالک مدبّر است، و فقط تدبير باقى مى ماند که جمله بعدى متعرض آن است. توضيح معناى آيه: «وَ إن تَجهَر بِالقَول فَإنَّهُ يَعلَمُ السِّرَّ وَ أخفى» «وَ إِن تجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السرَّ وَ أَخْفَى»: «جهر به قول»، به معناى بلند بلند حرف زدن، و «إسرار به آن»، به معناى آهسته صحبت کردن است، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ أسِرُّوا قَولَکُم أو اجهَرُوا بِهِ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۸ البته بايد در نظر داشت که «سرّ»، غير از «ستر» است. چون «سرّ» به معناى مطلب مکتوم و پوشيده در نفس است، و کلمۀ «أخفَى»، صيغۀ افعل تفضيل از «خفاء»، و به معناى پنهان تر است. چون از سياق آيه بر مى آيد که در مقام ترقى دادن مطلب است. يعنى نه تنها «سرّ» را مى داند، بلکه بالاتر از آن اين که مخفى تر از سرّ را هم مى داند، و ديگر نبايد اعتناء نمود به قول کسى که گفته «أخفَی»، فعل ماضی، و فاعلش ضمير آن است، که به خدا بر مى گردد و معنايش اين است که: خدا، سرّ را مى داند، ولى پنهان کرده. و در اين که «أخفَى» را نکره آورد و نفرمود «وَ الأخفى»، براى اين بود که خفاء را تأکيد کرده باشد. و اگر در آيه، اول «جهر به قول» را آورد، بعد علم را نسبت به دقيق تر از آن، يعنى «سرّ قول» اثبات نمود، سپس مطلب را ترقى داده، علم او را نسبت به مخفى تر از سرّ اثبات فرمود، براى اين بود که دلالت کند بر اين که مراد اثبات علم خدا نسبت به جميع است، و معنا اين است که: تو اگر سخنت را بلند بگویى و علنى بدارى آنچه را که مى خواهى - و گويا مراد از قول، همان نيات درونى است. چون غالبا با قول اظهار مى شود - و يا آن را آهسته و در دلت پنهان کنى، و يا از اين هم مخفى تر بدارى به اين که بر خودت هم پوشيده باشد، خداى تعالى همه را مى داند. پس نخست ميان کلام جهرى و آهسته و مخفى تر از آن، ترديد کرده و آن ها را دو قسم نموده و فرموده اگر با صداى بلند سخن بگويى، خدا مى داند، و اگر آهسته بگويى، و يا اصلا مخفى داشته باشى، خدا مى داند. پس بلند و علنى سخن گفتن را قسم اول، و آن دو صورت ديگر را قسم دوم قرار داده، و سپس به طور مختصر و کوتاه جواب ترديد را داده و فرمود: آن را مى داند، و اين اسلوب کلام، با همه کوتاهی اش، هم بر جواب دلالت مى کند، و هم اين که اولويت را مى رساند. پس گويا فرموده: اگر از علم او به سخنان علنى و بلندت بپرسى، جواب مى گويم: خدا از آن آگاه است، و چطور نباشد، و حال آن که او به سرّ و پنهان تر از سرّ هم، عالم است. بنابراين، اين اسلوب که گفتيم از لطائف صنعت سخنورى است. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «سرّ»، آن سخنان و اسرارى است که سرّى به ديگران القاء کنى، و مراد از «أخفى»، آن مطالبى است که در دل خود پنهان کنى و اصلا به زبان نياورى. ليکن هر چند اين تفسير نسبت به «اسرار» صحيح است، اما سخن را سرّ نمى نامند، مگر از جهت کتمان آن در نفس. بنابراين معناى بى اشکال، همان است که ما بيان کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۶۹ و به هر حال، آيه شريفه علم به هر چيز را براى خدا اثبات مى کند. چه به ظاهر و چه به پنهان، و بنابراين آيه شريفه، در ذکر علم به دنبال استواء بر عرش، نظير آيه «ثُمَّ استَوَى عَلَى العَرشِ يَعلَمُ مَا يَلِجُ فِى الأرضِ وَ مَا يَخرُجُ مِنهَا...» مى باشد و معلوم است که علم خداى تعالى، به آنچه از حوادث که در ملک او جريان مى يابد، و در مسند سلطان و قلمرو ملک او پيش مى آيد، مستلزم اذن و رضاى او به آن است، و از نظرى ديگر، مستلزم مشيت او به اين نظامى است که جريان مى يابد، و اين، همان «تدبير» است. پس آيه شريفه، عموم تدبير خداى را اثبات مى کند، همان طور که آيه قبلى، در مقام اثبات عموم ملکيت او بود، و مجموع مدلول اين دو آيه، ملک و تدبير خدا است، که اين، همان معناى ربوبيت مطلقه او است. پس اين دو آيه در مقام تعليل است، که با آن دو، ربوبيت مطلقه خدا اثبات مى شود. «اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَهُ الاَسمَاءُ الحُْسنى»: اين جمله، به منزله نتيجه براى بيانات گذشته است، و لذا مناسب تر آن است که اسم جلاله خبر باشد براى مبتداى محذوف، و تقدير چنين باشد: «اين کسى که در اين آيات سابقه گفتگويش شد، همان اللّه است که معبودى جز او نيست...». هر چند که از نظر استقلال مضمون آيه و جامعيت آن، به نظر نزديک تر چنين مى آيد که کلمه جلاله مبتدا، و جملۀ «لا إله إلّا هُو» خبرش باشد، و جملۀ «لَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى»، خبر بعد از خبر. و به هر حال، جملۀ «اللّهُ لا إله إلّا هُو» ممکن است با مطالبى که در آيات سابق گذشت، و توحيد خداى را در ربوبيت مطلقه اثبات کرد، تعليل شود. و ممکن هم هست با جملۀ بعدی اش که مى فرمايد «لَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى» تعليل شود. اما اولى ممکن است. براى اين که کلمۀ «إله» در جمله «لا إله إلّا اللّه»، يا به معناى معبود است و يا معبود به حق، و معناى کلام اين مى شود: «اللّه معبود حقى، جز او نيست». و يا «معبود به حق، جز او موجود نيست»، و همين معبوديت از شؤون ربوبيت، و لواحق آن است، براى اين که عبادت نوعى تجسم دادن و ترسيم کردن عبوديت و مملوکيت و اظهار حاجت به خدا است. پس بايد معبود مالک عابد خود و مدبّر امر او باشد که خلاصه ترش اين است که بايد ربّ او باشد و چون خدا ربّ هر چيز است و غير او ربّى نيست، پس تنها معبود هم او است و غير او معبودى نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۱۷۰ بيان وجه علت بودن «لَهُ الأسمَاءُ الحُسنَى»، براى «لا إله إلّا الله» و اما دومى ممکن است. براى اين که عبادت براى خاطر يکى از سه جهت است: يا از باب اميد به خيرى است که نزد معبود است، که به طمع آن او را عبادت مى کند. و يا از باب ترس از شرورى است که در اعراض از او و بى اعتنايى به امر او احتمال مى دهد. و يا از باب اين است که او را شايسته و اهل آن مى بيند که در برابرش عبادت و خضوع کند. و خداى سبحان، يگانه مالکى است که مالک تمامى خيرات است، و هيچ کس مالک هيچ چيز نيست، مگر آنچه را که خدا تمليکش کرده باشد. تازه در عين اين که تمليک کرده، باز مالکيتش از آن سلب نشده، و نيز خداى سبحان، يگانه قادرى است که هيچ کس هيچ قدرتى ندارد، مگر آن مقدار که او تمليکش کرده باشد. و به همين معنا، او يگانه منعم، مفضل، حيات ده، شفابخش، رازق، غفور، رحيم، غنى، و عزيز است، و تمامى اسم هايى که در آن معنايى از خير باشد، براى او است. پس خداى سبحان، تنها کسى است که مستحق عبادت است، و بايد به اميد خيراتى که نزد او است، پرستش شود، نه غير خدا. و نيز خداى سبحان، يگانه مقتدر قاهرى است که احدى تاب قهر او را نمى آورد، و تنها منتقم نيرومندى است شديد العقاب، که هيچ شرّى نزد هيچ کس و هيچ چيز نيست، مگر آن که به اذن او به ما مى رسد. پس باز تنها او سزاوار بندگى است، تا از ترس غضبش پرستش شود. آن غضبى که ممکن است خضوع نکردن در برابر عظمت و کبريايش مستلزم آن باشد. و نيز خداى سبحان، يگانه کسى است که اهليت پرستش را دارد. چون اهليت اين که ديگران براى کسى خاضع شوند، جز به خاطر کمالى که در آن کس هست، نمى باشد. پس تنها و تنها کمال است که نقص در برابرش خاضع مى شود و نمى تواند نشود و آن کمال، يا عبارت است از جمالى که نفس به سوى آن مجذوب مى شود، و يا جلالى است که عقل در برابرش زمين ادب مى بوسد، و قلب از خود بيخود مى گردد. هر کدام را که در نظر بگيريم، حد اعلايش در خدا است، بلکه تمامى جمال ها از او است. چون هيچ جمالى در هيچ موجودى نيست، مگر آن که آيتى از جمال او است، و نيز هيچ جلالى نيست مگر آن که قطره اى از درياى بيکران جلال او است. پس خداى سبحان، معبودى است که «لا إله إلّا هو و لا معبود سواه». چون همه اسماء حُسنى، مال او است. يعنى هر اسمى که فرض شود که نسبت به نظائر خود بهترين اسم بوده باشد، آن اسم از خداى تعالى است. توضيح اين که: اگر خود اسم را به وصف حسن توصيف فرموده، خود دليل بر اين است که مراد از آن، همان چيزى است که در اصطلاح علم صرف، به آن «صفت» گويند، رده:تفسیر المیزان