تفسیر المیزان

بحث روایی: (روايتى در باره اقسام قلب آدمی) در کافى، به سند خود از سعد، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: قلب، چهار قسم است: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۵ قلبى است که در آن، هم نفاق است و هم ايمان. و قلبى است به کلّى منکوس و زير و رو شده. و قلبى است مطبوع و مُهر شده. و قلبى است ازهر. پرسيدم: قلب ازهر کدام است؟ فرمود: قلبى است که در آن، نورى چون چراغ هست. و اما «قلب مطبوع»، قلب منافق است، و «قلب ازهر»، قلب مؤمن است. اگر خدا به او نعمتى دهد، شکر مى گزارد، و اگر مبتلايش کند، صبر مى کند. و اما «قلب منکوس»، قلب مشرک است. آنگاه اين آيه را در معناى قلب منکوس تلاوت کرد: «أفَمَن يَمشِى مُکِبّاً عَلى وَجهِهِ أهدَى أمّن يَمشِى سَوِيّاً عَلى صِرَاطٍ مُستَقِيم». و اما قلبى که هم نفاق در آن هست و هم ايمان، قلب مردمى است که در طايف بودند. اگر اجل يکى از آن ها در حال نفاق مى رسيد، هلاک شده بود، و اگر در حال ايمان مى مُرد، نجات مى يافت. مؤلف: اين روايت را تفسير برهان هم، از ابن بابويه و او به سند خود، از فضيل، از سعد خفاف، از ابى جعفر «عليه السلام» نقل کرده. در نقل وى آمده: قلب چهار قسم است، تا آخر اين حديث نقل کرده، وليکن در «قلب ازهر»، کلمه «انور» را زيادى دارد، (قلب ازهر انور). و اما اين که امام فرمود: «قلب مردمى که در طائف بودند»، منظور از «طائف»، چند فرسنگى مکّه معظمه نيست، بلکه منظور از طائف شيطانى است که بسيار به سراغ دل آدمى مى آيد، و پيرامون دل طواف مى کند. همچنان که فرمود: «إنّ الّذِينَ اتّقَوا إذَا مَسّهُم طَائِفٌ مِنَ الشّيطَانِ تَذَکّرُوا فَإذَا هُم مُبصِرُون». پس معناى روايت چنين است که: قومى با طائف شيطانى زندگى مى کنند و شيطان، لحظه به لحظه، پيرامون دلشان طواف مى کند تا بميرند. اگر در حالى که همان شيطان طوافگر با ايشان باشد بميرند، هلاک شده اند، و اگر در حال ايمان بميرند، نجات يافته اند. اين را هم بايد دانست که در اين جا رواياتى است که جمله شريفه «أفَمَن يَمشِى مُکِبّاً عَلى وَجهِهِ...» را بر منحرفين از ولايت على «عليه السلام» و پيروان ولايت او، و دوستانش تطبيق مى کند، که البته جنبه تفسير ندارد، بلکه از باب تطبيق کلى بر مصداق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۶ آيات ۲۳ - ۳۰ سوره مُلک قُلْ هُوَ الَّذِى أَنشأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الاَبْصارَ وَ الاَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَّا تَشکُرُونَ(۲۳) قُلْ هُوَ الَّذِى ذَرَأَکُمْ فى الاَرْضِ وَ إِلَيْهِ تحْشرُونَ(۲۴) وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۲۵) قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِندَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُّبِينٌ(۲۶) فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَت وُجُوهُ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ قِيلَ هَذَا الَّذِى کُنتُم بِهِ تَدَّعُونَ(۲۷) قُلْ أَرَأيْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنىَ اللَّهُ وَ مَن مَّعِىَ أَوْ رَحِمَنَا فَمَن يُجِيرُ الْکَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ(۲۸) قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَ عَلَيْهِ تَوَکلْنَا فَستَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ(۲۹) قُلْ أَرَأيْتُمْ إِنْ أَصبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْراً فَمَن يَأْتِيکُم بِمَاءٍ مَّعِينِ(۳۰) «ترجمه آیات » بگو او همان کسى است که شما را هستى داد و برايتان گوش و چشم و دل قرار داد، ولى شکر شما اندک است (۲۳). بگو او همان کسى است که شما خاکيان را در زمين خلق کرد و به سوى او محشور مى شويد (۲۴). و (به خاطر همان عتو و نفور و ناسپاسی شان) مى گويند: اين وعده اى که مى دهيد، چه وقت انجام مى شود، اگر راست مى گوييد؟ (۲۵) بگو علم آن تنها و تنها نزد خداست و اما من فقط بيم رسانى روشنگرم (۲۶). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۷ همين که آن وعده را نزديک ببينند، اثر نوميدى و خسران در چهره کفار نمايان مى شود و به ايشان گفته مى شود اين است آنچه قبلا وعده اش را به شما دادند (و شما مى پرسيديد پس کى مى رسد) (۲۷). بگو به من خبر دهيد اگر (فرضا) خدا، من و پيروان مرا هلاک کند و يا بر ما رحم کند (چه دخالتى در سرنوشت شما کفار دارد و) کافران را چه کسى از عذاب دردناک پناه مى دهد (۲۸). بگو آن کس همان رحمان است که ما به وى ايمان آورديم و بر او توکل کرديم، پس به زودى خواهيد دانست چه کسى در ضلالت آشکار است (۲۹). بگو اگر آبى که شما به وسيله آن زنده ايد، در طبقات زمين فرو برود، چه کسى است که آبى گوارا برايتان بياورد؟ (۳۰) «بیان آیات » اين آيات، نشانه هاى ديگرى از ربوبيت خداى تعالى را به مشرکان تذکر مى دهد تا به وسيله آن به وحدانيت خدا در خلقت و تدبير رهنمونشان شود، و در آن مطالب را توأم با تخويف و تهديد بيان مى کند، همچنان که گفتيم همه سوره اين طور است. چيزى که هست، بايد اين را در نظر بگيريم که خداى تعالى بعد از آن که در جمله «بَل لَجُّوا فِى عُتُوّ وَ نُفُور» به لجاجت و عناد آنان درباره حق اشاره کرد، سياق را از خطاب به آنان برگردانيد، و روى سخن از ايشان برتافته، خطاب را متوجه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کرد، و فرمود: حالا تو با آنان سخن بگو، و بگوششان بخوان، و آيات و نشانه هاى ربوبيت من در خلقت و تدبير را - که همه بر يگانگى من در ربوبيت دلالت دارند - به يادشان بياور، و از عذاب من انذارشان کن: «قُل هُوَ الّذِى...»، «قُل هُوَ الّذِى ذَرَأکُم...»، «قُل إنّمَا العِلمُ...»، «قُل أرَأيتُم إن أهلَکَنِىَ اللّهُ...»، «قُل هُوَ الرّحمَنُ...»، «قُل أرَأیتُم إن أصبَحَ مَاؤُکُم غَوراً...»، که در همه اين آيات مى فرمايد: تو بگو چنين و چنان. مقصود از انشاء و ایجاد بشر «قُلْ هُوَ الَّذِى أَنشأَکمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السّمْعَ وَ الاَبْصَارَ وَ الاَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَّا تَشکُرُونَ»: کلمه «انشاء» به معناى ايجاد ابتدايى چيزى و تربيت آن است، و در اين که در آخر اين آيه، بشر را عتاب کرده به اين که «قَلِيلاً مَا تَشکُرُون - چه کم است شکرگزاريتان» و همچنين در آخر نظير اين آيه مانند آيه ۷۸ سوره «مؤمنون» و آيه ۹ سوره «الم سجده» دلالت دارد بر اين که انشاى بشر و ايجاد او و مجهز کردنش به جهاز حس و فکر، از اعظم نعمت های الهى است، که با هیچ مقیاسی نمی توان عظمت آن را اندازه گیری کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۸ و منظور از «انشاى بشر» صرف خلقت او نيست، بلکه منظور خلقت بدون سابقه اوست. يعنى حتى در ماده هم سابقه نداشت، و در ماده چيزى به نام انسان نبود. همچنان که در آيه زير، خلقت جسم و ماده بشر را سابقه دار مى داند، و از پديد آوردن جسمش تعبير به خلقت مى کند، ولى وقتى به خود او مى رسد، از ايجادش تعبير به انشاء نموده، مى فرمايد: «وَ لَقَد خَلَقنَا الإنسَانَ مِن سُلالَةٍ مِن طِينٍ * ثُمّ جَعَلنَاهُ نُطفَةً فِى قَرارٍ مَکِين * ثُمّ خَلَقنَا النّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقنَا العَلَقَةَ مُضغَةً... ثُمّ أنشَأنَاهُ خَلقاً آخَر»، که از آن فهميده مى شود انسان سميع و بصير، و متفکر شدن مُضغه به وسيله ترکيب شدن نفس بشر با آن مضغه، خلقتى ديگر است، و سنخيتى با خلقت انواع صورت هاى مادى قبل، يعنى صورت خاکى و گِلى و نطفه اى و علقه اى و مضغه اى ندارد. اين ها همه اطوارى است که ماده انسان به خود گرفته، و اما خود انسان داراى شعور در هيچ يک از اين اطوار وجود نداشته، و شبيه به هيچ يک از آن ها نيست، و اين، همان إنشا است. و نظير آيه سوره مؤمنون: «وَ مِن آيَاتِهِ أن خَلَقَکُم مِن تُرابٍ ثُمّ إذَا أنتُم بَشَرٌ تَنتَشِرُون» است. (کلمۀ «إذَا - ناگهان» را از نظر دور نداريد). پس اين که فرمود: «هُوَ الّذِى أنشَأکُم» اشاره است به خلقت انسان، و جملۀ «وَ جَعَلَ لَکُمُ السّمعَ وَ الأبصَارَ وَ الأفئِدَةَ» اشاره است به مجهز شدن انسان به جهاز حس و فکر، و منظور از «جعل»، جعل إنشایى سمع و بصر و أفئده است. همچنان که جعل نفس آدمى إنشایى است، و در جاى ديگر درباره إنشایى بودن آن ها فرموده: «وَ هُوَ الّذِى أنشَأ لَکُمُ السّمعَ وَ الأبصَارَ وَ الأفئِدَةَ قَلِیلاً مَا تَشکُرُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۰۹ پس انسان هرچند که به صفات بسيارى از قبيل حواس پنجگانه ظاهرى و باطنى از ساير موجودات، يعنى جمادات و نباتات ممتاز است، ولى در آيه به دو صفت سمع و بصر اکتفا کرده، و اين يا به خاطر این بوده که اين دو مهمتر از ساير امتيازات است، و يا احتمالا براى اين بوده که اصلا منظور از آن دو، همه صفات و حواس ظاهرى است، و در آيه بر «جزء» اطلاق شده و «کل» اراده شده است. و منظور از کلمۀ «أفئده» - که جمع «فُؤاد - قلب» است، نفس متفکر آدمى است که انسان با اين امتياز از ساير حيوانات ممتاز مى شود. «قَلِيلاً مَا تَشکُرُون» - يعنى کم شکر مى گزاريد. شکرى که شايسته اين نعمت و يا همه نعمت هاى عظماى الهى باشد. بنابراين، کلمه «ما»، زايده و کلمه «قَلِيلاً»، مفعول مطلق است، و تقدير کلام «تَشکُرُونَ شُکراً قلیلاً» مى باشد. و بعضى از مفسران، کلمه «ما» را مصدريه گرفته اند، که بنابراين، معناى جمله «قَلِيلاً شُکرَکُم» مى شود. «قُلْ هُوَ الَّذِى ذَرَأَکُمْ فِى الاَرْضِ وَ إِلَيْهِ تُحْشرُونَ»: مصدر «ذرء» - که فعل «ذَرَأکُم» از آن مشتق است - به معناى خلقت است. و منظور از خلق کردن ايشان در زمين، اين است که خلقتشان وابسته به زمين است، و کمال آنان جز به اعمالى وابسته به ماده زمينى تمام نمى شود. آرى، خداى تعالى مواد زمينى را در دل بشر زينت داده، به طورى که دل ها به سوى آن مجذوب شود، و به اين وسيله، افراد صالح از طالح ممتاز گردند. همچنان که فرمود: «إنّا جَعَلنَا مَا عَلَى الأرضِ زِينَةً لَهَا لِنَبلُوَهُم أيُّهُم أحسَنُ عَمَلاً وَ إنّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيهَا صَعِيداً جُرُزاً». و جملۀ «وَ إلَيه تُحشَرُون»، اشاره است به مسأله بعث و جزا و قيامت و وعده اى است قطعى. حکايت عجلۀ منکران معاد در مسئله آمدن قيامت و پاسخ به آنان «وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صَادِقِينَ»: منظور از اين وعده، همان قيامت موعود است. در اين جمله، سخن کفار و منکران معاد را حکايت مى کند که در آمدن آن عجله کردند. البته استعجال شان به منظور استهزا بوده. «قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِندَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُّبِينٌ»: اين جمله، جواب از استعجال ايشان است که مى گفتند: «پس اين وعده کى مى رسد...»؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۰ و حاصل جواب اين است که: علم به اين که قيامت چه وقت مى رسد، نزد خداست، و غير از خداى تعالى، کسى را از آن آگاهى نيست. همچنان که خودش در جاى ديگر قرآن فرموده: «لا يُجَلّيهَا لِوَقتِهَا إلّا هُو». و من به جز اين که نذيرى آشکار هستم، مسؤوليت و اختيارى ندارم. من تنها مأمورم به شما خبر دهم که به زودى به سوى خدا محشور مى شويد، و اما اين که چه وقت محشور مى شويد، نمى دانم. اين معانى از آيه و سياقى که آيه در آن قرار دارد، يعنى سياق سؤال و جواب استفاده مى شود. و بنابراين، لام در کلمه «العلم»، لام عهد است و مراد، علم به وقت حشر است. و اما اگر الف و لام را براى جنس ‍ بدانيم، همچنان که از جملۀ «إنّمَا العِلمُ عِندَ اللّه» با قطع نظر از چيز ديگرى، همين جنس استفاده مى شود. در نتيجه معنايش اين مى شود که: به طور کلى حقيقت علم نزد خداست، و احدى به هيچ مقدار از آن علم احاطه نمى يابد، مگر به اذن خداى تعالى. همچنان که فرمود: «وَ لَا يُحِيطُونَ بِشَئٍ مِن عِلمِهِ إلّا بِمَا شَاءَ»، و خدا نخواسته که من از آن علم بیکرانش جز اين را بدانم که شما به زودى محشور مى شويد، و شما را از آن روز انذار کنم. و اما اين که وقت رسيدن آن روز چه زمانى است، علمى بدان ندارم. خطاب ملائکه به دوزخیان: اين همان وعده اى است که به شما مى دادند «فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَت وُجُوهُ الَّذِينَ کَفَرُوا...»: کلمه «زُلفَه» به معناى «قُرب - نزديکى» است. و مراد از آن، «قَرِيب - نزديک» است. و ممکن هم هست از باب «زِيدٌ عَدلٌ» باشد، و ضمير در جمله «رَأوهُ» به «وعد»، و به قول بعضى به «عذاب» بر مى گردد. و معناى آيه اين است که: وقتى آن وعده و يا عذاب را نزديک ببينند، آن وقت روى کسانى که کفر ورزيدند، ترش مى شود و در سيمايشان، اثر خسران و نوميدى هويدا مى گردد. «وَ قِيلَ هَذَا الّذِى کُنتُم بِهِ تَدّعُون » - بعضى از علماى لغت گفته اند: «تَدَعُون» بدون تشديد دال و «تَدّعُون» با تشديد، هر دو به يک معناست. مثل دو کلمه «تَدَخَرُونَ» بى تشديد و «تَدّخَرُونَ» با تشديد. و معناى جمله اين است که به ايشان گفته مى شود: این عذاب که مى بينيد، همان وعده اى است که به شما دادند، و شما همواره مى پرسيديد پس آن قيامت و عذاب چه وقت است؟ و با گفتن «مَتَی هَذَا الوَعدُ»، در آمدنش عجله مى کرديد. و از ظاهر سياق بر مى آيد که گوينده اين کلام ملائکه اند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۱ که به امر خدا به اهل دوزخ خطاب مى کنند. بعضى از مفسران گفته اند: گويندۀ آن خود کفارند که به يکديگر مى گويند. «قُلْ أَ رَءَيْتُمْ إِنْ أَهْلَکَنىَ اللَّهُ وَ مَن مَّعِىَ أَوْ رَحِمَنَا فَمَن يُجِيرُ الْکَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ»: حرف «إن» شرطيه است، که شرط و جزا مى خواهد. شرط آن جمله «أهلَکَنِىَ اللّهُ» و جزايش، جملۀ «فَمَن يُجِيرُ الکَافِرِين...» است. مى فرمايد به ايشان بگو: به من خبر دهيد ببينم، اگر خدا مرا و مؤمنين را که با منند، هلاک کند، و يا به ما رحم نموده، هلاکمان نکند، چه کسى کافران را - که همين شماييد و به خدا کفر مى ورزيد، و مستحق عذاب دردناک اوييد، - از عذاب دردناک او پناه مى دهد؟ و در اين جمله، به طور قاطع کفار را تهديد مى کند به اين که هلاک شدن ما و هلاک نشدنمان هيچ سودى به حال شما ندارد، و عذابى را که به طور قطع و به خاطر کفرتان به شما خواهد رسيد، از شما برطرف نمى سازد. بعضى از مفسران گفته اند: کفار مکّه، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنان را به مُردن نفرين مى کردند. لذا خداى تعالى مأمورش کرد به ايشان بگويد: چه خدا ما را هلاک کند و چه باقى بدارد، به هر حال سرنوشت ما به دست اوست، و ما از رحمت او اميد خير داريم. و اما شما چه مى کنيد، چه کسى را داريد که از عذاب اليم خدا - که به خاطر کفرتان به خدا مستحق آن شده ايد - پناهتان دهد؟ «قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ ءَامَنَّا بِهِ وَ عَلَيْهِ تَوَکّلْنَا فَستَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ»: ضمير، به خدايى بر مى گردد که رسول اللّه مأمور شده بشر را به توحيد او دعوت کند. و کفار، همان خدا را مى خوانند تا او را هلاک سازد. و معناى آيه اين است که: بگو آن خدايى که من شما را به توحيد او مى خوانم، و شما او را به نفرين من و عليه مؤمنان مى خوانيد، همان رحمانى است که نعمتش هر چيزى را فرا گرفته، و ما به او ايمان آورده، بر او توکل کرده ايم، بدون این که به چيزى غير او متمايل شويم، و يا اعتماد کنيم. پس اى مردم کافر! به زودى خواهيد فهميد چه کسى در ضلالت آشکار است؟ ما و يا شما؟ در کشاف گفته: اگر بپرسى چرا مفعول فعل «آمَنّا» را - که ضمير در «بِهِ» باشد، بعد از فعل آورد، و مفعول فعل «تَوَکّلنَا» را که ضمير در «عَلَيه» باشد، جلوتر از فعل آورد، و خلاصه چرا نفرمود: «آمَنّا بِهِ وَ تَوَکّلنَا عَلَيهِ»؟ در پاسخ مى گويم: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۲ علتش اين بود که: کلمۀ «آمَنّا» در مقام تعریض به کافران بود، که ذکرشان به ميان آمده بود. پس گويا فرموده: «ايمان آورديم به رحمان، و مثل شما به او کفر نورزيديم». آنگاه فرمود: و بر خصوص او توکل کرديم - چون مقدم شدن کلمۀ (بر او) انحصار را مى رساند - و توکل نکرديم بر آنچه شما بر آن توکل نموديد. شما بر رجال و اموالتان توکل کرديد، و ما بر خداى رحمان و بس. «قُلْ أَ رَءَيْتُمْ إِنْ أَصبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْراً فَمَن يَأْتِيکُم بِمَاءٍ مَّعِينِ»: کلمه «غَور» به معناى فرو رفتن آب در زمين است. و منظور از اين مصدر اسم فاعل - غائر - است، و کلمه «مَعين» به معناى آب جارى در روى زمين است. و معناى آيه اين است که: مرا خبر دهيد اگر آب شما به زمين فرو رود، و روى زمين آبى نماند، چه کسى است که در روى زمين برايتان آب جارى سازد؟ در اين باره رواياتى است که آيه شريفه را بر ولايت على «عليه السلام» و دشمنى آن جناب تطبيق مى کند، که البته منظور از آن ها، تفسير نيست، بلکه تطبيق کلى بر مصداق است. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۳ «سوره قلم» آيات ۱ - ۳۳ سوره قلم * سوره «قلم»، مکّى است و پنجاه و دو آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا يَسطرُونَ(۱) مَا أَنت بِنِعْمَةِ رَبِّک بِمَجْنُونٍ(۲) وَ إِنَّ لَک لاَجْراً غَيرَ مَمْنُونٍ(۳) وَ إِنَّک لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ(۴) فَستُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ(۵) بِأَييِّکُمُ الْمَفْتُونُ(۶) إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضلَّ عَن سبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ(۷) فَلا تُطِع الْمُکَذِّبِينَ(۸) وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ(۹) وَ لا تُطِعْ کلَّ حَلافٍ مَّهِينٍ(۱۰) هَمَّازٍ مَّشاءِ بِنَمِيمٍ(۱۱) مَّنَّاعٍ لِّلْخَيرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ(۱۲) عُتُلِّ بَعْدَ ذَلِک زَنِيمٍ(۱۳) أَن کانَ ذَا مَالٍ وَ بَنِينَ(۱۴) إِذَا تُتْلى عَلَيْهِ آيَاتُنَا قَالَ أَساطِيرُ الاَوَّلِينَ(۱۵) سنَسِمُهُ عَلى الخُْرْطومِ(۱۶) إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ کَمَا بَلَوْنَا أَصحَاب الجَْنَّةِ إِذْ أَقْسمُوا لَيَصرِمُنهَا مُصبِحِينَ(۱۷) وَ لا يَستَثْنُونَ(۱۸) فَطاف عَلَيهَا طائفٌ مِّن رَّبِّک وَ هُمْ نَائمُونَ(۱۹) فَأَصبَحَت کالصّرِيمِ(۲۰) فَتَنَادَوْا مُصبِحِينَ(۲۱) أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِکُمْ إِن کُنتُمْ صارِمِينَ(۲۲) فَانطلَقُوا وَ هُمْ يَتَخَافَتُونَ(۲۳) أَن لا يَدْخُلَنهَا الْيَوْمَ عَلَيْکم مِّسکِينٌ(۲۴) وَ غَدَوْا عَلى حَرْدٍ قَدِرِينَ(۲۵) فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضالُّونَ(۲۶) بَلْ نحْنُ محْرُومُونَ(۲۷) قَالَ أَوْسطهُمْ أَ لَمْ أَقُل لَّکُمْ لَوْلا تُسبِّحُونَ(۲۸) قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمینَ (۲۹) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلَوَمُونَ(۳۰) قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا کُنَّا طاغِينَ(۳۱) عَسَى رَبُّنَا أَن يُبْدِلَنَا خَيراً مِّنهَا إِنَّا إِلى رَبِّنَا رَاغِبُونَ(۳۲) کَذَلِک العَذَابُ وَ لَعَذَابُ الاَخِرَةِ أَکْبرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ(۳۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۴ «ترجمه آیات » به نام خدا که در دنيا، رحمتى براى عموم و در آخرت، رحمتى بيکران براى خواص از بندگان دارد. ن، سوگند به قلم و آنچه با قلم مى نويسند (۱). که تو به خاطر لطفى که پروردگارت به تو کرده، ديوانه نيستى (۲). و اين که براى تو اجرى است غير مقطوع (۳). و اين که تو ملکات اخلاقى بس بزرگى دارى که بر آن مسلطى (۴). پس به زودى خواهى ديد و آن ها نيز خواهند ديد (۵). که کدامتان مبتلا به جنونيد (۶). محققا پروردگارت داناتر است به اين که چه کسى از راه او دور و چه کسانى راه يافتگانند (۷). پس تکذيب گران را اطاعت مکن (۸). آنان همين را مى خواهند که تو سازش کنى و آن ها هم با تو بسازند (۹). و نيز هر فرومايه عيبجو که براى هر حق و باطلى سوگند مى خورد، اطاعت مکن (۱۰). و کسى را که در بين مردم سخن چينى و افساد مى کند (۱۱). و کسى را که مانع رسيدن خير به خلق مى شود و تجاوزگر و گناهکار است (۱۲). کسى که علاوه بر همه آن عيب ها، بد دهن و خشن است و مردم پدرى برايش نمى شناسند (۱۳). کسى که تنها مايه غرورش اين است که صاحب مال و فرزندان است (۱۴). هنگامى که آيات ما بر او خوانده مى شود، مى گويد افسانه هاى قديمى است (۱۵). ما در برابر غرورش به نهايت درجه، خوارش مى سازيم (۶ ۱). آرى ما ايشان را مى آزماييم، همچنان که صاحبان آن باغ را آزموديم که قسم خوردند و به هم قول دادند فردا ميوه باغ را بچينند (۱۷). بدون اين که إن شاء اللّه بگويند (و يا بدون اين که از آن استثنا کنند) (۱۸). در نتيجه بلايى فراگير از ناحيه پروردگارت باغ را دور زد، در حالى که ايشان در خواب بودند (۱۹). و در نتيجه باغ سوخت و چون شب سياه شد (۲۰). صبح زود (قبل از بيدار شدن فقرا)، يکديگر را صدا زدند (۲۱). که اگر به وعده ديشب تان پاى بنديد، برخيزيد و به سوى زراعت خود برويد (۲۲). اين را آهسته مى گفتند و آهسته به سوى باغ روانه شدند (۲۳). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۵ تا در آن روز هيچ مسکينى داخل باغشان نشود (۲۴). به قصد نيامدن فقرا و زياد شدن درآمد، سحرگاهان بيرون شدند (۲۵). تا به باغ رسيدند، همين که وضع باغ را ديدند، گفتند: محققا راه را عوضى آمده ايم (۲۶). يکى از آن ميان گفت: نه، بلکه محروم شده ايم (۲۷). آن که ميانه روتر از همه بود، گفت: مگر به شما نگفتم (چرا باغ را رازق خود مى دانيد و) خدا را از داشتن شريک در رزاقيت منزه نمى داريد؟ (۲۸). گفتند: منزه است پروردگار ما که به راستى ما ستمکارانى بوديم (۲۹). آنگاه رو به يکديگر کرده، گناه را به گردن يکديگر نهادند (۳۰). گفتند: واى بر ما که به راستى مردمى طغيانگر بوديم (۳۱). اميد است پروردگارمان باغى بهتر از آن به ما بدهد، که ما دل به سوى پروردگارمان نهاديم (۳۲). آرى عذاب چنين است و البته عذاب آخرت بزرگتر است، اگر مردم بناى فهميدن داشته باشند (۳۳). «بیان آیات » محتويات سوره «قلم» و محل نزول آن اين سوره رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را به دنبال تهمت هاى ناروايى که مشرکان به وى زده و او را ديوانه خوانده بودند، تسليت و دلدارى مى دهد، و به وعده هاى جميل و پاسدارى از خلق عظيمش ‍ دلخوش مى سازد. و آن جناب را به شديدترين وجهى از اطاعت مشرکان و مداهنه با آنان نهى نموده، امر اکيد مى کند که در برابر حکم پروردگارش صبر کند. سياق همه آيات اين سوره، سياق آيات مکّى است. و از ابن عباس و قتاده نقل شده که گفته اند: اوايل اين سوره تا آيه «سَنَسِمُهُ عَلى الخُرطُوم» - که شانزده آيه است - در مکّه نازل شده، و مابعد آن تا جمله «لَو کَانُوا يَعلَمُون» - که هفده آيه است، در مدينه نازل شده. و نيز بعد از آن جمله تا جمله «يَکتُبُون» - که پانزده آيه است - در مکّه و مابعد آن تا آخر سوره - که چهار آيه است - در مدينه نازل شده. اين نقل نسبت به هفده آيه، يعنى از جمله «إنّا بَلَونَاهُم» تا جمله «لَو کَانُوا يَعلَمُون»، بى وجه نيست. زيرا به آيات مدنى شبيه تر است، تا آيات مکى. «ن»: در تفسير سوره «شورى»، درباره حروف مقطعۀ اوايل سوره ها بحث کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۶ «وَ الْقَلَمِ وَ مَا يَسطُرُونَ»: معناى «قلم» معلوم است. و اما مصدر «سَطر» (که فعل «يَسطُرُون» مشتق از آن است)، به فتحه سين و سکون طاء - و بنابه گفته راغب گاهى به دو فتحه نيز خوانده مى شود - به معناى صفى از کلمات نوشته شده، و يا از درختان کاشته شده، و يا از مردمى ايستاده است. و وقتى گفته مى شود: (سَطَر فُلانٌ کَذَا)، معنايش اين است که فلانى، سطر سطر نوشت. وجوهى که درباره سوگند به «قلم» و «مَا يَسطُرُون» گفته شده است خداى سبحان، در اين آيه به قلم و آنچه با قلم مى نويسند، سوگند ياد کرده. و از ظاهر سياق بر مى آيد که منظور از قلم، مطلق قلم، و مطلق هر نوشته اى است که با قلم نوشته مى شود. و از اين جهت اين سوگند را ياد کرده، که قلم و نوشته از عظيم ترين نعمت هاى است، که خداى تعالى، بشر را به آن هدايت کرده، به وسيله آن، حوادث غايب از انظار و معانى نهفته در درون دل ها را ضبط مى کند، و انسان به وسيله قلم و نوشتن، مى تواند هر حادثه اى را که در پس پرده مرور زمان و بُعد مکان قرار گرفته، نزد خود حاضر سازد. (مثل اين که حادثه قرن ها قبل، همين الان دارد اتفاق مى افتد، و حوادث هزاران فرسنگ آن طرف تر، در همين جا دارد رُخ مى دهد). پس قلم و نوشتن هم در عظمت، دست کمى از کلام ندارد. و در عظمت اين دو نعمت همين بس که خداى سبحان بر انسان منت نهاده که وى را به سوى کلام و قلم هدايت کرده، و طريق استفاده از اين دو نعمت را به او ياد داده. و درباره کلام فرموده: «خَلَقَ الإنسَانَ * عَلّمَهُ البَيَان». و درباره قلم فرموده: «عَلّمَ بِالقَلَم * عَلّمَ الإنسَانَ مَا لَم يَعلَم». بنابراين، سوگند خوردن خداى تعالى به قلم و آنچه مى نويسند، سوگند به يکى از نعمت ها است، و اين تنها قلم نيست که به آن سوگند ياد کرده، بلکه در کلام مجيدش به بسيارى از مخلوقات خود، بدان جهت که نعمت اند، سوگند ياد فرموده. مانند: آسمان، زمين، خورشيد، ماه، شب، روز، و امثال اين ها تا برسد به انجير و زيتون. بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «مَا» در جمله «وَ مَا يَسطُرُون»، مصدريه است، و مراد از آن، خودِ نوشتن است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از قلم، قلم اعلى، يعنى قلم آفرينش است، که در حديث آمده که اولين موجودى است که خدايش آفريده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۷ و منظور از «مَا يَسطُرُون»، آن اعمالى که فرشتگان حفظه و کرام الکاتبين مى نويسند. و بعضى اين احتمال را هم داده اند که تعبير به صيغۀ جمع در «يَسطُرُون»، صرفا براى تعظيم باشد، نه کثرت. ليکن اين احتمال درست نيست. و نيز بعضى احتمال داده اند که: منظور آن چيزى باشد که در آن مى نويسند، و آن لوح محفوظ است. بعضى ديگر احتمال داده اند: مراد از قلم و آنچه مى نويسند، صاحبان قلم، و نوشته هاى ايشان باشد. اما همه اين احتمالات، واهى و بى اساس است. مراد از نعمت در آيه: «وَ مَا أنتَ بِنِعمَةِ رَبّکَ بِمَجنُون» «مَا أَنت بِنِعْمَةِ رَبِّک بِمَجْنُونٍ»: اين جمله، آن مطلبى است که خداى تعالى براى اثباتش سوگند خورده، و خطاب در آن، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است. و حرف «باء» در کلمه «بِنِعمَة»، باى سببيت و يا مصاحبت است. و معناى جمله اين است که: تو به خاطر نعمتى - و يا با نعمتى - که خدا به تو ارزانى داشته، مجنون نيستى. و سياق آيه دلالت دارد بر اين که مراد از نعمت، نعمت نبوت است. چون ادله اى که دلالت بر نبوت آن جناب مى کند، هر گونه اختلال روانى و عقلى را از آن جناب دفع مى کند. زيرا اگر دفع نکند، بر نبوت هم دلالت ندارد. و اگر نکند، هدايت الهى که لازمه نظام حيات بشرى است پا نمى گيرد. و اين آيه، در مقام ردّ تهمتى است که به آن جناب مى زدند و مجنونش مى خواندند. و در آخر همين سوره، تهمت ايشان را حکايت کرده، مى فرمايد: «وَ يَقُولُونَ إنّهَ لَمَجنُون». بعضى از مفسران گفته اند: مراد از نعمت، فصاحت بيان، عقل کامل، سيرت مرضيه، و برائت آن جناب از هر عيب و اتصافش به هر صفت پسنديده است. چون ظهور اين صفات، خود دليل قطعى است بر اين که چنين کسى مجنون نيست، ليکن بيان گذشته ما، در حجيت قاطع تر است. و آيه مورد بحث و آيات بعدش - به طورى که ملاحظه مى فرماييد - در مقام تسليت دادن به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و دلخوش ساختن آن جناب است. مى خواهد آن جناب را تأييد کند، و در عين حال سخن کفار را تکذيب نمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۱۸ رده:تفسیر المیزان