تفسیر المیزان

تهديد آن که مانع نمازگزاردن پيامبر«ص» مى شده َ«کلا لَئن لَّمْ يَنتَهِ لَنَسفَعَا بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ کَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ»: در مجمع البيان مى گويد: کلمۀ «سفع» به معناى جذب شديد است، وقتى گفته مى شود: «شفعت الشئ»، معنايش اين است که: من آن چيز را به شدّت جذب کردم و گرفتم. و در اين آيه، «ناصية» (موى جلو پيشانى) را به صفت «کاذبة» و «خاطئة» توصيف کرده، با اين که اين دو صفت، صفت صاحب پيشانى است، و اين طور نسبت دادن از باب مجاز است. و در اين کلام، ردعى شديد و تهديدى بالغ است و مى فرمايد: مسأله آن طور نيست که او پنداشته و خواسته است، و يا او نمى تواند چنين کند. سوگند مى خورم که اگر دست از اين بازداريش از نماز بر ندارد و منصرف نگشته، همچنان بنده ما را از نماز نهى کند، به طور مسلّم، ناصيه او را به شدّت خواهيم گرفت، و به وضعى ذلّت بار، او را به سوى عذاب جذب مى کنيم. آرى، ناصيه اى را که صاحبش کاذب است و به خطا سخن مى گويد و عمل مى کند، به شدّت جذب خواهيم کرد. «فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ سنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ»: کلمۀ «نادى» به معناى مجلس است، و گويا مراد از مجلس، اهل مجلس باشد. مى فرمايد: وقتى او را گرفتيم اهل مجلس خود را به کمک بخواند. ولى بعضى گفته اند: اصلا کلمۀ نادى، به معناى جليس (همنشين) است، و کلمه «زبانيه» به معناى فرشتگان موکل بر آتش است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۴ بعضى گفته اند: زبانيه در کلام عرب، به معناى پليس است، و امر در آيه تعجيزى است. مى خواهد با اين امر به شدّت اخذ اشاره کرده باشد، و معنايش اين است که: بايد اين کسى که از نماز نهى مى کند، جمع خود را صدا بزند، تا او را از دست ما نجات دهند. و ما به زودى، پليس هاى موکّل بر آتش را - که فرشتگانى خشن و پر نيرو هستند - صدا مى زنيم. آن وقت است که نصرت هيچ ناصرى، سودى به حال او نخواهد داشت. «َکلا لا تُطِعْهُ وَ اسجُدْ وَ اقْترِب»: در اين آيه، ردع قبلى تکرار شده، تا در آن تأکيد شده باشد، و معناى جملۀ «لا تطعه» اين است که: تو اى پيامبر، او را در نهيش از نماز اطاعت مکن، و اين خود قرينه اى است بر اين که: مراد از جملۀ «و اسجد»، سجده کردن در نماز است، و چه بسا نمازى که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در آن ايام مى خوانده، مرکب از همين دو عنوان، يعنى «سجده» و «تسبيح» بوده. ولى بعضى از مفسّران گفته اند: منظور از اين سجده کردن، نماز خواندن نيست، بلکه سجده اى است که بعد از خواندن اين سوره و سه سوره ديگر قرآن واجب است، و به آن چهار سوره، «عزائم چهارگانه» مى گويند. و کلمۀ «اقترب»، امر از مصدر اقتراب است، که به معناى تقرّب به خداى تعالى است. و بعضى گفته اند: نزديک شدن به ثواب خداى تعالى است. ==بحث روايتى: (در باره ماجراى نزول نخستين وحى بر پيامبر«ص») == در الدرّالمنثور است که عبدالرزاق، احمد، عبد بن حميد، بخارى، مسلم، ابن جرير، ابن انبارى - در کتاب مصاحف - ابن مردويه و بيهقى، از طريق ابن شهاب، از عروة بن زبير، از عايشه أمّ المؤمنين روايت کرده اند که گفت: اولين روزنه اى که از وحى به روى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» باز شد، اين بود که در عالَم رؤيا، در خواب چيزهايى مى ديد که چون صبح روشن در خارج واقع مى شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۵ سپس علاقه و محبت به خلوت و تنهايى در دلش انداخته شد، و (غالبا) تک و تنها، در غار حرا - ۱۸ کيلومترى مکّه - به سر مى برد. و در هر سال، براى اين که مدتى در آن جا به تهجّد و عبادت بپردازد، خود را آماده مى ساخت و آب و طعام تهيه مى کرد، و آن مدت را يکسره به عبادت مى پرداخت و به خانه نمى رفت. سال بعد نيز، چنين مى کرد و باز براى آن مدت توقف در حرا، خود را آماده مى ساخت. تا آن که شبى که در غار حرا بود، فرشتۀ خدا، حق را بر او نازل کرد و بدو گفت: «إقرأ». رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پاسخ داد: من خواندن بلد نيستم. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: آن فرشته مرا گرفت و فشارى بر من وارد آورد، به طورى که تاب و توانم از دست رفت. آنگاه رهايم کرد، و دوباره گفت: «إقرأ». گفتم: من خواندن بلد نيستم. باز مرا گرفت و فشار داد، به طورى که طاقتم از دست رفت. اين بار هم مرا رها کرد و گفت: «إقرأ». گفتم: خواندن نمى دانم. بار سوم مرا گرفت، و همان فشار را وارد آورد، به طورى که توانم از دست رفت. اين بار نيز مرا رها کرد و گفت: «إقرأ باسم ربّک الّذى خلق * خلق الإنسان من علق * إقرأ و ربّک الأکرم * الّذى علّم بالقلم...». پس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» اين سوره را گرفت و به طرف مکّه برگشت، در حالى که قلبش به شدّت مى تپيد، تا به خانه خديجه، دختر خويلد رسيد. گفت: مرا بپيچيد! مرا بپیچيد! اهل خانه، او را در روپوشى پيچيدند، تا آن حالت ترس و اضطرابش آرام گرفت. آنگاه به خديجه رو کرد و داستان را براى او باز گفت، و در آخر گفت: بر جان خود مى ترسم. خديجه گفت: ابدا، چيزى نيست، خدا هرگز تو را خوار نمى کند. براى اين که تو شخصى نيکوکارى، و صله رحم مى کنى و زحمت ديگران را تحمّل مى نمايى و برهنگان را مى پوشانى، تو ميهمان نواز و ياور مبتلايانى. آنگاه خديجه، آن جناب را نزد پسر عمّش، ورقة بن نوفل بن اسد بن عبدالعُزّى - که در جاهليت از بت پرستى به کيش نصرانيت در آمده بود - آورد. و ابن ورقه، زبان عبرانى را مى دانست و انجيل را به طور کامل به عبرانى مى نوشت، مردى سالخورده و نابينا بود. خديجه گفت: اى پسر عم! کمى به سخنان پسر برادرت گوش کن. ورقه گفت: اى برادرزاده! چه مى بينى؟ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آنچه ديده بود، به او خبر داد. ورقه گفت: اين همان ناموسى است که خدا بر موسايش نازل مى کرد، و اى کاش، من در آن درخت شاخه اى بودم، واى کاش زنده مى ماندم تا آن روزى که قوم تو از مکّه بيرونت مى کنند. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيد: بيرون کنندگان من، قوم من خواهند بود؟ گفت: بله، هيچ پيامبرى نياورده مثل آنچه تو آورده اى، مگر آن که مورد حمله و دشمنى قومش قرار گرفته، و من اگر آن روز تو را دريابم، ياريت خواهم کرد. يارى صميمانه، ليکن چيزى نگذشت که ورقه از دنيا رفت و مدتى وحى تعطيل شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۶ ابن شهاب مى گويد: ابوسلمه بن عبدالرحمان برايم حديث کرد که جابر بن عبد اللّه انصارى روزى از مسأله وحى سخن مى گفت. در ضمن سخن، گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: در حينى که داشتم قدم مى زدم، ناگهان صوتى از طرف آسمان شنيدم. سر بلند کردم، ناگهان همان کسى را ديدم که در غار حرا او را ديده بودم. ديدم که بين آسمان و زمين، بر کرسى نشسته. من از ديدنش دچار رعب شده به خانه برگشتم، و گفتم: مرا بپيچيد؛ مرا بپيچيد! در همين حال، اين آيه نازل شد که: «يا أيّها المدثّر * قم فأنذر * و ربّک فکبّر * و ثيابک فطهّر * و الرجز فاهجر». از آن به بعد، وحى خدا پى در پى رسيد. و نيز، در همان کتاب است که ابن ابى شيبه و ابن جرير و ابونعيم (در کتاب دلائل )، از عبداللّه بن شداد روايت کرده اند که گفت: جبرئيل بر محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نازل شد و گفت: اى محمّد بخوان! پاسخ داد: من خواندن نمى دانم. او را در آغوش خود کشيد، سپس گفت: اى محمّد بخوان! پاسخ داد: سواد ندارم. گفت: «إقرأ باسم ربّک الّذى خلق ... ما لم يعلم». پس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نزد خديجه آمد و گفت: اى خديجه! به گمانم چيزى به من شده. خديجه گفت: حاشا، به شما چيزى نشده، به خدا قسم، پروردگار تو، به تو آسيبى نمى رساند. چون تاکنون حتى يک عمل زشت نکرده اى. خديجه اين را گفت و برخاسته، نزد ورقه رفت و جريان را به او گفت. ورقه گفت: اگر مطلب همين طور باشد که او گفته (به تو مژده مى دهم که) شوهرت، پيغمبرى از پيامبران است، و به زودى از امّتش، صدمه هاى بسيار خواهد ديد؛ و اگر من، نبوّتش را درک کنم، حتما به او ايمان مى آورم. راوى مى گويد: بعد از اين جريان، مدتى جبرئيل نازل نشد. خديجه گفت: به نظرم پروردگارت بر تو خشم کرده، آنگاه خداى تعالى اين سوره را نازل کرد: «و الضُّحى و اللّيل إذا سجى * ما ودّعک ربّک و ما قلى». مؤلّف: در اين باب روايتى آمده که سوره اى که جبرئيل بر آن جناب نازل کرد، سوره حمد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۷ ولى اين داستان که در روايات آمده، خالى از اشکال و بلکه اشکال ها نيست. براى اين که: اولا به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، نسبت شک در نبوت خود داده و گفته که: آن جناب، احتمال داده آن صدا و آن شخصى که بين زمين و آسمان ديده و آن سوره اى که به او نازل شده، همه از القاآت شيطانى باشد. و ثانيا، به وى نسبت داده که اضطراب درونيش زايل نشد، تا وقتى که يک مرد نصرانى - ورقة بن نوفل - که خود را به رهبانيت زده بود، به نبوتش شهادت داد. آن وقت اضطرابش ‍ زايل شد. با اين که خداى تعالى درباره آن جناب فرموده: «قل إنّى على بيّنة من ربّى». و چگونه ممکن است چنين کسى از سخنان يک نصرانى تحت تأثير قرار گيرد و براى آرامش خاطرش، محتاج به آن باشد، مگر در آن سخنان چه حجّت روشنى بوده؟ و مگر خداى تعالى، درباره آن جناب نفرموده: «قُل هذه سبيلى أدعوا إلى اللّه على بصيرة أنا و من اتّبعنى»؟ و آيا اعتماد کردن به قول ورقه بصيرت است؟ و بصيرت پيروانش هم، همين است که ايمان آورده اند به کسى که به گفتارى بى دليل ايمان آورده و اعتماد کرده؟ و آيا وضع ساير انبيا هم، بدين منوال بوده؟ و آن جا که خداى تعالى مى فرمايد: «إنّا أوحينا إليک کما أوحينا إلى نوح و النبيّين من بعده»، امّت اين انبيا هم، اعتمادشان به نبوت پيغمبرشان براى اين بوده که مثلا پيرمردى همانند ورقه گفته است که نوح پيغمبر است، و يا هود و صالح پيغمبرند؟ قطعا پايه تشخيص نبوت يک پيغمبر، اين قدر سست نيست. بلکه حق اين است که: نبوت و رسالت، ملازم با يقين و ايمان صد در صد شخص پيغمبر و رسول است. او قبل از هر کس ديگر، به نبوّت خود از جانب خداى تعالى یقین دارد، و بايد هم چنين باشد. روايات وارده از ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» هم، همين را مى گويد. و در مجمع البيان، در ذيل آيه «أرأيت الّذى ينهى...» آمده که: ابوجهل گفت: راستى، محمّد صورت خود را در حضور شما به خاک مى گذارد؟ گفتند: بله. گفت: به آن کسى سوگند که بايد به او سوگند خورد، اگر او را ببينم که چنين مى کند، گردنش را لگدمال خواهم کرد. شخصى در همان بين، صدا زد: اين است که دارد نماز مى خواند. ابوجهل پيش رفت تا گردن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را لگدکوب کند. چيزى نگذشت که عقب عقب برگشت، در حالى که دستها را پيش ‍ رويش گرفته بود، (گويى از چيزى پرهيز مى کرد و بلايى را از خود دور مى ساخت). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۸ مردم از او پرسيدند: تو را چه مى شود، اى ابا الحَکَم؟ گفت: بين من و او خندقى از آتش است و اين ها، بالدارهايند. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: به آن خدايى که جانم به دست اوست، اگر به من نزديک مى شد، ملائکه، تکّه تکّه بدنش را مى قاپيدند. اين جا بود که خداى تعالى، آيه «أرأيت الّذى ينهى» را تا به آخر سوره نازل کرد. اين روايت را، مسلم هم، در صحيح خود نقل کرده. و در تفسير قمى، در تفسير آيه مورد بحث گفته: وليد بن مغيره، مردم را از نماز خواندن و از اطاعت خدا و رسول نهى مى کرد. خداى تعالى در باره اش فرمود: «أرأيت الّذى ينهى * عبدا إذا صلّى». مؤلّف: مفاد اين روايت، با سياق آيات نمى سازد. چون از سياق بر مى آيد: نمازگزار، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بوده، نه مردم. و در مجمع البيان آمده که: در حديثى، از عبداللّه بن مسعود آمده که فرمود: نزديک ترين حال بنده به خدا، حال سجود است. و در کافى، به سند خود، از وشاء روايت کرده که گفت: من از حضرت رضا «عليه السلام» شنيدم مى فرمود: نزديک ترين حال بنده به خدا، حالت سجود اوست، و به همين جهت است که فرموده: «و اسجد و اقترب». و در مجمع البيان است که عبداللّه بن سنان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: سوره هاى عزائم - که سجده آن ها واجب است - عبارتند از: «الم تنزيل»؛ و «حم سجده» و «النّجم إذا هوى» و «إقرأ باسم ربّک»، و بقيه سجده ها - که در سراسر قرآن است - مستحب است، نه واجب. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۹ «سوره قدر» آيات ۱ - ۵ سوره قدر * سوره «قدر»، مکّى است و پنج آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فى لَيْلَةِ الْقَدْرِ(۱) وَ مَا أَدْرَاک مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ(۲) لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيرٌ مِّنْ أَلْفِ شهْرٍ(۳) تَنزَّلُ الْمَلَائکَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبهِم مِّن کُلِّ أَمْرٍ(۴) سلَامٌ هِىَ حَتّى مَطلَع الْفَجْرِ(۵) «ترجمه آيات» به نام خداوند رحمان و رحيم. ما اين قرآن عظيم الشأن را (که رحمت واسع و حکمت جامع است)، در شب قدر نازل کرديم. (۱) و تو چه مى دانى شب قدر چيست؟ (۲) شب قدر (در مقام و مرتبه)، از هزار ماه بهتر و بالاتر است. (۳) در اين شب، فرشتگان و روح (يعنى جبرئيل) به اذن خدا، از هر فرمان (و دستور الهى و سرنوشت خلق) نازل مى شوند. (۴) اين شب رحمت و سلامت و تهنيت است تا صبحگاه. (۵) «بیان آيات» اين سوره، نزول قرآن در شب قدر را بيان مى کند، و آن شب را تعظيم نموده، از هزار ماه بالاتر مى داند. چون در آن شب، «ملائکه» و «روح» نازل مى شوند. و اين سوره، هم احتمال مکّى بودن را دارد، و هم مى تواند مدنى باشد، و رواياتى که درباره سبب نزول آن، از امامان اهل «عليهم السلام» و از ديگران رسيده، خالى از تأييد مدنى بودن آن نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۰ و آن رواياتى است که دلالت دارد بر اين که: اين سوره بعد از خوابى بود که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ديد، و آن خواب اين بود که ديد بنى اميّه بر منبر او بالا مى روند، و سخت اندوهناک شد، و خداى تعالى، براى تسليتش اين سوره را نازل کرد (و در آن فرمود: شب قدر، بهتر از هزار ماه حکومت بنى اميّه است). نزول قرآن در شب قدر «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فى لَيْلَةِ الْقَدْرِ»: ضمير در «أنزَلنَاهُ» به قرآن برمى گردد، و ظاهرش اين است که مى خواهد بفرمايد: همۀ قرآن را در شب قدر نازل کرده، نه بعضى از آيات آن را. مؤيّدش هم اين است که تعبير به «انزال» کرده، که ظاهر در اعتبار يکپارچگى است؛ نه تنزيل که ظاهر در نازل کردن تدريجى است. و در معناى آيه مورد بحث، آيه زير است که مى فرمايد: «وَ الکِتَابُ المُبِين إنَّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةٍ مُبَارَکَة»، که صريحا فرموده: همه کتاب را در آن شب نازل کرده. چون ظاهرش اين است که نخست سوگند به همۀ کتاب خورده، بعد فرموده: اين کتاب را که به حرمتش سوگند خورديم، در يک شب و يکپارچه نازل کرديم. پس مدلول آيات اين مى شود که قرآن کريم دو جور نازل شده: يکى، يکپارچه در يک شب معين، و يکى هم به تدريج در طول بيست و سه سال نبوّت، که آيه شريفه «وَ قُرآناً فَرَقنَاهُ لِتَقرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُکثٍ وَ نَزَّلنَاهُ تَنزِيلاً»، نزول تدريجى آن بيان مى کند؛ و همچنين آيه زير که مى فرمايد: «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَولَا نُزِّلَ عَلَيهِ القُرآنُ جُملَةً وَاحِدَة کَذَلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ وَ رَتَّلنَاهُ تَرتِيلاً». و بنابر اين، ديگر نبايد به گفته بعضى اعتنا کرد که گفته اند: معناى آيه «أنزلناه» اين است که شروع به انزال آن کرديم، و منظور از انزال هم، انزال چند آيه از قرآن است، که در آن شب يکباره نازل شد نه همه آن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۱ و در کلام خداى تعالى، آيه اى که بيان کند ليلۀ مذکور چه شبى بوده، ديده نمى شود بجز آيه «شَهرُ رَمَضانَ الّذى أُنزل فِيهِ القُرآن» که مى فرمايد: قرآن يکپارچه در ماه رمضان نازل شده، و با انضمام آن به آيه مورد بحث معلوم مى شود «شب قدر» يکى از شب هاى ماه رمضان است، و اما اين که کداميک از شب هاى آن است، در قرآن چيزى که بر آن دلالت کند نيامده. تنها از اخبار استفاده مى شود که إن شاء اللّه در بحث روايتى آينده، بعضى از آن ها از نظر خواننده مى گذرد. وجه نامگذاری شب قدر، و تکرار آن در هر سال در اين سوره آن شبى که قرآن نازل شده را، «شب قدر» ناميده. و ظاهرا مراد از «قدر»، تقدير و اندازه گيرى است. پس شب قدر، شب اندازه گيرى است. خداى تعالى در آن شب، حوادث يک سال را يعنى از آن شب تا شب قدر سال آينده را تقدير مى کند. زندگى، مرگ، رزق، سعادت، شقاوت و چيزهايى ديگر از اين قبيل را مقدر مى سازد. آيه سورۀ «دخان» هم - که در وصف شب قدر است - بر اين معنا دلالت دارد: «فيها يفرق کُلّ أمر حکيم أمرا من عندنا أنّا کنّا مرسلين رحمة من ربّک». چون «فرق»، به معناى جدا سازى و مشخص کردن دو چيز از يکديگر است، و «فرق هر امر حکيم» جز اين معنا ندارد که آن امر و آن واقعه اى که بايد رُخ دهد را، با تقدير و اندازه گيرى مشخص سازند. و از اين استفاده مى شود که شب قدر منحصر در شب نزول قرآن و آن سالى که قرآن در آن شبش نازل شد، نيست، بلکه با تکرر سنوات، آن شب هم مکرر مى شود. پس در هر ماه رمضان از هر سال قمرى، شب قدرى هست، که در آن شب، امور سال آينده تا شب قدر سال بعد اندازه گيرى و مقدّر مى شود. براى اين که اين فرض امکان دارد که در يکى از شب هاى قدر چهارده قرن گذشته، قرآن يکپارچه نازل شده باشد، ولى اين فرض معنا ندارد که در آن شب، حوادث تمامى قرون گذشته و آينده تعيين گردد. علاوه بر اين، کلمۀ «يُفرَقُ» به خاطر اين که فعل مضارع است، استمرار را مى رساند. در سوره مورد بحث هم که فرموده: «شب قدر از هزار ماه بهتر است»، و نيز فرموده: «ملائکه در آن شب نازل مى شوند»، مؤيد اين معناست. پس وجهى براى تفسير زير نيست که بعضى کرده و گفته اند: «شب قدر، در تمام دهر فقط يک شب بود و آن شبى بود که قرآن، در آن نازل گرديد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۲ و ديگر تکرار نمى شود. و همچنين، تفسير ديگرى که بعضى کرده و گفته اند: تا رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» زنده بود، شب قدر در هر سال تکرار مى شد، و بعد از رحلت آن جناب، خدا شب قدر را هم از بين برد. و نيز سخن آن مفسّر ديگر که گفته: شب قدر، تنها يک شب معين در تمام سال است، نه در ماه رمضان. و نيز سخن آن مفسّر ديگر که گفته: شب قدر، شبى است در تمام سال، ولى در هر سال، يک شب نامعلومى است. در سال بعثت در ماه رمضان بوده، در سال هاى ديگر در ماه هاى ديگر. مثلا شعبان يا ذى القعده واقع مى شود، هيچ يک از اين اقوال درست نيست. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «قدر» به معناى منزلت است، و اگر شب نزول قرآن را «شب قدر» خوانده، به خاطر اهتمامى بوده که به مقام و منزلت آن شب داشته، و يا عنايتى که به عبادت متعبّدين در آن شب داشته. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «قدر» به معناى ضيق و تنگى است، و شب قدر را بدان جهت «قدر» خوانده اند که زمين، با نزول ملائکه تنگ مى گردد. و اين دو وجه، به طورى که ملاحظه مى کنيد، چنگى به دل نمى زند. پس حاصل آيات مورد بحث، به طورى که ملاحظه کرديد، اين شد که: شب قدر، بعينه يکى از شب هاى ماه مبارک رمضان از هر سال است، و در هر سال، در آن شب همۀ امور احکام مى شود. البته منظورمان «احکام» از جهت اندازه گيرى است. خواهيد گفت: پس هيچ امرى از آن صورت که در شب قدر تقدير شده باشد، در جاى خودش با هيچ عاملى دگرگون نمى شود؟ در پاسخ مى گوييم: نه، هيچ منافاتى ندارد که در شب قدر مقدّر بشود، ولى در ظرف تحققش طورى ديگر محقق شود. چون کيفيت موجود شدن مقدّر، امرى است و دگرگونى در تقدير، امرى ديگر است. همچنان که هيچ منافاتى ندارد که حوادث در لوح محفوظ معين شده باشد، ولى مشيت الهى آن را تغيير دهد، همچنان که در قرآن کريم آمده: «يَمحُوا اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثَبِّتَ وَ عِندَهُ أُمُّ الکِتَاب». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۳ علاوه بر اين، استحکام امور به حسب تحققش مراتبى دارد. بعضى از امور، شرايط تحققش موجود است و بعضى ها ناقص است. و احتمال دارد که در شب قدر، بعضى از مراتب احکام تقدير بشود و بعضى ديگرش، به وقت ديگر موکول گردد. اما آنچه از روايات بر مى آيد و به زودى رواياتش از نظر خواننده خواهد گذشت، با اين وجه سازگار نيست. «وَ مَا أَدْرَاک مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ»: اين جمله، کنايه است از جلالت قدر آن شب و عظمت منزلتش. چون با اين که ممکن بود در نوبت دوم ضمير ليلة القدر را بياورد، خود آن را تکرار کرد. واضح تر بگويم، با اين که مى توانست بفرمايد: «وَ مَا أدرَيکَ مَا هِى، هِىَ خَيرٌ مِن ألفِ شَهر»، براى بار دوم و بار سوم، خود کلمه را آورد و فرمود: «وَ مَا أدرَيکَ مَا لَيلَةُ القَدر لَيلَةُ القَدرِ خَيرٌ مِن ألفِ شَهر». مراد از بهتر بودن شب قدر از هزار شب، و منظور از تنزّل ملائکه و روح «لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيرٌ مِّنْ أَلْفِ شهْرٍ»: اين جمله به طور اجمال، آنچه را که در جملۀ «و مَا أدريک مَا لَيلةُ القَدر» بدان اشاره شده بود، يعنى عظمت آن شب را بيان مى کند و مى فرمايد: بدين جهت گفتيم آن شب مقامى ارجمند دارد که از هزار شب بهتر است. و منظور از بهتر بودنش از هزار شب، به طورى که مفسّران تفسير کرده اند، بهتر بودنش از حيث فضيلت عبادت است. و مناسب با غرض قرآن هم، همين معناست. چون همه عنايت قرآن در اين است که مردم را به سوى خدا نزديک، و به وسيلۀ عبادت زنده کند، و زنده دارى آن شب با عبادت، بهتر است از عبادت هزار شب. و ممکن است همين معنا را از آيه سور «دخان» نيز استفاده کرد. چون در آن جا، شب قدر را پر برکت خوانده و فرموده: «إنَّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةٍ مُبَارَکَة». البته در اين ميان، معناى ديگرى نيز هست، که إن شاء اللّه در بحث روايتى آينده خواهد آمد. «تَنزَّلُ الْمَلَائکَةُ وَ الرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبّهِم مِّن کُلِّ أَمْرٍ»: کلمه «تَنَزَّل» در اصل، تتنزل بوده، و ظاهرا مراد از «روح» آن روحى است که از عالَم امر است و خداى تعالى در باره اش فرموده: «قُل الرُّوحُ مِن أمرِ رَبّى»، و اذن در هر چيز، به معناى رخصت دادن در آن است. و يا به عبارت ديگر، اعلام اين معناست که مانعى از اين کار نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۴ و کلمه «مِن» در جملۀ «مِن کُلّ أمر» به گفته بعضى از مفسّران، به معناى باء است. بعضى ديگر گفته اند: به معناى خودش است، يعنى ابتداى غايت، ولى سببيّت را هم مى رساند، و آيه را چنين معنا مى دهد: «ملائکه و روح در آن شب، به اذن پروردگارشان و به سبب هر امرى الهى نازل مى شوند». بعضى ديگر گفته اند: «باء» براى تعليل به غايت است، و معنايش اين است: «ملائکه و روح در آن شب، به اذن پروردگارشان نازل مى شوند، براى خاطر اين که هر امرى را تدبير کنند». ليکن حق مطلب اين است که: مراد از امر، اگر آن امر الهى باشد که آيه «أنَّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُون» تفسيرش کرده، حرف «مِن» براى ابتدا خواهد بود و در عين حال، سببيّت را هم مى رساند، و به آيه چنين معنا مى دهد: «ملائکه و روح در شب قدر به اذن پروردگارشان نازل مى شوند، در حالى که نزولشان را ابتدا مى کنند و هر امر الهى را صادر مى نمايند». و اگر منظور از امر مذکور، هر امر کونى و حادثه اى باشد که بايد واقع گردد، در اين صورت حرف «مِن» به معناى لام تعليل خواهد بود، و آيه را چنين معنا مى دهد: ملائکه و روح در آن شب، به اذن پروردگارشان نازل مى شوند، براى خاطر تدبير امرى از امور عالم. «سلَامٌ هِىَ حَتّى مَطلَع الْفَجْرِ»: در مفردات گفته: کلمۀ «سلام» و «سلامت» به معناى عارى بودن از آفات ظاهرى و باطنى است. پس جملۀ «سَلام هِىَ» اشاره است به اين که: عنايت الهى تعلّق گرفته است به اين که رحمتش شامل همۀ آن بندگانى بشود که به سوى او روى مى آورند. و نيز به اين که در خصوص «شب قدر»، باب نقمتش و عذابش بسته باشد، به اين معنا که عذابى جديد نفرستد. و لازمۀ اين معنا آن است که طبعا در آن شب، کيد شيطان ها هم مؤثر واقع نشود، همچنان که در بعضى از روايات هم به اين معنا اشاره رفته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۵ ولى بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از کلمۀ «سَلام» اين است که: در آن شب، ملائکه از هر مشغول به عبادت بگذرند، سلام مى دهند. برگشت اين معنا هم، به همان معناى اول است و اين دو آيه، يعنى آيه: «تَنزّلُ الملائِکَةُ و الرّوح» تا آخر سوره، در معناى تفسيرى است براى آيه قبلى که مى فرمود: «ليلةُ القدر خَيرٌ مِن ألفِ شَهر». بحث روایی در تفسير برهان، از شيخ طوسى، از ابوذر روايت آورده که گفت: به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشتم: يا رسول اللّه! آيا شب قدر، شبى است که در عهد انبيا بوده و امر بر آنان نازل مى شده و چون از دنيا مى رفتند، نزول امر در آن شب تعطيل مى شده است؟ فرمود: «نه، بلکه شب قدر تا قيامت هست». مؤلّف: در اين معنا، روايات زيادى از طرق اهل سنّت نيز آمده. و در مجمع البيان است که از حمّاد بن عثمان، از حسان ابن ابى على نقل شده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از شب قدر پرسيدم. فرمود: در نوزدهم رمضان و بيست و يکم و بيست و سوم جستجويش ‍ کن. مؤلّف: در معناى اين روايات، رواياتى ديگر نيز هست، و در بعضى از اخبار ترديد بين دو شب شده؛ يکى بيست و يکم و ديگرى بيست و سوم. مانند روايتى که عياشى، از عبدالواحد، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده. و از رواياتى ديگر استفاده مى شود که: شب قدر، خصوص بيست و سوم است. و اگر مُعيّنش نکرده اند، به منظور تعظيم امر آن بوده، تا بندگان خدا، با گناهان خود به امر آن اهانت نکنند. و نيز در تفسير عياشى، در روايت عبد اللّه بن بکير، از زراره، از يکى از دو امام باقر و صادق «عليهما السلام» آمده که فرمود: شب بيست و سوم، همان «شب جُهَنى» است. و حديث جُهَنى اين است که گفت: به رسول خدا«صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشتم: منزل من از مدينه دور است، دستورم بده در شب معيّنى داخل مدينه شوم. فرمود: شب بيست و سوم داخل شو. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۶۶ مؤلّف: حديث جُهَنى - که نامش عبد اللّه بن انيس انصارى بود - از طرق اهل سنّت نيز روايت شده، و سيوطى آن را در الدرّ المنثور، از مالک و بيهقى نقل کرده. و در کافى، به سند خود، از زراره روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: تقدير در نوزدهم و ابرام در شب بيست و يکم و امضا در شب بيست و سوم است. مؤلّف: در اين معنا هم، روايات ديگرى هست. پس معلوم شد: آنچه همه روايات مختلفى که از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» وارد شده در آن اتفاق دارند، اين است که: «شب قدر» تا روز قيامت باقى است، و همه ساله تکرار مى شود. و نيز لَيلةُ القدر، شبى از شب هاى رمضان، و نيز يکى از سه شب «نوزده» و «بيست و يک» و «بيست و سه» است. و اما از طرق اهل سنّت، روايات به طور عجيبى اختلاف دارند که به هيچ وجه نمى شود بين آن ها را جمع کرد. ولى معروف بين اهل سنّت اين است که شب «بيست و هفتم» است، و در آن شب بوده که قرآن نازل شده. از خوانندگان محترم، هر که بخواهد آن روايات را ببيند، بايد به تفسير الدرّ المنثور و ساير جوامع حديث مراجعه کند. و در الدرّ المنثور است که: خطيب، از ابن مسيّب روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: در خواب به من نشان دادند که بنى اميّه بر منبرم بالا مى روند، و اين معنا بر من سخت گران آمد؛ و خداى تعالى، در اين مناسبت سورۀ «إنَّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةِ القَدر» را نازل کرد. مؤلّف: نظير اين روايت را، خطيب هم در تاريخ خود از ابن عبّاس آورده. و ترمذى و ابن جرير، طبرانى، ابن مردويه و بيهقى هم، روايتى در معناى آن، از حسن بن على نقل کرده اند. و در اين ميان، روايات بسيارى در اين معنا، از طرق شيعه از ائمّۀ اهل بيت «عليهم السلام» نقل شده، و در آن ها آمده که: خداى تعالى، ليلۀ القدر را - که بهتر از هزار ماه سلطنت بنى اميّه است - به عنوان تسليت به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عطا فرمود. رده:تفسیر المیزان