تفسیر المیزان

«وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنَّک تَرَى الاَرْض خَاشِعَةً...»: کلمه «خاشعة»، از «خشوع» است که به معناى اظهار ذلت است. و کلمه «اهتَزّت»، از مصدر «اهتزاز» است، که به معناى حرکت شديد است. و کلمه «ربت»، از مصدر «ربوه» است، که به معناى نشو و نما و علوّ است. و منظور از اهتزاز زمين و ربوه آن، به حرکت در آمدنش به وسيلۀ گياهانى است که از آن سر در مى آورند، و بلند مى شوند. در اين آيه شريفه، استعاره اى تمثيلى به کار رفته. يعنى خشکى و بى گياهى زمين در زمستان، و سپس سرسبز شدن و بالا آمدن گياهانش، به کسى تشبيه شده که قبلا افتاده حال و داراى لباس هاى پاره و کهنه بوده، و خوارى و ذلت از سر و رويش مى باريده، و سپس به مالى رسيده که همه نارسایی هاى زندگی اش را اصلاح کرده، و جامه هاى گرانبها بر تن نموده، و داراى نشاطى و تبخترى شده است که خرّمى و ناز و نعمت، از سر و رويش هويداست. و اين آيه شريفه، همان طور که گفتيم، در مقام اثبات معاد و احتجاج بر آن است، که چون بحث در پيرامون مضمون آن مکرر شده، ديگر به تفسير بيشتر آن نمى پردازيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۸ بحث روایتی: (چند روايت در ذيل برخى آيات گذشته) در مجمع البيان، در ذيل آيه شريفه «أرِنَا الّذِينَ أضَلّانَا» مى گويد: منظور اهل جهنم از کسانى که گمراهشان کرده اند، ابليس الابالسة (پدر همه شيطان ها) و قابيل، پسر آدم است، که براى اولين بار، گناه را به بشر ياد داد. و اين معنا از على «عليه السلام» روايت شده. مؤلف: شايد اين روايت، نوعى جرى، يعنى تطبيق آيه بر يکى از مصاديقش باشد. چون آيه شريفه، عموميت دارد. و نيز، در همان کتاب، در ذيل آيه «إنّ الّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمّ استَقَامُوا» مى گويد: از انس روايت شده که گفته است: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، آيه مزبور را بر ما قرائت کرد، و سپس فرمود: بسيارى از مردم گفتند «رَبُّنَا اللّه»، ولى بيشترشان به گفته خود کفر ورزيدند. پس تنها آن کس بر اين گفتار استقامت ورزيده، که تا دَمِ مرگش، آن را بگويد. باز در همان کتاب، در ذيل آيه «تَتَنَزّلُ عَلَيهِمُ المَلَائِکَة» گفته است: يعنى در دَمِ مرگشان، ملائکه بر آنان نازل مى شود. - نقل از مجاهد و سدى - و اين معنا، از امام صادق «عليه السلام» نيز، روايت شده. و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «نَحنُ أولِيَاؤُکُم فِى الحَيَوةِ الدّنيَا» فرمود: ما شما را از شرّ شيطان ها حفظ مى کنيم. و در ذيل جمله «وَ فِى الآخِرَة» فرمود: يعنى در دَمِ مرگ. و در مجمع البيان، در ذيل اين آيه مى گويد: بعضى گفته اند: معناى «نَحنُ أولِيُاؤُکُم فِى الحَيَوةِ الدّنيَا»، اين است که ما فرشتگان، شما را در دنيا و در هنگام مرگ در آخرت، حفظ مى کنيم. و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «إدفَع بِالّتِى هِىَ أحسَن» فرموده: بدی هاى هر کسى را که به تو بدى مى کند، با حسنه خود دفع کن، تا در نتيجه، آن کس که بين تو و او دشمنى است، کأنّه دوستى مهربان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۹۹ آيات ۴۰ - ۵۴ سوره فصّلت إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فى آيَاتِنَا لايخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَن يُلْقَى فى النَّارِ خَيرٌ أَم مَّن يَأْتى آمِناً يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(۴۰) إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِيزٌ(۴۱) لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِن بَينِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِيلٌ مِّنْ حَکِيمٍ حَمِيدٍ(۴۲) مَّا يُقَالُ لَک إِلّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسلِ مِن قَبْلِک إِنَّ رَبَّک لَذُو مَغْفِرَةٍ وَ ذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ(۴۳) وَ لَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآناً أَعجَمِيًّا لَّقَالُوا لَوْلا فُصّلَت آيَاتُهُ ءَأعجَمِىُّ وَ عَرَبىُّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا هُدًى وَ شِفَاءٌ وَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فى آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَيْهِمْ عَمىً أُولَئک يُنَادَوْنَ مِن مَّکانِ بَعِيدٍ(۴۴) وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسى الْکِتَاب فَاخْتُلِف فِيهِ وَ لَوْلا کلِمَةٌ سبَقَت مِن رَّبِّک لَقُضىَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِى شکٍ مِّنْهُ مُرِيبٍ(۴۵) مَّنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْهَا وَ مَا رَبُّک بِظلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ(۴۶) إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السّاعَةِ وَ مَا تخْرُجُ مِن ثَمَرَاتٍ مِّنْ أَکْمَامِهَا وَ مَا تحْمِلُ مِنْ أُنثى وَ لا تَضعُ إِلا بِعِلْمِهِ وَ يَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شرَکائى قَالُوا آذَنَّک مَا مِنَّا مِن شهِيدٍ(۴۷) وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَدْعُونَ مِن قَبْلُ وَ ظنُّوا مَا لهَُم مِّن محِيصٍ(۴۸) لا يَسئَمُ الانسانُ مِن دُعَاءِ الْخَيرِ وَ إِن مَّسهُ الشرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ(۴۹) وَ لَئنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِّنَّا مِن بَعْدِ ضرَّاءَ مَستْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لى وَ مَا أَظنُّ الساعَةَ قَائمَةً وَ لَئن رُّجِعْت إِلى رَبّى إِنَّ لى عِندَهُ لَلْحُسنى فَلَنُنَبِّئنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَ لَنُذِيقَنَّهُم مِّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ(۵۰) وَ إِذَا أَنْعَمْنَا عَلى الإنسانِ أَعْرَض وَ نَئَا بجَانِبِهِ وَ إِذَا مَسهُ الشرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ(۵۱) قُلْ أَرَأتُمْ إِن کانَ مِنْ عِندِ اللَّهِ ثُمَّ کفَرْتم بِهِ مَنْ أَضلُّ مِمَّنْ هُوَ فى شِقَاقِ بَعِيدٍ(۵۲) سنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فى الاَفَاقِ وَ فى أَنفُسِهِمْ حَتى يَتَبَينَ لَهُمْ أَنَّهُ الحَْقُّ أَوَ لَمْ يَکْفِ بِرَبِّک أَنَّهُ عَلى کُلِّ شىْءٍ شهِيدٌ(۵۳) أَلا إِنّهُمْ فى مِرْيَةٍ مِّن لِّقَاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شىْءٍ مُحِيط(۵۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۰ «ترجمه آيات» به يقين، کسانى که در آيات ما الحاد و کفر مى ورزند، امرشان بر ما پوشيده نيست. آيا کسى که به آتشش مى افکنند، بهتر است و يا کسى که روز قيامت با ايمنى مى آيد، با اين حال باز اختيار با خود شما است، هر چه دلتان مى خواهد بکنيد، که او به آنچه مى کنيد، بينا است (۴۰). کسانى که به قرآن کفر ورزيدند، يعنى مشرکان عرب که قرآن به زبان آنان نازل شده، در آتش اند. براى اين که به کتابى ناياب کفر ورزيدند (۴۱). کتابى که نه در عصر نزولش، باطلى در آن رخنه مى کند، و نه تا قيامت، کتابى که از ناحيه خداى حکيم حميد نازل شده (۴۲). اين سخنان وهن آورى که به تو مى گويند، همان سخنانى است که به رسولان قبل از تو نيز مى گفتند، که پروردگار تو، داراى آمرزش و هم داراى عقابى است دردناک (۴۳). و اگر ما قرآن را غيرعربى نازل مى کرديم، آن وقت عرب ها مى گفتند چرا آياتش جداى از هم نيست و چرا با عرب به زبان غيرعربى و يا غير فصيح صحبت مى کند. بگو اين قرآن براى کسانى است که ايمان بياورند، که اگر عرب باشند و يا غيرعرب، قرآن براى آنان هدايت و شفاء است و کسانى که ايمان نمى آورند، در حقيقت، گوششان دچار سنگينى شده و همين قرآن، مايه کورى آنان است و به همين جهت، در قيامت از فاصله اى دور ندا مى شوند (۴۴). همچنان که ما به موسى کتاب داديم و قومش در آن اختلاف کردند، و اگر از سابق قلم قضاى پروردگارت ننوشته بود، همه شان هلاک شده بودند. آرى، ايشان نيز درباره تورات، در شکى حيرت آور قرار داشتند(۴۵). هر کس عمل صالحى کند، به نفع خود کرده، و هر کس بدى کند، به ضرر خود کرده، و پروردگار تو - ستمگر بر بندگانش نيست (۴۶). تنها خدا است که مى داند قيامت کى است و چه ميوه اى از غلافش بيرون مى آيد و جانداران ماده، چه فرزندى مى زايند و هيچ مادرى، تنها فرزند خود را به زمين نمى گذارد، مگر با علم خدا و روزى که از راه دور از ايشان مى پرسد: کجايند شريکان من، در پاسخ مى گويند: ما اعلام مى داريم که هيچ يک از ما به داشتن شريک براى تو گواهى نمى دهد (۴۷). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۱ در آن روز، خدايانى را که در دنيا مى پرستيدند، نمى يابند و يقين مى کنند که ديگر راه فرارى ندارند(۴۸). آرى، انسان از طلب خير خسته نمى شود و همين که دچار شر مى شود، خيلى زود نوميد و مأيوس مى گردد(۴۹). اگر رحمتى از خود به او بچشانيم، مخصوصا بعد از بلايى که به او رسيده باشد، حتما مى گويند: اين از کاردانى خودم بود و من اصلا گمان نمى کنم قيامتى بپا شود، و به فرض هم که بپا شود، در آن روز نيز، محترم و داراى امتياز خواهيم بود. (اينک اعلام مى داريم که) به زودى، کفار را به نتيجه آنچه مى کردند، خبر خواهيم داد و به آن ها از عذابى غليظ خواهيم چشانيد (۵۰). و چون به انسان نعمتى ارزانى داريم، روى مى گرداند و دورى مى کند، و چون به شرّى مبتلا مى شود، دعاهايى طولانى دارد (۵۱). بگو مرا خبر دهيد اگر فرضا اين قرآن از ناحيه خدا باشد و شما به آن کفر ورزيده باشيد، در اين صورت گمراه تر از خود سراغ داريد، که در خلافى ريشه دار قرار گرفته ايد؟ (۵۲) به زودى، آيات خود را، هم در آفاق و خارج از وجود آنان، و هم در داخل وجودشان نشان خواهيم داد، تا روشن گردد که خدا حق است. آيا اين شهادت براى پروردگار تو بس نيست که او، ناظر و گواه بر هر چيزى است (۵۳). ولى تو بدان که منشأ همه اين بهانه جويی ها، اين است که در مسأله معاد در شکّ اند، و بدان که خدا به هر چيزى احاطه دارد (۵۴). «بیان آيات» در اين آيات، بار ديگر به مسأله قرآن و کفر مشرکان بدان - با اين که آياتش روشن و مقامش بلند است - برگشت شده و بى انصافی ها و کوتاهی هايى که درباره آن کردند و تهمت هايى که به آورنده اش زدند، و لجبازی هايى که در برابر حق نموده، و کفرى که نسبت به آيات آن ورزيدند، و آثار و توابعى که اين رفتارهايشان داشت، برشمرده و سوره را پايان مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۲ و آيه اولى، يعنى آيه «إنّ الّذِينَ يُلحِدُونَ فِى آيَاتِنَا...»، به منزله برزخ و رابطى است که اين فصل از آيات سوره را با فصل قبلى ارتباط و اتصال مى دهد. چون اين آيه در وسط آيه بعدش که مى فرمايد «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا بِالذّکرِ لَمّا جَاءَهُم...»، و آيه اول از فصل قبل که مى فرمود: «وَ قَالَ الّذِينَ کَفَرُوا لَا تَسمَعُوا لِهَذَا القُرآن...»، و آيه اواخر آن که مى فرمود: «وَ مِن آيَاتِهِ اللّيلُ وَ النّهُارُ...»، قرار گرفته است. پس همان طور که گفتيم، مى تواند برزخ و رابطى بين دو دسته آيات باشد. تهديد ملحدان امت، به عذاب روز قيامت «إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فى آيَاتِنَا لا يخْفَوْنَ عَلَيْنَا ...»: سياق اين آيه شريفه، سياق تهديد ملحدان اين امت است، همچنان که آيه بعدى نيز، اين معنا را تأييد مى کند. و الحاد به معناى انحراف است. و چون کلمه «يُلحِدُون» و نيز کلمه «آياتنا» مطلق آمده، شامل همه الحادها مى شود. چه الحاد در آيات تکوينى خدا، از قبيل خورشيد و ماه و غير آن دو، که مشرکان، آن ها را آيات خدا مى شمارند و در عين حال، آن ها را مى پرستند و مرتکب انحراف و الحاد مى شوند. و چه الحاد در آيات وحى و نبوت، که باز مشرکان، قرآن کريم را افتراء بر خدا و گفتار پيامبر اسلام دانسته، و يا براى نشنيدنش، سر و صداهاى بى معنا به راه مى اندازند. و يا غير مشرکان از فرق ضالّه آن را از پيش خود تفسير نموده و يا به منظور فتنه انگيزى در بين مسلمين تأويلش مى کنند، که تمامى اين ها، الحاد در آيات خدا است، که بيان جامعش اين است که: آيات الهى را در غير آن موضعى که دارد، وضع مى کنند و از جايى که دارد، به جاى ديگر مى برند. «أفَمَن يُلقَى فِى النّار خَيرٌ أم مَن يَأتِى آمِناً يَومَ القِيَامَة» - اين آيه شريفه، جزاى روز قيامت را اعلام مى کند که عبارت است از اين که اهل جهنم را به زور و بدون اين که دستشان به مأمنى برسد و انتظار مأمنى از قبيل شفيع يا ناصر و يا عذر مقبول داشته باشند، در آتش مى اندازند. در نتيجه، به غير از افتادن در آتش، هيچ سرنوشت ديگرى ندارند. و ظاهرا جمله «أم مَن يَأتِى آمِناً يَومَ القِيَامَة» در اين مقام باشد که بفرمايد مردم در قيامت دو طايفه اند، و طايفه سومى ندارند: اول، طايفه اى که در ايمان به خدا و به آيات او، استوارند. و دوم، طايفه اى که در آيات خدا، الحاد و انحراف مى ورزند. و با اين تقسيم، روشن مى شود که اهل استقامت در روز قيامت، در ايمنى قرار دارند. «إعمَلُوا مَا شِئتُم إنّهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِير» - يعنى هرچه مى خواهيد، بکنيد که خدا به آنچه مى کنيد، بيناست. و اين جمله، تهديد قبلى را تشديد مى کند. «إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ ... مِّنْ حَکِيمٍ حَمِيدٍ»: مراد از «ذکر»، قرآن کريم است. چون قرآن مشتمل بر ذکر خداست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۳ و اين که جمله را مقيد به قيد «لَمّا جَاءَهُم» کرده، دلالت دارد بر اين که مراد از «الّذِينَ کَفَرُوا»، مشرکان عرب اند، که معاصر با نزول قرآن بودند. چه قريش و چه به غير آنان. مفسران در اين که خبر کلمه «إنّ» چيست، اختلاف کرده اند، و از نظر ما ممکن است بگوييم: از سياق بر مى آيد که خبر آن حذف شده باشد. چون کلمه «آيات اللّه» بر آن دلالت مى کرده، و لذا خود خبر در آيه نيامده، و احتياجى نبوده که بيايد. و بنابراين، تقدير آيه چنين مى شود: «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا بِالذّکرِ لَمّا جَاءَهُم يُلقونَ فِى النّارِ يَومَ القِيَامَة - به درستى که آن ها که به ذکر خدا بعد از آمدنش کافر شدند، در روز قيامت در آتش خواهند افتاد». و اگر اين خبر را نياورد، براى اين بود که ذهن شنونده همه جا برود و هر احتمالى را که ممکن است بدهد، و در نتيجه، بيشتر دلواپس شود. غرض از کلام هم که گفتيم، تهديد و ايجاد دلواپسى است. پس نياوردن خبر، اين غرض را بهتر تأمين مى کرده، لذا آن را نياورده. معنايى هم که زمخشرى در کشاف آورده که جمله «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا...»، بَدَل است از جمله «إنّ الّذِينَ يُلحِدُونَ فِى آيَاتِنا»، به همان معناى ما برگشت مى کند. بعضى از مفسران گفته اند: خبر کلمه «إنّ»، جمله: «أولئِکَ يُنَادَونَ مِن مَکَانٍ بَعيد» است، که در ضمن چند آيه بعد قرار دارد. بعضى ديگر گفته اند: خبر کلمه مذکور، جمله «لا يَأتِيهِ البَاطِلُ مِن بَين يَدَيهِ وَ لا مِن خَلفِهِ» است. و اگر بگويى: در اين صورت، بايد مى فرمود: «لا يَأتِيهِ مِنهُم بَاطِلٌ»، تا معنا چنين شود: «آن هايى که به ذکر کافر شدند، بعد از آن که به سويشان نازل شد، بايد بدانند که از ناحيه آنان هيچ چيزى نمى تواند آن را باطل کند و آنان قادر به اين کار نيستند». در پاسخ مى گوييم: بله، بايد مى فرمود: «باطلهم»، ولى اين ضمير از کلام حذف شده است. و ممکن هم هست بگوييم: الف و لامى که بر سرِ کلمه «باطل» آمده، عوض همان ضمير است، و معناى «الباطل»، «باطلهم» مى باشد. بعضى ديگر گفته اند: جمله «وَ إنّهُ لَکِتَابٌ عَزِيز...»، قائم مقام خبر است، و تقدير کلام چنين است: «إنّ الّذِينَ کَفَرُوا بِالذّکرِ کَفَرُوا بِهِ وَ إنّهُ لَکِتَابٌ عَزِيزٌ - کسانى که به ذکر کافر شدند، در حالى که آن ذکر، کتابى است عزيز». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۴ بعضى ديگر گفته اند: خبر «إنّ»، جمله «مَا يُقَالُ لَکَ...» است. چيزى که هست، ضميرى در آن حذف شده، و تقدير کلام «فِيهِم مَا يُقَالُ لَکَ» است. و معناى آيه چنين است: در بين کسانى که به ذکر کافر شدند، در باره تو گفته نمى شود، مگر همان حرف هايى که درباره رسولان قبل از تو گفته مى شد. به درستى که آنان در دنيا عذابى منقرض کننده دارند، و در آخرت عذاب آتش». و خواننده عزيز، جهات تکلف در اين وجوه را متوجه است، اگر کسى بينا باشد و دقت کند، برايش پوشيده نيست. مراد از اين که درباره قرآن فرمود: «کتاب عزيز است» «وَ إنّهُ لَکِتَابٌ عَزِيزٌ» - ضمير «إنّهُ» به «ذکر» بر مى گردد، که همان قرآن باشد. و «عزيز»، به معناى بى نظير و يا منيع است. يعنى از اين که مغلوب چيزى شود، امتناع دارد. و البته معناى دوم با جمله بعدى که مى فرمايد: «لا يَأتِيهِ البَاطِلُ مِن بَين يَدَيهِ وَ لا مِن خَلفِهِ»، مناسب تر است. «لا يَأتِيهِ البَاطِلُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ لا مِن خَلفِهِ» - آمدن باطل به سوى قرآن، به اين معنا است که باطل در آن راه پيدا کند، يا بعضى از اجزاى آن از بين برود و باطل شود، و يا همه اش، به طورى که بعضى از حقايق و معارف حقه آن غيرحقه شود. و يا بعضى از احکام و شرايع آن، و توابع آن احکام از معارف اخلاقى، و يا همه اين موارد ذکر شده، لغو گردد، به طورى که ديگر قابل عمل نشود. (و چنين چيزى محال است بشود. و آيات و سوره هاى قرآن و معارف اعتقادى و اخلاقى و عملی اش، تا قيامت به اعتبار خود باقى مى ماند). و بنابراين، مراد از جمله «مِن بَينِ يَدَيهِ وَ لا مِن خَلفِهِ»، زمان نزول قرآن و عصرهاى بعد از آن است، تا روز قيامت. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «مِن بَينِ يَدَيهِ وَ لا مِن خَلفِهِ»، تمامى جهات است، همچنان که دو کلمه «صبح و شام»، کنايه از همه زمان ها است. و بنابراين، مى خواهد بفرمايد: قرآن کريم، از هر جهت مصون از اين است که دستخوش بطلان گردد، و اين عموميت بنابر وجه اول - که نظريه ما بود - از اطلاق نفى در جمله «لا يَأتِيهِ» استفاده مى شود. به هرحال، چه بنا به گفته ما، و چه بنابر گفته آن مفسر، مضمون آيه اين است که: در بيانات قرآن، تناقضى، و در خبرهايى که داده، دروغى، و در معارفش و حکمت ها و شرايع و احکامش، هيچ بطلانى نيست. نه مورد معارضه چيزى واقع مى شود، و نه دستخوش دگرگونگى مى گردد. و ممکن نيست چيزى که از قرآن نيست، در قرآن راه يابد. مثلا آياتش را تحريف کنند، و جاى آن ها را تغيير دهند و يا کم و زياد کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۵ بنابراين، آيه شريفه، همان را مى گويد که آيه شريفه: «إنّا نَحنُ نَزّلنَا الذّکرَ وَ إنّا لَهُ لَحَافِظُون»، در صدد بيانش مى باشد. «تَنزِيلٌ مِن حَکِيمٍ حَمِيدٍ» - اين جمله، به منزله تعليل است براى «عزيز» بودن قرآن، و بيان مى کند که چگونه باطل از هيچ جهتى به قرآن راه ندارد. مى فرمايد: و چگونه چنين نباشد، با اين که از ناحيه حکيمى محکم کار نازل شده. حکيمى که سستى در عمل او راه ندارد. حکيمى که ستودۀ على الاطلاق است. «مَّا يُقَالُ لََکَ إِلّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِن قَبْلِک ...»: کلمه «ما»، در جمله «مَا يُقَالُ لَکَ»، نافيه است. مراد از اين گويندگان، کفارى هستند که آن جناب را ساحر يا مجنون يا شاعر لغوگوى خواندند. و يا گفتند همۀ حرف هايش، بهانه است که بر ما آقايى و سرورى کند. و گويندگانى که اين حرف ها را به انبياى گذشته گفتند، امت هاى آن انبياء بودند. و معناى آيه اين است که: کفارى که تو به سوى آن ها فرستاده شدى و ايشان را دعوت مى کنى، به تو نمى گويند، مگر همان حرف هايى را که به انبياى قبل از تو مى گفتند. «إنّ رَبّکَ لَذُو مَغفِرَةٍ وَ ذُو عِقَابٍ ألِيم» - اين جمله، در مقام تهديد و وعيد است. مى فرمايد: پروردگار شما، همان طور که داراى مغفرت است، داراى عقابى دردناک نيز هست. يعنى منتظر باش، و يا اينان منتظر باشند، تا ببينند از ناحيه پروردگارشان، چه بر سرشان مى آيد. آيا با اين که همان حرف هايى که امت هاى گذشته مى زدند و اينان نيز مى زنند، خدا با مغفرتش با ايشان معامله مى کند، و يا با عقابش؟ و بنابراين، آيه شريفه، در معناى آيه «إعمَلُوا مَا شِئتُم إنّهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِيرٌ» مى باشد. يعنى آنچه از نيکى و بدى انجام دهيد، جزايش، عينا به شما مى رسد. بعضى از مفسران گفته اند: معناى آيه اين است که: به تو در باره اين هايى که به ذکر کافر شدند، وحى نمى شود، مگر همان که به رسولان قبل از تو وحى مى شد و آن، اين بود که پروردگار تو داراى مغفرت و عقابى دردناک است. پس مراد از «قول»، وحى است. و جمله «إنّ رَبّکَ...»، بيان «مَا قَد قِيلَ» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۶ توضيح آيه: «وَ لَو جَعَلنَاهُ قَرآنا أعجميّاً... «وَ لَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآناً أَعجَمِيًّا لَّقَالُوا لَوْلا فُصّلَت آيَاتُهُ ءَأعجَمِىُّ وَ عَرَبىُّ»: راغب مى گويد: کلمه «عجمه»، در مقابل «إبانه - روشن گويى» است، (که به فارسى، آن را کلام گنگ مى گويند). و نيز مى گويد: «عجم»، به معناى غيرعرب است، و غيرعرب را عجمى مى گويند، و «أعجم»، به کسى مى گويند که در زبانش لکنت باشد. حال چه اين که عرب باشد، يا غيرعرب. چون عرب - همان طور که زبان غيرعربى را نمى فهمد - زبان چنين کسى را هم دير مى فهمد، و لو اين که عربى حرف بزند. پس کلمه «أعجمى»، به معناى غيرعربى و غير بليغ است. چه اين که اصلا عرب نباشد، يا آن که عرب باشد، ولى لکنتى در زبانش باشد. پس کلمه «أعجمى»، صفت چنين شخصى است، نه صفت کلام. و اگر در آيه شريفه، بر کلام اطلاق شده، مانند اطلاق عربى بر کلام، مجازى است. پس معناى آيه اين است که: اگر ما قرآن را أعجمى مى کرديم، يعنى کلامى بود که مقاصدش را نمى رساند، و نظمش بليغ نبود، کفار از قوم تو مى گفتند چرا آياتش را روشن و مبين نکردى، و چرا مطالبش را از هم جدا نساختى؟ آيا کتابى أعجمى و گنگ بر مردمى عربى نازل مى شود؟ و اين دو با هم منافات دارد. و اگر فرمود: «عربى»، و نفرمود: «عربيّون»، و يا «عربيّة»، با اين که کتاب به جمعيتى که همان عرب باشد، نازل شده، براى اين بود که: منظور صرف عربيت بود، و کارى به يک نفر و چند نفر نداشت، بلکه تنها منظور، بيان اين نکته است که نبايد بين کلام و مخاطب به آن تنافى باشد. حال چه مخاطب يکى باشد و چه بسيار. در کشاف گفته: اگر بپرسى چطور ممکن است منظور از کلمه «عربى»، مردمى باشد که قرآن براى آنان نازل شده و اين صحيح نيست که کلمه «عربى»، بر امت عرب اطلاق شود. در جواب مى گوييم: اين اطلاق، در اين مقام بايد همين طور باشد. چون در مقامى که منکر مى خواهد نام هاى گنگ و غير مفهوم را انکار و مذمت کند، هرچند که نامه به قومى از عرب نوشته شده باشد، مى گويد: آيا براى خواننده عربى، نام هاى أعجمى مى نويسد؟ براى اين که مقام، مقام نامناسب بودن حال نامه با حال خواننده آن است. نه بيان اين که خواننده يک نفر است، يا يک جمعيت. و به همين جهت، بايد عبارت از هر خصوصيت ديگرى، که ممکن است ذهن شنونده را متوجه آن کند، و از غرض باز بدارد، مجرد سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۷ و لذا مى بينى که اشخاص، وقتى لباس بلند بر تن زنى کوتاه قامت مى بينند، مى گويند: «لباس بلند و لابس قصير است». و اگر بگويند: «لباس بلند و لابسه قصيره است»، در حقيقت لکنتى در کلام آورده اند، و به اصطلاح زيادى حرف زده اند. براى اين که گفتگو در باره مذکر بودن لابس يا مؤنث بودن او نبود، بلکه گفتگو درباره غرضى بود ماوراى آن. «قُل هُوَ لِلّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَ شِفَاءٌ» - اين جمله، اين نکته را بيان مى کند که اثر و خاصيت قرآن، دائر مدار واژه عربی اش نيست، بلکه اين مردم اند، که در مقابل آن دو جورند: طايفه اى با ايمان و طايفه اى ديگر بى ايمان اند. و گرنه قرآن، هدايت و شفاء است براى هر کس که داراى ايمان باشد، و او را به سوى حق هدايت مى کند. و بيماری هاى درونى را، از قبيل شک و ريب ، شفا مى دهد. و در عين حال، براى کسانى که ايمان نمى آورند، ضلالت و کورى است، و باعث آن است که حق و راه رشاد را تشخيص ندهند. و در اين که مردم بى ايمان را چنين توصيف کرده که در گوش هايشان «وقر» و سنگينى دارند، اشاره است به اعترافى که خود آنان کرده بودند، و در اول همين سوره از ايشان حکايت کرد که گفتند: «وَ فِى آذَانِنَا وَقرٌ». «أولئِکَ يُنَادَونَ مِن مَکَانٍ بَعِيدٍ» - منظور از ندا شدن شان از محلى دور، اين است که نه صدايى را مى شنوند، و نه صاحب صدا را مى بينند و اين، خود تمثيلى است از حال کفار، که نه موعظتى را مى پذيرند، و نه حجتى را تعقل مى کنند. «وَ لَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْکِتَاب فَاخْتُلِف فِيهِ ...»: اين آيه شريفه، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را، از اين که قومش لجبازى مى کنند و به کتابش کفر مى ورزند، تسليت مى دهد. «وَ لَولا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبّکَ لَقُضِىَ بَينَهُم» - منظور از اين کلمه که اگر از ناحيه پروردگار متعال قبلا نگذشته بود به زندگى کفار خاتمه داده مى شد، همان جملۀ «وَ لَکُم فِى الأرضِ مُستَقَرّ وَ مَتَاعٌ إلى حِين» است، که در آغاز خلقت، خطاب به بنى نوع آدم فرموده بود. «وَ إنّهُم لَفِى شَکّ مِنهُ مُرِيبٌ» - يعنى قوم حضرت موسى «عليه السلام»، نسبت به کتاب موسى، در شکى ريب آور بودند. اين را بدان جهت مى فرمايد، تا خاطر خطير رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را نسبت به آنچه از قوم خود مى بيند، تسليت دهد. «مَّنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْهَا ...»: يعنى عمل، قائم به صاحب عمل است، و بيانگر حال او است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۸ اگر عمل صالح و مفيد باشد، خود او هم از آن سود مى برد، و اگر مضر و بد باشد، خودش از آن متضرر مى گردد. پس اين رفتار خداى تعالى، که نفع عمل صالح را به صاحبش مى رساند و او را ثواب مى دهد، و ضرر عمل بد را نيز به صاحبش مى رساند و عقابش مى کند، اصلا ظلمى نيست، و چنان نيست که وضع شئ در غير موضعش باشد. و اگر اين روش از خداى تعالى ظلم باشد، بايد در ثواب دادن ميليون ها بنده و عقاب کردن ميليون ها ديگر، در برابر ميلياردها عمل نيک و بد، ظلّام بندگان باشد. ولى از آن جايى که گفتيم اين روش ظلم نيست، پس ‍ خداى تعالى ظلّام بندگان نمى باشد. و با اين بيان روشن مى شود که چرا فرمود: «پروردگار تو، ظلّام بندگان نيست»، و نفرمود: «پروردگار تو، ظالم به بندگان نيست». «إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السّاعَةِ ... إِلّا بِعِلْمِهِ»: برگشتن علم به قيامت به سوى خدا، به معناى آن است که اين علم مختص به او است، و احدى به جز او، اطلاعى از آن ندارد. و اين معنا در کلام مجيدش مکرر آمده. «وَ مَا تَخرُجُ مِن ثَمَراتٍ مِن أکمَامِهَا» - کلمه «ثمرات» در اين جمله، فاعل «تَخرُجُ» است. و حرف «مِن» که بر سرِ آن آمده، زايده است و تنها خاصيت تأکيد را دارد. مانند حرف «باء» در جمله «وَ کَفَى بِاللّهِ شَهِيداً»، و کلمه «أکمام»، جمع «کِمّ» است، که به معناى غلاف و پوسته روى ميوه است. و معناى جمله اين است که: هيچ ميوه اى از ظرف و غلافش بيرون نمى آيد و هيچ ماده اى حامله نمى شود و وضع حمل نمى کند، مگر با علم خدا. يعنى خداى تعالى، به تمام جزئيات احوال هر چيزى دانا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۰۹ پس خداى سبحان، بدان جهت که آفريدگار اشياء است و گرداننده احوال آن ها است، عالِم به آن ها و به جزئيات حالات آن ها، و مراقب وضع آن ها نيز هست. و اين، بهترين تدبير است و به همين جهت، تنها او، ربّ و معبود است. بنابراين، آيه شريفه در مقام اشاره به يگانگى خداى تعالى در ربوبيت و الوهيت است، و به همين جهت است که در ذيل اين صدر فرموده: «وَ يَومَ يُنَادِيهِم أينَ شُرَکَائى...». «وَ يَومَ يُنَادِيهِم أينَ شُرَکَائِى قَالُوا آذَنّاکَ مَا مِنّا مِن شَهِيدٍ... مِن مَحِيصٍ»: ظرف «يَوم»، متعلق است به جمله «قَالُوا». بعضى گفته اند: ظرف است براى مطلبى تقديرى که فعلا نمى شود بيان نمود و بدين جهت، عمدا نام آن را نبرد تا اعلام کند که آن قدر مهم است که بيان، قاصر از معرفى آن است. همچنان که در جملۀ «يَومَ يَجمَعُ اللّهُ الرّسُلَ» نيز، ظرف «يوم»، متعلق به چنين مظروفى است. بعضى ديگر گفته اند: متعلق است به چيزى که حذف شده، از قبيل: «به ياد آر» و امثال آن. و بعيد نيست که وجه اول، با صدر آيه مناسب تر باشد. البته به شرطى که صدر آيه را به همان معنايى بگيريم که ما احتمالش را داديم، که در اين صورت، آيه شريفه در مقام نفى شرکاء خواهد بود، از اين راه که تدبير عالَم، قائم به خداى تعالى است، و خود مشرکان هم، در قيامت به آن اعتراف مى کنند. کلمه «آذَنّاکَ»، از مصدر «إيذان» است، که به معناى اعلام مى باشد. و مراد از اين که مى گويند: ما به تو اعلام مى کنيم که هيچ يک شهيد نيستيم، اين است که: هيچ يک از ما شهادت زبانى نمى دهد. و يا «شهيد»، به معناى رؤيت حضورى است، که بنابر معناى دوم، جملۀ «وَ ضَلّ عَنهُم مَا کَانُوا يَدعُونَ مِن قَبل»، عطف تفسيرى مى شود، که علت انتفاى شهادت را بيان مى کند. «وَ ظَنّوا مَا لَهُم مِن مَحِيص» - کلمه «ظن» - به طورى که مى گويند - در اين جا، به معناى يقين است. و کلمه «محيص»، به معناى مفر و گريزگاه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۶۱۰ و معناى آيه اين است که: روزى که خداى تعالى، مشرکان را از دور صدا مى زند: کجا هستند شريکان من؟ - يعنى آن سنگ و چوب هايى که شما شريک من مى پنداشتيد؟ مى گويند: اينک به تو اعلام مى کنيم که احدى از ما نيست که عليه تو به وجود شرکايى شهادت و گواهى دهد. و يا اين است که: احدى از ما نيست که شرکايى براى تو ببيند. آرى، در آن روز، آن خدايانى که در دنيا به جاى خدا مى خواندند، از نظر ايشان غايب مى شوند، و يقين مى کنند که ديگر هيچ گريزگاهى از عذاب ندارند. رده:تفسیر المیزان