تفسیر المیزان

چند وجه درباره مرجع ضمير در «و النّهار إذا جلّاها» «وَ النهَارِ إِذَا جَلَّاهَا»: کلمۀ «جلّى» از مصدر تجليه است، که به معناى اظهار و بر ملا کردن است، و ضمير مؤنث «ها» به ارض بر مى گردد. (البته کلمۀ ارض قبلا ذکر نشده بود، ولى از فحواى کلام معلوم است که روز زمين را ظاهر و آشکار مى کند). ولى بعضى از مفسّران گفته اند: ضمير فاعل در «جلى» به کلمۀ «نهار» و ضمير مفعول «ها» به کلمۀ «شمس» بر مى گردد. و معنايش اين است که: سوگند مى خورم به روز که خورشيد را نمايان مى کند، چون با برآمدن روز، خورشيد نمايان مى شود. ولى اين سخن با آيه قبل نمى سازد، چون در آيه قبل مى فرمود: خورشيد روز را روشن مى کند، و واقع هم همين است، نه اين که روز، خورشيد را روشن کند. بعضى ديگر گفته اند: ضمير «ها» به دنيا بر مى گردد، و معنايش اين است که: قسم به خورشيد که دنيا را روشن مى کند. بعضى ديگر گفته اند: به ظلمت بر مى گردد. بعضى ديگر گفته اند: فاعل فعل «جلى»، خداى سبحان و ضمير «ها» به کلمۀ «شمس» بر مى گردد، و معنايش اين است که: سوگند مى خورم به روز، آن هنگامى که خدا خورشيد را ظاهر مى سازد، وليکن همه اين وجوه بعيد است. «وَ الَّيْلِ إِذَا يَغْشاهَا»: يعنى: به شب سوگند؛ در آن هنگام که زمين را فرا مى گيرد. پس ضمير «ها» به ارض بر مى گردد، همچنان که در «جلّيها» نيز گفتيم به آن بر مى گردد. و بعضى گفته اند: به کلمۀ «شمس» بر مى گردد، و معنايش اين است که: «به شب سوگند که بر خورشيد احاطه مى يابد»، و اين معنا بعيد است. چون شب به خورشيد احاطه ندارد، بلکه زمين و موجودات روى آن را فرا مى گيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۸ در اين جا، سؤالى پيش مى آيد که چرا در آيه قبل، روشن شدن زمين را با صيغه ماضى تعبير کرد، و فرمود: «جلّيها» و در اين آيه، مسأله فرا گرفتن شب در روى زمين را با صيغه مضارع تعبير کرده، آن جا فرموده: «و النّهار إذا جلّيها»، و اين جا مى فرمايد: «و اللّيل إذا يغشيها»، با اين که ممکن بود بفرمايد: «و اللّيل إذا غشيها»، و يا در آن جا بفرمايد: «و النّهار إذا يجليها»؟ پاسخ اين سؤال اين است که: با اين تعبير خواست بر حال حاضر دلالت کند، و اشاره کند به اين که در ايام نزول آيه - که آغاز ظهور دعوت اسلامى بوده - تاريکى فجور، زمين را پوشانده بود. قبلا هم گفتيم که بايد بين قسم و مطلبى که برايش قسم مى خورند، نوعى تناسب و ارتباط باشد، و اگر فرموده بود: «و اللّيل إذا غشيها»، سخن از تاريکى رانده بود، ولى به تاريکى جهل و فسق حال حاضر اشاره نشده بود، جواب ديگرى که مى توان داد اين است که: به منظور رعايت فواصل فرمود: «يغشيها». وجه اين که در آيه: «والسّماء و ما بنيها»، تعبير به «ما» شده است «وَ السمَاءِ وَ مَا بَنَاهَا وَ الأرْضِ وَ مَا طحَاهَا»: کلمۀ «طحو» - که مصدر فعل «طحى» است - به معناى گستردن است، و کلمۀ «ما» در جمله «و ما بنيها»، و در جملۀ «و ما طحيها» موصوله است، و فاعل «بنيها» و «طحيها»، خداى سبحان است. و اگر از حضرتش تعبير به «ما: چيزى که» کرد، با اين که بايد تعبير به «مَن: کسى که» کرده باشد، براى اين بود که نکته اى مهمتر را افاده کند؛ و آن، بزرگ جلوه دادن و شگفتى انگيختن است و معنايش اين است که: سوگند مى خورم به آسمان و آن چيز قوى عجيبى که آن را بنا کرده؛ و سوگند مى خورم به زمين و آن چيز نيرومند و شگفت آور که آن را گسترده. ولى بعضى از مفسّران، کلمۀ «ما» را مصدريّه گرفته، آيه را چنين معنا کرده اند: سوگند به آسمان و بناى آن، و سوگند به زمين و گستردگی اش. ليکن سياق آيات - با در نظر گرفتن اين که آيه «وَ نَفسٍ وَ مَا سَوَّيهَا فَألهَمَهَا» در آن قرار دارد - با اين نظريه سازگار نيست. «وَ نَفْسٍ وَ مَا سوَّاهَا»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۹۹ يعنى سوگند مى خورم به نفس، و آن چيز نيرومند و دانا و حکيمى که آن را، اين چنين مرتب خلق کرد و اعضايش را منظم و قوايش را تعديل کرد. و اگر کلمۀ «نفس» را نکره آورد، به نظر بعضى براى اين بود که به نفس ‍ شخص معينى نظر نداشت، و به قول بعضى ديگر، براى بزرگ جلوه دادن آن بود. ولى به نظر ما، بعيد نيست براى اين بوده باشد که اشاره کند به اين که آن قدر اين خلقت اهميت دارد، که قابل تعريف و توصيف نيست، و اين که اين خلقت را خبرى هست. و مراد از «نفس»، نفس انسانيت و جان همه انسان هاست. ولى بعضى گفته اند: مراد از آن، جان آدم ابوالبشر «عليه السلام» است، ولى اين سخن با سياق آيات و مخصوصا با آيات «قد أفلح من زکّيها و قد خاب من دسّيها» نمى سازد. چون معنا ندارد که کسى، نفس آدم ابوالبشر را تزکيه کند و يا آلوده سازد، مگر آن که بگوييم در دو آيه مذکور، استخدام شده. علاوه براين، هيچ علتى تصور نمى شود که ما را وادار سازد کلمۀ «نفس» را به نفس آدم «عليه السلام» اختصاص ‍ دهيم. «فَألهَمَهَا فُجُورهَا وَ تَقوَاهَا»: کلمۀ «فجور» - به طوری که راغب گفته - به معنای دریدن پردۀ حرمت دین است. در حقیقت، وقتی شریعت الهی از عمل و یا از ترک عملی نهی می کند، این نهی پرده ای است که بین آن عمل و ترک عمل و بین انسان زده شده، و ارتکاب آن عمل و ترک این عمل دریدن آن پرده است. و کلمۀ «تقوی» - به طوری که راغب گفته - به معنای آن است که انسان خود را از آنچه می ترسد، در محفظه ای قرار دهد. و منظور از این محفظه و تقوا، به قرینۀ این که در مقابل فجور قرار گرفته، اجتناب از فجور و دوری از هر عملى است که با کمال نفس منافات داشته باشد، و در روايت هم تفسير شده به «ورع و پرهيز از محرمات الهى». کلمۀ «الهام» - که مصدر «الهم» است - به معناى آن است که تصميم و آگهى و علمى از خبرى در دل آدمى بيفتد و اين، خود افاضه اى است الهى، و صور علميه اى است، يا تصورى و يا تصديقى، که خداى تعالى به دل هر کس که بخواهد مى اندازد. و اگر در آيه شريفه، هم تقواى نفس را الهام خوانده، و هم فجور آن را، براى اين بود که بفهماند مراد از اين الهام، اين است که خداى تعالى، صفات عمل انسان را به انسان شناسانده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۰ و به او فهمانده عملى که انجام مى دهد، تقوا است و يا فجور است. علاوه بر تعريفى که نسبت به متن عمل و عنوان اولى آن کرده، عنوانى که مشترک بين تقوا و فجور است، مثلا تصرف مال را که مشترک بين تصرف در مال يتيم و تصرف در مال خويش است، و همخوابگى را که مشترک بين زنا و نکاح است، به او شناسانده. علاوه بر آن، اين را هم به او الهام کرده که تصرف در مال يتيم و همخوابگى با زن اجنبى، فجور است، و آن دوى ديگر، تقواست. و خلاصه کلام اين که: منظور از الهام اين است که خداى تعالى، به انسان ها شناسانده که فعلى که انجام مى دهند، فجور است يا تقوا؛ و برايش مشخص کرده که تقوا چگونه اعمالى، و فجور چگونه اعمالى است. در آيه شريفه، با آوردن حرف «فاء» بر سر آن، مسأله الهام را نتيجه تسويه قرار داده، و فرموده: «و نفس و ما سوّيها»، و چون نفس را تسويه کرد «فألهمها...». پس به او الهام کرد...، و اين، براى آن بود که اشاره کند به اين که الهام فجور و تقوا، همان عقل عملى است، که از نتايج تسويه نفس است. پس الهام مذکور، از صفات و خصوصيات خلقت آدمى است؛ همچنان که در جاى ديگر فرمود: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطرَتَ اللّه الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيهَا لَا تَبدِيلَ لِخَلقِ اللّهِ ذَلِکَ الدِّينُ القَيِّم». و اضافۀ فجور و تقوا به ضميرى که به نفس بر مى گردد، براى آن بوده که اشاره کند به اين که: مراد از فجور و تقواى الهام شده، فجور و تقواى مختص به نفسى است که در آيه آمده. يعنى نفس انسانى و نفس جن. چون براساس آنچه از کتاب عزيز استفاده مى شود، طايفۀ جنّ نيز، مکلّف به ايمان و عمل صالح هستند. «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا وَ قَدْ خَاب مَن دَسّاهَا»: کلمۀ «فلاح» که مصدر ثلاثى مجرد «افلح» است، و «افلح» ماضى از باب افعال آن است، به معناى ظفر يافتن به مطلوب و رسيدن به هدف است. بر خلاف «خيبت»، که به معناى ظفر نيافتن و نرسيدن به هدف است. و کلمۀ «زکاة» که مصدر ثلاثى مجرد «زکى» است و فعل «زکى» ماضى از باب تفعيل آن است، به معناى روييدن و رشد گياه است؛ به رشدى صالح و پر برکت و ثمربخش، و کلمۀ «تزکيه» - که مصدر باب تفعيل آن است - به معناى روياندن آن است، به همان روش. و کلمۀ «دسى» از مادۀ «دس» بوده است. چيزى که هست، يکى از دو سين آن قلب به ياء شده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۱ و به صورت «دسى» در آمده، که ماضى باب تفعيلش «دسى» مى شود. و اين ماده، به معناى آن است که چيزى را پنهانى داخل در چيز ديگر کنيم. و مراد از اين کلمه در آيه مورد بحث، به قرينه اين که در مقابل تزکيه ذکر شده، اين است که انسان، نفسِ خود را به غير آن جهتى که طبع نفس مقتضى آن است، سوق دهد و آن را، به غير آن تربيتى که مايه کمال نفس است، تربيت و نمو دهد. و آيه شريفه، يعنى «قد أفلح» جواب هشت سوگندى است که قبلا ياد شد. و جملۀ «وَ قَد خَابَ...»، عطف بر آن و جواب دوم است. و تعبير از اصلاح نفس و افساد آن به تزکيه و تدسى، مبتنى بر نکته اى است که آيه «فألهمها فجورها و تقويها» بر آن دلالت دارد، و آن اين است که: کمال نفس انسانى در اين است که به حسب فطرت، تشخيص دهندۀ فجور از تقوا باشد. و خلاصه: آيه شريفه مى فهماند که دين، يعنى تسليمِ خدا شدن در آنچه از ما مى خواهد، که فطرى نفس خود ماست. پس آراستن نفس به تقوا، تزکيه نفس و تربيت آن به تربيتى صالح است، که مايه زيادتر شدن آن، و بقاى آن است. همچنان که در جاى ديگر، به اين نکته تصريح نموده مى فرمايد: «وَ تَزَوَّدُوا فَإنَّ خَيرَ الزّادِ التّقوَى وَ اتَّقُونِ يَا أُولِى الألبَاب»؛ و وضع نفس در فسق و فجور بر خلاف وضعى است که در صورت تقوا دارد. طغیان قوم ثمود و پى کردن ناقه صالح(ع) «کَذَّبَت ثَمُودُ بِطغْوَاهَا»: کلمۀ «طغوى» مانند کلمۀ «طغيان»، مصدر است و حرف «باء» - که بر سر آن در آمده - باى سببيّت است. و آيه شريفه و آيات بعدش تا آخر سوره، جنبه استشهاد دارد و مى خواهد براى آيه «قد أفلح من زکّيها...»، نمونه اى ذکر کند. «إِذِ انبَعَث أَشقَاهَا»: کلمۀ «إذ» ظرف است براى جمله «کذّبت»، و يا براى جملۀ «بطغويها». و مراد از «اشقاى ثمود»، آن کسى است که ناقه را پى کرد. و به طورى که در روايات آمده، نامش «قدار بن سالف» بوده، که مردم ثمود، او را به اين کار واداشتند. چون در آيات بعدى، همۀ ضميرها را ضمير جمع آورده، و همه مردم ثمود را مذمّت مى کند. «فَقَالَ لهَُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَ سُقْيَهَا»: مراد از «رسول الله»، حضرت صالح پيغمبر است، که پيامبر قوم ثمود بود. و کلمۀ «ناقه» در جملۀ «ناقة الله» با فعلى از قبيل «أحذرکم» به صداى بالا قرائت شده، تا مفعول آن باشد، و کلمۀ «سُقيها» عطف بر ناقه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۲ و معناى آيه اين است که: صالح پيغمبر، با رسالتى از ناحيه خدا، به ايشان گفت: از ناقۀ خدا و نيز از آبشخور آن، پروا کنيد و متعرض او نشويد. نه به قتلش اقدام کنيد و نه نوبت آب او را از او بگيريد. و خداى تعالى، داستان اين ناقه را در سورۀ هود و سوره هاى ديگر به طور مفصل آورده. «فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُم بِذَنبِهِمْ فَسوَّاهَا»: کلمۀ «عقر» به معناى ريشه کن کردن چيزى است که به سر بريدن شتر و مطلق کشتن نيز اطلاق مى شود. و کلمۀ «دمدمه» به معناى خراب کردن بنا بر روى کسى است. وقتى مى گويند: «دمدم عليه القبر»، معنايش اين است که خاک قبر را بر سرش فرو ريخت. و منظور از اين عبارت، اين است که: عذاب الهى، به خاطر گناهانى که کردند، همه آنان را فرا گرفت، و نسلشان را قطع و آثارشان را محو و نابود کرد. و در جملۀ «فسوّيها»، ظاهرا ضمير به ثمود بر مى گردد و مؤنث بودنش، به اعتبار قبيله بودن اين قوم است، و قبيله مؤنث است. و معناى جمله اين است که: خداى تعالى اين قبيله را با خاک يکسان کرد. ممکن هم هست ضمير مذکور، به کلمۀ «ارض» که از مفاد استفاده مى شود، بر گردد، و تسويۀ ارض، به معناى تسطيح آن و از بين بردن پستى و بلندی هاى آن است. بعضى ضمير را به «دمدمه» برگردانده اند. دمدمه اى که از فعل «فدمدم» استفاده مى شود، و معناى جمله اين است که: دمدمه آنان را تسويه کرد. يعنى همه را دمدمه کرد، و هيچ صغير و کبيرى را استثناء نکرد. «وَ لا يخَافُ عُقْبَهَا»: ضمير در اين آيه، يا به «دمدمه» بر مى گردد، و يا به «تسويه» و «واو» براى استيناف است. و يا واو حاليه است، و معنايش اين است که: پروردگار ثمود، از عاقبت دمدمه آنان و يا تسويه ايشان پروايى نکرد، آن چنان که پادشاهان و مستکبران از عاقبت وخيم عقاب دشمنان خود و آثار سوء آن پروا و دلواپسى مى کنند. براى اين که پادشاهان نمى دانند عاقبت اين عقابشان چيست، و چه آثارى به جاى مى گذارد، ولى خداى تعالى، مى داند عاقبت عقابش چيست. همان است که خودش اراده کرده، و مطابق با فرمان و اذن خود اوست. بنابراين، آيه مورد بحث، قريب المعناى با آيه زير است که مى فرمايد: «لا يسئل عمّا يفعل و هم يسئلون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۳ بعضى گفته اند: ضمير در «لا يخاف = نمى ترسد»، به همان فرد اشقاى ثمود - «قدار بن سالف» - بر مى گردد، و معنايش اين است که: کشندۀ ناقه، از عاقبت وخيم عمل خود نمى ترسد. بعضى ديگر گفته اند: ضمير در «لا يخاف» به صالح «عليه السلام» و ضمير در «عقبيها» به دمدمه بر مى گردد، و معنايش اين است که: صالح،از عاقبت دمدمه آن قوم نمى ترسيد، براى اين که به نجات خود اطمينان داشت. و وجه ضعف اين دو قول روشن است. بحث روایتی: (رواياتى درباره الهام «فجور» و «تقوى») در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ نَفسٍ وَ مَا سَوَّيهَا» آمده که: يعنى آن را بيافريد و صورتگرى کرد. و در مجمع البيان آمده: از زراره و محمّد بن مسلم و حمران روايت شده که از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» نقل کرده اند که در تفسير آيه «فألهمها فجورها و تقويها» فرموده اند: يعنى براى او بيان کرده که چه کارهايى مى کند و چه کارهايى نمى کند. و در تفسير آيه: «قد أفلح من زکّيها» فرمودند: يعنى رستگار شد هر کس اطاعت کرد؛ «و قد خاب من دسّيها»، و نوميد و زيانکار شد هر کس که معصيت کرد. و در الدرّ المنثور است که احمد، مسلم، ابن جرير، ابن منذر، و ابن مردويه، از عمران بن حصين روايت کرده اند که گفت: مردى به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشت: يا رسول اللّه! آيا به نظر شما آنچه امروز مردم مى کنند و درباره آن رنج مى کشند، چيزى است که خداى تعالى قبلا قضايش را رانده و از پيش، مقدّرش کرده؟ و همچنين آنچه بعدا براى مردم پيش مى آيد و رفتارى که با پيامبر خود مى کنند، و با همان رفتار، حجت بر آنان تمام مى شود؛ همۀ اين ها از پيش مقدّر شده؟ فرمود: بله، سرنوشتى است که از پيش تعيين شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۴ مرد پرسيد: پس حال که وضع چنين است، ديگر اين همه تلاش براى چيست؟ فرمود: خداى تعالى، وقتى کسى را براى يکى از دو سرنوشت فجور و تقوا خلق کرده، راه رسيدن به آن را هم برايش فراهم مى سازد و او را آماده مى کند تا براى رسيدن به آن هدف، عمل کند. و اين معنا را، قرآن کريم تصديق نموده، مى فرمايد: «و نفس و ما سوّيها فألهمها فجورها و تقويها». مؤلّف: اين که سائل پرسيد: «و همچنين آنچه بعدا براى مردم پيش مى آيد...»، معنايش اين است که: وجوب صدور فعل، چه حسنه و چه سيئه، از نظر قضاء و قدرى که قبلا رانده شده منافات ندارد، با اين که از نظر صدورش از انسان اختيارى و ممکن باشد؛ و ما اين معنا را در بحث هاى گذشته اين کتاب، مکرر ذکر نموده و توضيح داديم. و در همان کتاب است که: ابن ابى حاتم، ابوالشيخ، ابن مردويه، و ديلمى، از جويبر، از ضحاکف از ابن عبّاس روايت کرده اند که گفت: از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شنيدم مى خواند: «قد أفلح من زکّيها» و مى فرمود: «رستگار شد نفسى که خدا آن را تزکيه کرده باشد؛ و زيانکار شد آن نفسى که خدا از هر چيزى محرومش کرده باشد». مؤلّف: اين که در اين حديث، تزکيه و محروم کردن را به خداى تعالى نسبت داده، به وجهى درست است، و با انتساب اولى به اطاعت خود انسان، و دومى به معصيت خود آدمى منافات ندارد. چون مکرر خاطرنشان کرده ايم که محروميت از هدايت، و به عبارت ديگر، «اضلال»، تنها به عنوان مجازات، منسوب به خدا مى شود و خداى تعالى، هرگز ابتداء کسى را اضلال نمى کند. همچنان که خودش فرمود: «و ما يضلّ به إلّا الفاسقين». و در مجمع البيان آمده که روايت صحيح، از عثمان بن صهيب، از پدرش ‍ رسيده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به على بن ابى طالب فرمود: شقى ترين اولين چه کسى بود؟ عرضه داشت: کُشندۀ ناقه صالح. فرمود: درست گفتى، حال بگو ببينم: شقى ترين آخرين کيست؟ على «عليه السلام» مى گويد: عرضه داشتم: نمى دانم يا رسول الله. فرمود: آن کسى است که تو را بر اين جايت (اشاره کرد به فرق سرش) ضربت مى زند. مؤلّف: اين معنا را از عمّار ياسر نيز روايت کرده. و در تفسير برهان است که ثعلبى و واحدى، هر دو به سند خود، از عمّار و از عثمان بن ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۵ صهيب، و از ضحاک و ابن مردويه، به سند خود، از جابر بن سمره، و از عمّار و از ابن عدى و يا از ضحاک، و خطيب بغدادى، در تاريخ خود، از جابر بن سمره، و طبرانى و موصلى و احمد از ضحاک از عمار، روايت کرده اند که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: اى على! اشقاى اولين، کُشندۀ ناقۀ صالح بود، و اشقاى آخرين، قاتل تو است. و در روايتى آمده که: اشقاى آخرين کسى است که اين - محاسنت - را با اين - خون سرت - خضاب مى کند. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۶ «سوره لیل» آيات ۱ - ۲۱ سوره ليل سوره «ليل»، مکّى است و بيست و یک آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * وَ الَّيْلِ إِذَا يَغْشى (۱) وَ النهَارِ إِذَا تجَلى (۲) وَ مَا خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الاُنثى (۳) إِنَّ سعْيَکمْ لَشتى (۴) فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَ اتَّقَى (۵) وَ صدَّقَ بِالحُْسنى (۶) فَسنُيَسرُهُ لِلْيُسرَى (۷) وَ أَمَّا مَن بخِلَ وَ استَغْنى (۸) وَ کَذَّب بِالحُْسنى (۹) فَسنُيَسرُهُ لِلْعُسرَى (۱۰) وَ مَا يُغْنى عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى (۱۱) إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى (۱۲) وَ إِنَّ لَنَا لَلاَخِرَةَ وَ الاُولى (۱۳) فَأَنذَرْتُکمْ نَاراً تَلَظى (۱۴) لا يَصلَاهَا إِلا الاَشقَى (۱۵) الَّذِى کَذَّب وَ تَوَلى (۱۶) وَ سيُجَنَّبهَا الاَتْقَى (۱۷) الَّذِى يُؤْتى مَالَهُ يَتزَکى (۱۸) وَ مَا لاَحَدٍ عِندَهُ مِن نِّعْمَةٍ تجْزَى (۱۹) إِلا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الاَعْلى (۲۰) وَ لَسوْف يَرْضى (۲۱) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. سوگند به شب، وقتى که روى روز را مى پوشاند. (۱) و سوگند به روز، وقتى که ظاهر مى گردد. (۲) و سوگند به کسى که جنس نر و ماده را خلق کرده. (۳) که اعمال شما متفرق و گوناگون است. (۴) اما آن که انفاق کند و پرهيزکار باشد. (۵) و پاداش نيک روز جزا را قبول داشته باشد. (۶) به زودى، راه انجام کارهاى نيک را برايش آسان مى سازيم. (۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۷ و اما کسى که بخل بورزد و طالب ثروت و غنى باشد. (۸) و پاداش نيک روز جزا را تکذيب کند. (۹) اعمال نيک را در نظرش سنگين و دشوار مى سازيم. (۱۰) و او وقتى هلاک شود، مالش هيچ سودى به حالش نخواهد داشت. (۱۱) آرى هدايت به عهده ماست. (۱۲) و دنيا و آخرت مال ماست. (۱۳) اينک شما را از آتشى هشدار مى دهم که زبانه مى کشد. (۱۴) و جز شقى ترها را نمى سوزاند. (۱۵) آن کسان را که آيات و دعوت ما را تکذيب نموده، از قبولش ‍ اعراض کردند.(۱۶) و به زودى افراد با تقواتر از آن دور داشته مى شوند. (۱۷) آنان که مال خود را مى دهند تا آن را پاک و پر برکت و داراى نمو سازند. (۱۸) و احدى از صاحب مال طلبکار نيست تا پاداش بخواهد. (۱۹) مال خدا را در راه به دست آوردن رضايت پروردگار اعلاى خود داده. (۲۰) که به زودى راضى هم مى شود. (۲۱) «بیان آیات» غرض اين سوره، تهديد و انذار است، و اين هدف را از اين راه دنبال مى کند که به انسان ها بفهماند مساعى و تلاش هايشان، يک جور نيست. بعضى از مردمند که انفاق مى کنند و از خدا پروا دارند، و وعدۀ حُسناى خدا را تصديق مى کنند. و خداى تعالى هم در مقابل، حياتى جاودانه و سراسر سعادت در اختيارشان مى گذارد. و بعضى ديگرند که بخل مى ورزند و به خيال خود، مى خواهند بى نياز شوند و وعدۀ حُسناى خدايى را تکذيب مى کنند. و خداى تعالى هم، آنان را به سوى عاقبت شر راه مى برد. و در اين سوره، اهتمام و عنايت خاصى به مسأله انفاق مالى شده است. و اين سوره، از نظر زمينه آياتش، هم مى تواند مکّى باشد، و هم مدنى. «وَ اللَّيْلِ إِذَا يَغْشى»: در اين آيه، به شب، هنگامى که روز را فرا مى گيرد، سوگند ياد شده؛ و فراگيرى شب نسبت به روز، در جاى ديگر نيز آمده، فرموده: «يغشى اللّيل النّهار»، و احتمال هم دارد که مراد، فراگيرى زمين و يا فراگيرى و پوشاندن قرص خورشيد باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۸ «وَ النهَارِ إِذَا تجَلى»: اين آيه عطف است به کلمۀ «اللّيل»، و کلمۀ «تجلى» به معناى ظهور و پيدا شدن چيزى است بعد از خفا و ناپيدایی اش. و اگر صفت «ليل» را به صيغه مضارع و صفت «نهار» را به صيغه ماضى آورد، براى همان نکته اى بود که در آغاز سوره قبلى بيان کرديم. «وَ مَا خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الاُنثى»: اين آيه نيز مانند آيه قبلى، عطف است بر کلمۀ «ليل»، و کلمۀ «ما» در آن موصوله است، و منظور از آن خداى سبحان است؛ و اگر از خداى تعالى تعبير کرد به «ما = چيزى که»، با اين که بايد تعبير کرده بود به «من = کسى که»، براى آن بود که ابهام گويى در اين جا - که به عظمت اشعار دارد - رعايتش لازم تر بود، تا رعايت معناى لغوى. و معناى آيه اين است که: سوگند مى خورم به شب، وقتى همه جا را فرا مى گيرد و به روز، وقتى که همۀ پنهان ها را آشکار مى سازد، و به چيزى که نر و ماده را با اين که از يک نوعند، مختلف آفريد. ولى بعضى از مفسّران، کلمۀ «ما» را مصدريّه گرفته اند، که معنايش ‍ چنين مى شود: «و سوگند مى خورم به خلقت نر و ماده»؛ ولى اين نظريه ضعيف است. و مراد از نر و ماده، مطلق نر و ماده است، هرچه که باشد، و هر جا محقّق شود. ولى بعضى گفته اند: خصوص نر و ماده از انسان است. و بعضى ديگر گفته اند: مراد، خصوص «آدم و حوا» است؛ ولى از همه وجوه بهتر، همان وجه اول است. «إِنَّ سعْيَکمْ لَشتّى»: کلمۀ «سعى» به معناى راه رفتن به سرعت است و مراد از آن، عملى است که با کمال اهتمام انجام شود. و اين کلمه، هرچند مفرد است، ولى معناى جمع را مى دهد، و کلمۀ «شتى»، جمع کلمۀ «شتيت = متفرق» است. مانند کلمۀ «مرضى» که جمع «مريض» است. و جملۀ مورد بحث، جواب سوگندهاى سه گانه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۰۹ و معنايش اين است که: «من سوگند مى خورم به اين واقعيات متفرق، که هم در خلقت و هم در اثر متفرّق اند، به اين که مساعى شما نيز، هم از نظر نفس عمل و هم از نظر اثر، مختلف اند. بعضى عنوان اعطاء و تقوا و تصديق را دارد و اثرش هم، خاص به خودش است، و بعضى ها عنوان بخل و استغناء و تکذيب دارد و اثرش هم مخصوص خودش است». «فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَ اتَّقَى وَ صدَّقَ بِالحُْسنى»: و مراد از «اعطاء»، انفاق مال در راه رضاى خداست، به دليل اين که در مقابلش بخل را آورده، که ظهور در امساک از انفاق مال دارد. و نيز به دليل اين که دنبالش مى فرمايد: «و ما يُغنى عنه ماله إذا تردّى»؛ و جملۀ «و اتّقى»، به منزله تفسيرى است براى اعطاء، و مى فهماند که مراد از اعطاء، اعطاى بر سبيل تقواى دينى است. «و صَدَّقَ بِالحُسنى»: کلمۀ «حُسنى»، صفتى است که در جاى موصوف خود نشسته، و ظاهرا موصوفش «وعده» باشد، و تقدير کلام: «و صدّق بالعدة الحسنى» باشد. و مراد از «عده»، وعدۀ ثوابى است که خداى تعالى، در مقابل انفاق به انگيزه رضاى او داده. انفاقى که تصديق قيامت و ايمان بدان باشد، که لازمۀ چنين انفاق و چنين تصديقى، تصديق به وحدانيّت خداى تعالى در ربوبيّت و الوهيت نيز هست. و همچنين، مستلزم ايمان به رسالت رسولان هم هست. چون رسالت، تنها راه رسيدن و ابلاغ وعدۀ ثواب اوست. و حاصل دو آيه اين است که: کسى که مؤمن به خدا و به رسول او و به روز جزا باشد و مال خود را، به خاطر خدا و تحصيل ثواب او انفاق کند، ثوابى که به زبان رسولش وعده اش را داده (ما چنين و چنانش مى کنيم)، به او مى دهيم. مراد از اين که درباره مؤمن انفاق کننده متقّى فرمود: «فسنُيسّره لليُسرى» «فَسنُيَسرُهُ لِلْيُسرَى»: کلمۀ «تيسير»، به معناى تهيه کردن و آماده نمودن است. و کلمۀ «يسرى»، به معناى خصلتى است که در آن، آسانى باشد و هيچ دشوارى نداشته باشد. و اگر تهيه کردن را توصيف کرد به آسانى، در حقيقت نوعى مجازگويى شده. پس منظور از آن اين است که: توفيق اعمال صالحه را به او بدهد، و انجام اين گونه اعمال را برايش آسان سازد، به طورى که هيچ گونه دشوارى در آن نباشد. و يا منظور اين است که: او را آماده حياتى سعيد کند. حياتى نزد پروردگارش. حياتى بهشتى؛ و به اين نحو آماده اش کند که توفيق اعمال صالحى را به او بدهد. و «وجه دوم»، هم به ذهن نزديک تر است و هم انطباقش با وعده هايى که از قرآن معهود ماست، منطبق تر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۱۰ «وَ أَمَّا مَن بخِلَ وَ استَغْنى * وَ کَذَّب بِالحُْسنى * فَسنُيَسرُهُ لِلْعُسرَى * وَ مَا يُغْنى عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى«»: کلمۀ «بخل» در مقابل کلمۀ «اعطاء = دادن»، به معناى ندادن است؛ و کلمۀ «استغناء»، به معناى طلب غنا و ثروت از راه ندادن و جمع کردن است. و مراد از «تکذيب به حُسنى»، کفر وعدۀ حسنى و ثواب خداست، که انبيا آن را به بشر رسانده اند. و معلوم است که کفر به آن وعده، کفر به اصل قيامت است. و مراد از «تيسير للعسرى»، خذلان و ندادن توفيق اعمال صالح است. به اين گونه که اعمال صالح را در نظرش سنگين کند، و سينه اش را براى ايمان به خدا گشاده نسازد، و يا او را آماده عذاب کند. و کلمۀ «تردّى» - که مصدر فعل ماضى «تردى» است - به معناى سقوط از مکانى بلند است، که بر هلاکت هم اطلاق مى شود. پس مراد از «تردّى» در اين جا، اين است که چنين کسى وقتى در حفرۀ قبر و يا در جهنّم و يا در ورطه هلاکت سقوط مى کند، مالش به چه دردش ‍ مى خورد؟ و کلمۀ «ما»، هم مى تواند استفهامى باشد و هم نافيه. اگر استفهامى باشد که معنايش همان بود که گفتيم؛ و اگر نافيه باشد، معنايش ‍ اين مى شود که: چنين کسى در هنگامى که به ورطۀ هلاکت مى افتد، مالش ‍ به دردش نمى خورد. «إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى وَ إِنَّ لَنَا لَلاَخِرَةَ وَ الاُولى»: اين دو آيه، مطالب قبل يعنى تيسير براى «يسرى» و «عسرى» را تعليل مى کند. ممکن هم هست بگوييم از همان مطالب قبل با کوتاه ترين بيان، خبر مى دهد. و حاصلش اين است که: ما اين تيسير را مى کنيم؛ و يا اين بيان را مى آوريم؛ براى اين که هدايت کرده باشيم. چون هدايت خلق به عهدۀ ماست و هيچ مانعى ما را در اين هدايت، مزاحمت نمى کند و مانع نمى شود. رده:تفسیر المیزان