تفسیر المیزان

«قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُم مَّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فى الاَرْضِ وَ مَا کُنَّا سارِقِينَ»: مراد از «أرض»، همان سرزمين مصر است که داخل آن شده اند، و بقيه الفاظ آيه نيز، واضح و معناى آن ها روشن است. و اين که گفتند: «لَقَد عَلِمتُم مَا جِئنَا لِنُفسِدَ فِى الأرض» دلالت دارد بر اين که قبلا يعنى در همان اولين بارى که به مصر آمدند، دستگاه عزيز درباره ايشان تفتيش و تحقيق کرده بود و يوسف دستور داده بوده است که تمامى کاروانيانى را که وارد مى شوند، مورد بازجويى و تحقيق قرار بدهند، تا مبادا جاسوس هاى اجنبى و يا اشخاصى باشند که در آمدنشان به مصر، غرض هاى فاسدى داشته باشند. و به همين جهت، از اين که به چه مقصود آمده اند، و اهل کجا هستند و از چه دودمانى مى باشند، پرسش مى شدند. و در اين معنا، رواياتى هم هست که يوسف اظهار داشت که نسبت به ايشان سوء ظن دارد، و به همين جهت از کار، محل سکونت و دودمانشان پرسش نمود. و ايشان هم جواب دادند که پدرى پير و برادرى از مادر جدا دارند، و او هم گفت: بارِ ديگر، بايد برادر از مادر جدايتان را همراه بياوريد، و به زودى روايت را در بحث روايتى آينده، إن شاء اللّه ايراد خواهيم نمود. و اين که گفتند: «و ما کنا سارقين» مقصودشان اين بود که چنين صفتى نکوهيده در ما نيست، و از ما و خاندان ما چنين اعمالى سابقه ندارد. کيفر سارق، معين مى شود «قَالُوا فَمَا جَزاؤُهُ إِن کُنتُمْ کاذِبِينَ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۷ يعنى مأموران يوسف «عليه السّلام»، و يا خود او و مأمورانش پرسيدند: در صورتى که واقع امر چنين نبود، و شما دروغگو از آب درآمديد، کيفر آن کس که از شما پيمانه را دزديده چيست؟ و يا به طور کلى کيفر دزدى چيست؟ و توجيه نسبت دروغ به برادران دادن، قريب همان توجيهى است که در نسبت دزدى به ايشان گذشت. «قَالُوا جَزاؤُهُ مَن وُجِدَ فى رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ کَذَلِک نَجْزِى الظَّالِمِينَ»: مقصودشان از اين پاسخ، اين است که: کيفر سارق و يا کيفر دزدى، خود سارق است. به اين معنا که اگر کسى مالى را بدزدد، خود دزد، بردۀ صاحب مال مى شود. و از جملۀ «ما ستمگران را اين چنين کيفر مى دهيم» بر مى آيد که حکم اين مسأله در سنّت يعقوب «عليه السّلام» چنين بوده. و اگر از صيغه جمع به مفرد عدول نموده و فرمود: «کيفرش خود اوست»، براى اين بوده که بفهماند در سرقت، تنها خود سارق را بايد کيفر داد، نه او و رفقايش را. پس در ميان يازده نفر، اگر فردى سارق تشخيص داده شد، تنها همو را بايد کيفر داد، بدون اين که ديگران مورد مؤاخذه قرار گيرند، و يا بار و بُنه شان توقيف شود. آنگاه در چنين صورتى، صاحب مال حق دارد که سارق را مِلک خود قرار داده و هر عملى بخواهد، با او انجام دهد. پيمانه از بار و بنه بنيامين، برادر يوسف «ع» يافت مى شود! «فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثمَّ استَخْرَجَهَا مِن وِعَاءِ أَخِيهِ»: حرف «فاء»، که بر سرِ جمله آمده، مى فهماند که جمله، فرع بر مطالب قبل است، و معنايش اين است که: پس آنگاه شروع کرد به تفتيش و بازجويى تا در صورت يافتن پيمانه بر اساس همان حکم، عمل کند. لذا اول بار و بنه و ظرف هاى ساير برادران را جستجو نمود. زيرا اگر در همان بارِ، اول مستقيما بار و خرجين هاى بنيامين را جستجو مى کرد، برادران مى فهميدند که نقشه اى در کار بوده. در نتيجه براى اين که رد گُم کند، اول بهخرجين هاى ساير برادران پرداخت و در آخر، پيمانه را از خرجين بنيامين بيرون آورد، و کيفر بر او مستقر گرديد. «کَذَلِک کِدْنَا لِيُوسُفَ مَا کانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فى دِينِ الْمَلِکِ إِلّا أَن يَشاءَ اللَّهُ ...»: کلمه «کَذَلِکَ»، اشاره است به نقشه اى که يوسف براى گرفتن و نگه داشتن برادر خود به کار برد، و اگر آن را «کيد» ناميد، براى اين بود که برادران از آن نقشه سر در نياورند و اگر مى فهميدند، به هيچ وجه، به دادن برادر خود بنيامين رضايت نمى دادند، و اين خود، «کيد» است. چيزى که هست، اين «کيد»، به الهام خداى سبحان و يا وحى او بوده، که از چه راه برادر خود را بازداشت نمايد و نگه دارد و به همين جهت خداى تعالى، اين نقشه را، هم «کيد» ناميده و هم به خود نسبت داده و فرمود: «کَذَلِکَ کِدنَا لِيُوسُفَ». و چنين نيست که هر کيدى را نتوان به خداوند نسبت داد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۸ آرى، او از کيدى منزه است که ظلم باشد، و همچنين مکر و اضلال و استدراج و امثال آن را نيز در صورتى که ظلم شمرده نشوند، مى توان به خداوند نسبت داد. و جملۀ «مَا کَانَ لِيَأخُذَ أخَاهُ فِى دِينِ المَلِک إلّا أن يَشَاءَ اللّهُ»، بيان علتى است که باعث اين کيد شد، و آن، اين است که: يوسف مى خواست برادر خود را از مراجعت به کنعان باز داشته، نزد خود نگه دارد، و اين کار را در دين و سنتى که در کشور مصر حکمفرما بود، نمى توانست بکند، و هيچ راهى بدان نداشت. زيرا در قانون مصريان، حکم سارق اين نبود که بردۀ صاحب مال شود. به همين جهت، يوسف به امر خدا، اين نقشه را عليه برادران ريخت که پيمانه را در خرجين بنيامين بگذارد، آنگاه اعلام کند که شما سارقيد. ايشان انکار کنند و او بگويد حال اگر در خرجين يکى از شما بود، کيفرش چه خواهد بود؟ ايشان هم بگويند: کيفر سارق در دين ما، اين است که بردۀ صاحب مال شود. يوسف هم، ايشان را با اعتقاد و قانون دينى خودشان مؤاخذه نمايد. بنابراين صحيح است بگوييم: يوسف نمى توانست در دين مَلِک و کيش مصريان، برادر خود را بازداشت کند، مگر در حالى که خدا بخواهد، و آن حال، عبارت است از اين که آن ها با جزايى که براى خود تعيين کنند، مجازات شوند. از همين جا روشن مى شود که استثناء در آيه، مفيد اين نکته است که در دين مصريان، مجرم را به قانون جزائى خودشان در صورتى که جرم دشوار باشد و او هم بدان تن در دهد، مؤاخذه مى کردند، و اين قسم مجازات در بسيارى از سنت هاى قومى و سياست ملوک قديم متداول بود. «نَرفَعُ دَرَجَاتِ مَن نَشَاءُ وَ فَوقَ کُلّ ذِى عِلمٍ عَلِيم » - خداوند در اين جمله، بر يوسف منت مى گذارد که او را بر برادرانش رفعت داد، و اين جمله، جمله گذشته «کَذَلِکَ کِدنَا لِيُوسُفَ» را که آن نيز در مقام امتنان بر يوسف بود، بيان مى کند، و در عين حال، اين نکته را خاطرنشان مى سازد که علم از امورى است که در يک حد معين متوقف نمى شود، و خلاصه انتها ندارد، بلکه فوق هر صاحب علمى که فرض شود، کسانى هستند که از او عالم ترند. در اين جا بايد دانست که ظاهر جملۀ «ذِى عِلمٍ»، اين است که مقصود از آن، علمى است که عارض بر عالم مى شود و زايد بر ذات او است. براى اين که کلمۀ «ذِى» دلالت بر مصاحبت و مقارنت دارد، نه علم خداى تعالى، که صفت ذات و عين ذات اوست. زيرا علم خداوند غير محدود است، آن چنان که وجودش غير محدود است، و علم او، از حيطه اطلاقات کلامى خارج است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۰۹ علاوه بر اين، جملۀ «وَ فَوقَ کُلَّ ذِى عِلمٍ عَلِيم» وقتى صادق است که بتوان فرض فوقيت کرد، و خداى سبحان، عليمى است که فوق و تحت و وراء براى وجودش نيست، و ذاتش حد و نهايت ندارد. البته احتمال هم دارد که جملۀ مذکور، اشاره به اين باشد که خداى تعالى، فوق هر صاحب علمى است، و مراد از «عليم» را خداى سبحان بگيريم، و در جواب اين که پس چرا «عليم» را نکره و بدون الف و لام آورد، بگوييم: براى اين بود که از باب تعظيم زبان را از تعريف او نگه دارد. گفتگوى يوسف «ع»، با برادران «قَالُوا إِن يَسرِقْ فَقَدْ سرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ ...»: گويندگان اين سخن، همان برادران پدرى يوسف اند و به همين جهت، يوسف را به بنيامين نسبت داده، گفتند: اين بنيامين قبلا برادرى داشت، و معنايش اين است که برادران گفتند: اگر اين بنيامين امروز پيمانه پادشاه را دزديد، خيلى جاى تعجب نبوده و از او بعيد نيست. زيرا او قبلا برادرى داشت که مرتکب دزدى شد، و چنين عملى از او نيز سر زد. پس اين دو برادر، دزدى را از ناحيه مادر خود به ارث برده اند، و ما از ناحيه مادر، از ايشان جدا هستيم. و اين، خود يک نوع تبرئه اى بوده که برادران خود را بدان وسيله از دزدى تبرئه کردند، وليکن غفلت ورزيدند از اين که گفتارشان، گفتار قبلى شان را که گفته بودند: «مَا کُنَّا سَارِقِين» تکذيب مى کند. زيرا در آن کلام خود، دزدى را به طور کلى از فرزندان يعقوب نفى کردند. و اگر اين نفى کليت نمى داشت، جوابشان قانع کننده و صحيح نبود، ناگزير گفتار ديگرشان که گفتند: «فَقَد سَرَقَ أخٌ لَهُ مِن قَبل»، مناقض با آن است، و اين تناقض، بر خواننده پوشيده نيست. علاوه بر اين با اين کلام خود، آن حسدى که نسبت به يوسف و برادرش داشتند، فاش نموده - و ندانسته - از خاطرات اسف آورى که بين خود و دو برادر پدری شان اتفاق افتاد، پرده بردارى کردند. از همين جا تا اندازه اى به گفتار يوسف پی مى بريم که در جواب ايشان فرمود: «أنتُم شَرٌّ مَکَاناً...»، همچنان که مى فهميم اين جمله تا به آخر آيه، نسبت به جمله «فَأسَرَّهَا يُوسُفُ فِى نَفسِهِ وَ لَم يُبدِهَا لَهُم» به منزلۀ بيانى است که آن را شرح مى کند. همچنان که جملۀ «وَ لَم يُبدِهَا لَهُم»، عطف تفسيرى است که جملۀ «فَأسَرَّهَا يُوسُفُ فِى نَفسِهِ» را توضيح مى دهد. و معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است که: يوسف اين نسبت دزدى را که برادران به او دادند، نشنيده گرفت و در دل پنهان داشت و متعرض آن و تبرئه خود از آن نشد، و حقيقت حال را فاش نکرد، بلکه «أسَرَّهَا يُوسُفُ فِى نَفسِهِ وَ لَم يُبدِهَا لَهُم» و مثل اين که کسى پرسيده باشد: چطور در دل خود پنهان کرد؟ در جواب فرمود: او در جواب تصريح نکرد، بلکه سربسته گفت: «أنتُم شَرٌّ مَکَاناً: شما بدحال ترين خلق ايد»، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۰ براى آن تناقضى که در گفتار شما و آن حسدى که در دل هاى شماست، و به خاطر آن جرأتى که نسبت به ارتکاب دروغ در برابر عزيز مصر ورزيديد. آن هم بعد از آن همه احسان و اکرام که نسبت به شما کرد. «وَ اللّهُ أعلُمُ بِمَا تَصِفُون»: او بهتر مى داند که آيا برادرش قبل از اين دزدى کرده بود، يا نه. آرى، يوسف به اين مقدار جواب سربسته اکتفا نموده و ايشان را تکذيب نکرد. بعضى از مفسران، در معناى جمله «أنتُم شَرٌّ مَکَاناً...»، گفتند که: شما از اين برادر دزدتان بدتريد. چون اگر اين، پيمانۀ مَلِک را دزديده، شما برادر او را که برادر پدرى خودتان بود، از پدرتان دزديديد، و خدا داناتر است بر اين که آيا برادر او قبل از اين مرتکب دزدى شد، يا نه. ليکن ممکن است مقصود يوسف، اين معنا هم باشد، اما گفتار ما در اين نيست که مقصود واقعى يوسف از اين کلام چيست، بلکه در اين است که برادران از اين جواب يوسف، در چنين ظرفى که خود آنان بنا ندارند اعتراف کنند که قبلا برادرى به نام يوسف داشته اند، و يوسف هم نمى خواهد خود را معرفى نمايد، چون فهميده اند، و اين جواب، جز بر آنچه که ما گفتيم، منطبق نمى شود و برادران غير آن را از آن نمى فهمند. و بعضى ديگر گفته اند که: آن چيزى که يوسف در دل نهفته داشته و اظهارش نکرده، همان جملۀ «أنتُم شَرٌّ مَکَاناً» بوده. يعنى اين جمله را در دل، به آن ها گفته و بعدا در ظاهر گفته است: «وَ اللّهُ أعلَمُ بِمَا تَصِفُون»، ليکن اين وجه، بعيد است و از سياق کلام استفاده نمى شود. «قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شيْخاً کَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنَا مَکانَهُ إِنَّا نَرَاک مِنَ الْمُحْسِنِينَ»: سياق آيات، دلالت دارد بر اين که برادران وقتى اين حرف را زدند که ديدند برادرشان محکوم به بازداشت و رقيت شده، و گفتند که ما به پدر او، ميثاق ها داده و خدا را شاهد گرفته ايم که او را به نزدش بازگردانيم، و مقدور ما نيست که بدون او به سوى پدر برگرديم. در نتيجه ناگزير شدند که اگر عزيز رضايت دهد، يکى از خودشان را به جاى او فديه دهند، و اين معنا را با عزيز در ميان نهاده، گفتند: هر يک از ما را مى خواهى، به جاى او نگه دار و او را رها کن، تا نزد پدرش برگردانيم. معناى آيه روشن است. تنها نکته اى که بايد خاطرنشان ساخت، اين است که الفاظ آيه، طورى است که ترقيق و استرحام و التماس را مى رساند، و طورى ادا شده که حس فتوت و احسان عزيز را برانگيزد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۱ «قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلّا مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ»: با اين جمله، پيشنهاد برادران را رد کرد و گفت: ما نمى توانيم به غير از کسى که متاعمان را نزد او يافته ايم، بازداشت کنيم. معناى آيه روشن است. گفتگوى برادران: چگونه بدون بنيامين، نزد پدر باز گرديم؟ «فَلَمَّا استَيْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نجِيًّا ...»: در مجمع البيان گفته: «يَأس»، به معناى قطع شدن طمع آدمى است از امرى که بدان طمع داشته و به صورت «يَئِسَ يَيأسُ» استعمال مى شود. البته «آيَسَ - يُأيِسُ» نيز لغتى است، و به همين جهت، چون به باب استفعال مى رود، هم «استيأس» مى شود، و هم «استَأيَسَ». و نيز گفته است: «يَئِسَ» و «استَيأسَ»، به يک معنا است، مانند: «سَخِرَ» و «استَسخَرَ»، «عَجَبَ» و «استَعجَبَ». کلمۀ «نَجِىّ»، به معناى کسى است که در پنهانى و آهسته و درِ گوشى حرف بزند. و اين کلمه، هم وصف مفرد مى شود و هم وصف جمع، همچنان که در آيه مورد بحث، وصف برادران شده، و در آيه «وَ قَرَّبنَاهُ نَجِيّاً»، وصف براى يک نفر شده است، و اين، بدان جهت است که اصل کلمه مصدر است، که صفت واقع مى شود. و «مناجات»، به معناى دو به دو، در سر راز گفتن است، و اصل اين ماده، از «نَجوَة» است، که به معناى زمين بلند است. گويا هر يک از نجوا کنندگان، اسرار خود را به طرف ديگر بلند مى کند و از خفيه گاه بالا مى کشد. و «نجوى»، کلمه ای است که هم به صورت اسم استعمال مى شود و هم به صورت مصدر. اولى مانند: «وَ إذ هُم نَجوَى». يعنى ناگهان به ايشان برخورد که داشتند بيخ ‌گوشى حرف مى زدند. و دومى مانند: «إنَّمَا النَّجوَى مِنَ الشَّيطَانِ». و جمع «نَجَى»، «أنجِيَه» است، و کلمۀ «بَرَحَ - بَرَاحاً»، به معناى دور شدن انسان از موضع خود مى باشد. و ضمير «مِنهُ» در جملۀ «فَلَمَّا استَيئَسُوا مِنهُ» به يوسف و احتمالا به برادرش بر مى گردد، و معناى آيه، اين است: «فَلَمَّا استَيئَسُوا»: چون برادران يوسف مأيوس شدند «مِنهُ» از يوسف، که دست از برادرشان برداشته، آزادش کند. حتى به اين که يکى از ايشان را عوض او باز داشت نمايد، «خَلَصُوا» از ميان جماعت به کنارى خلوت رفتند، «نَجِيّاً» و به نجوا و سخنان بيخ گوشى پرداختند، که چه کنيم؟ آيا نزد پدر باز گرديم، با اين که ميثاقى خدايى از ما گرفته که فرزندش را به سويش باز گردانيم و يا آن که همين جا بمانيم؟ خوب از ماندن ما چه فايده اى عايد مى شود، چه کنيم؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۲ «قَالَ کَبِيرُهُم»: بزرگ ايشان بقيه را مخاطب قرار داده، گفت: «ألَم تَعلَمُوا أنَّ أبَاکُم قَد أخَذَ عَلَيکُم مَوثِقاً مِنَ اللّه»: مگر نمى دانيد که پدرتان، عهدى خدايى از شما گرفت که بدون فرزندش از سفر برنگرديد، چگونه مى توانيد فرزند او را بگذاريد و برگرديد؟ «وَ مِن قَبلُ» و نيز مى دانيد که قبل از اين واقعه هم «مَا فَرَّطتُم فِى يُوسُفَ» تقصيرى در امر يوسف مرتکب شديد. با پدرتان عهد کرديد که او را حفاظت و نگه دارى کنيد و صحيح و سالم به او برگردانيد. آنگاه او را در چاه افکنديد، و سپس به کاروانيان فروختيد، و خبر مرگش را براى پدر برده، گفتيد: گرگ او را پاره کرده. «فَلَن أبرَحَ الأرض» حال که چنين است، من از اين جا (سرزمين مصر) تکان نمى خورم، «حَتّى يَأذَنَ لِى أبِى» تا پدرم تکليفم را روشن کند، و از عهدى که از من گرفته، صرف نظر نمايد، و يا آن که آن قدر مى مانم تا «يَحکُمَ اللّهُ لِى وَ هُوَ خَيرُ الحَاکِمِين» خدا حکم کند. آرى، او بهترين حکم کنندگان است. او راهى پيش پايم بگذارد که بدان وسيله از اين مضيقه و ناچارى نجاتم دهد. حال يا برادرم را از راهى که به عقل من نمى رسد، از دست عزيز خلاص کند و يا مرگ مرا برساند، و يا راه هايى ديگر. و اما مادام که خدا نجاتم نداده، من رأيم اين است که در اين جا بمانم. شما به نزد پدر برگرديد... يکى از برادران: نزد پدر باز گشته، بگوييد: پسرت دزدى کرد، «وَ مَا شَهِدنَا إلّا بِمَا عَلِمنَا... وَ مَا کُنَّا لِلغَيبِ حَافِظِين». «ارْجِعُوا إِلى أَبِيکُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَک سرَقَ وَ مَا شهِدْنَا إِلّا بِمَا عَلِمْنَا وَ مَا کنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ»: بعضى گفته اند: مراد از جمله «وَ مَا شَهِدنَا إلّا بِمَا عَلِمنَا»، اين است که ما در اين که گفتيم پسرت دزدى کرده، خود شاهد دزدی اش نبوده ايم، تنها به علم خود، اين حرف را مى زنيم. بعضى ديگر گفته اند: ما اگر به عزيز گفتيم حکم دزدى اين است که دزد، بردۀ صاحب مال شود، و اگر چنين شهادتى داديم، تنها به خاطر اين بود که حکم مسأله را چنين مى دانستيم. (نه اين که بخواهيم عليه برادرمان شهادت داده باشيم). بعضى ديگر گفته اند: اين کلام را در پاسخ يعقوب گفته اند، که او از درِ مؤاخذه گفته بود: عزيز مصر از کجا مى دانست حکم دزدى اين است که دزد، بردۀ صاحب مال شود؟ لابد شما به او گفته ايد، از اين دو معنا، آن که به سياق آيات نزديک تر است، معناى اولى است. و بعضى در معناى اين که فرمود: «وَ مَا کُنّا لِلغَيبِ حَافِظِين» گفته اند: يعنى ما هيچ اطلاعى نداشتيم که پسر تو دزد از کار در مى آيد، و در نتيجه دستگير و برده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۳ براى اين که ما علم غيب نداشته و به ظاهر حال او اعتماد کرده بوديم، و گرنه اگر چنين علمى مى داشتيم، هرگز او را با خود به سفر نمى برديم، و با تو چنين عهد و ميثاقى نمى بستيم. وليکن حق مطلب، اين است که مراد از به «غيب»، اين است که او سارق بوده و ما تاکنون نمى دانستيم. و معناى آيه، اين است که: پسرت دزدى کرد و ما در کيفر سرقت، جز به آنچه مى دانستيم، شهادت نداديم، و هيچ اطلاعى نداشتيم که او پيمانه عزيز را دزديده و به زودى دستگير مى شود، و گرنه اگر چنين اطلاعى مى داشتيم، در شهادت خود به مسأله کيفر سرقت، شهادت نمى داديم. چون چنين گمانى به او نمى برديم. «وَسئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتى کُنَّا فِيهَا وَ الْعِيرَ الَّتى أَقْبَلْنَا فِيهَا وَ إِنَّا لَصادِقُونَ»: يعنى: از همه آن کسانى که در اين سفر با ما بودند، و يا جريان کار ما را در نزد عزيز ناظر بودند، بپرس، تا کمترين شکى برايت باقى نماند، که ما در امر برادر خود، هيچ کوتاهى نکرده ايم، و عين واقعه همين است که او مرتکب سرقت شد و در نتيجه بازداشت گرديد. پس مراد از قريه اى که در آن بودند، على الظاهر همان کشور مصر، و مراد از کاروانى که به اتفاق آن کاروان نزد پدر آمدند، همان قافله ای است که در آن قافله بوده اند و مردان آن، در بيرون آمدنشان از مصر و برگشتن به کنعان، همراه ايشان بودند. و به همين جهت، دنبال پيشنهاد سؤال از اهل مصر و اهل قافله گفتند که: ما راستگويانيم. يعنى ما در آنچه به تو گفته و آن چيزى که برايت آورده و گفتيم که پسرت دزدى کرده و برده شده، راستگو هستيم، و لذا پيشنهاد مى کنيم که براى رفع ترديد، خودت تحقيق کن. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۴ آيات ۸۳ - ۹۲ سوره يوسف قَالَ بَلْ سَوَّلَت لَکُمْ أَنفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَنى بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَکيمُ(۸۳) وَ تَوَلّى عَنهُمْ وَ قَالَ يَا أَسَفَى عَلى يُوسُفَ وَ ابْيَضَّت عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظِيمٌ(۸۴) قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ يُوسُفَ حَتّى تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهَالِکِينَ(۸۵) قَالَ إِنَّمَا أَشکُوا بَثّى وَ حُزْنِى إِلى اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ(۸۶) يَا بَنىَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِن يُوسُفَ وَ أَخِيهِ وَ لا تَايْئَسُوا مِن رَوْح اللَّهِ إِنَّهُ لا يَايْئَس مِن رَوْح اللَّهِ إِلّا الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ(۸۷) فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَيْلَ وَ تَصدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِى الْمُتَصدِّقِينَ(۸۸) قَالَ هَلْ عَلِمْتُم مَا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ إِذْ أَنتُمْ جَاهِلُونَ(۸۹) قَالُوا أَءِنَّک لاَنتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَ هَذَا أَخِى قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَ يَصبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ(۹۰) قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَک اللَّهُ عَلَيْنَا وَ إِن کنَّا لَخَاطِئِينَ(۹۱) قَالَ لا تَثرِيبَ عَلَيْکُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ(۹۲) «ترجمه آيات» (يعقوب) گفت: (چنين نيست)، بلکه ضميرها و هوا و هوستان، کارى (بزرگ) را به شما نيکو وانمود کرده، اينک صبرى نيکو بايد (بکنم)، شايد خدا همه را به من باز آرد.(۸۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۵ و از آنان روى بگردانيد، و گفت: اى دريغ از يوسف، و ديدگانش از غم سپيد شد، اما او خشم خود را فرو مى برد. (۸۴) گفتند: به خدا آن قدر ياد يوسف مى کنى تا سخت بيمار شوى، يا به هلاک افتى. (۸۵) گفت: شکايت غم و اندوه خويش را فقط به خدا مى کنم و از خدا چيزهايى سراغ دارم که شما نمى دانيد(۸۶) فرزندان من! برويد و يوسف و برادرش را بجویيد و از فرج خدا نوميد مشويد، که جز گروه کافران، از گشايش خدا نوميد نمى شوند.(۸۷) و چون نزد يوسف آمدند، گفتند: اى عزيز! ما و کسانمان بينوا شده ايم، و کالايى ناچيز آورده ايم، پيمانه را تمام ده، و به ما ببخشاى، که خدا بخششگران را پاداش مى دهد.(۸۸) گفت: به ياد داريد وقتى را که نادان بوديد، با يوسف و برادرش چه کرديد؟ (۸۹) گفتند: مگر تو يوسفى؟ گفت: من يوسفم، و اين، برادر من است، خدا به ما منت نهاد، که هر که بپرهيزد و صبور باشد، خدا پاداش نيکوکاران را تباه نمى کند.(۹۰) گفتند: به خدا که خدا تو را بر ما برترى داده و ما خطا کرده بوديم. (۹۱) گفت: اکنون هنگام رسيدن به خرده حساب ها نيست، خدا شما را بيامرزد، که او، از همه رحيمان، رحيم تر است. (۹۲) «بیان آيات» اين آيات، داستان گفتگوى پسران يعقوب با پدر را بيان مى کند، که بعد از مراجعت سفر دوم خود از مصر به کنعان، داستان بازداشت شدن برادر مادرى يوسف را به پدر گفتند، و او دستور داد تا بارِ ديگر به مصر برگشته، از يوسف و برادرش جستجو کنند، و در آخر، يوسف خود را براى ايشان معرفى نمود. واکنش يعقوب «ع»، به پسرانش، پس از شنيدن خبر بازداشت بنيامين «قَالَ بَلْ سَوَّلَت لَکُمْ أَنفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَن يَأْتِيَنى بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَکيمُ»: در اين مقام، مطالب زيادى حذف شده که جملۀ «ارجِعُوا إلَى أبِيکُم فَقُولُوا... فَهُوَ کَظِيمٌ» بر آن دلالت مى کند، و تقدير آن، چنين است: بعد از آن که به نزد پدر باز گشته و سفارش برادر بزرگتر خود را انجام داده و آنچه را که او سفارش کرده بود، به پدر گفتند. پدرشان در جواب فرمود: «بَل سَوَّلَت...». و جملۀ «بَل سَوَّلَت لَکُم أنفُسُکُم أمراً»، حکايت جوابى است که يعقوب به فرزندان داد، و اين کلام را به منظور تکذيب ايشان نفرمود. حاشا بر آن حضرت، که چيزی را که شواهد و قراين صدق در آن هست، تکذيب نمايد، با اين که مى تواند با آن شواهد، صدق و کذب آن را تحقيق کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۶ و نيز منظورش اين نبوده که به صرف سوء ظن، تهمتى به ايشان زده باشد، بلکه جز اين نبوده که با فراستى الهى و خدادادى، پيش بينى کرده که اجمالا اين جريان، ناشى از تسويلات و اغوائات نفسانى ايشان بوده. واقعا هم همين طور بود. زيرا جريان دستگير شدن برادر يوسف، از جريان خود يوسف ناشى شد، که آن هم از تسويل و اغواى نفسانى برادران به وقوع پيوست. از اين جا معلوم مى شود که: چرا يعقوب، خصوص برنگشتن بنيامين را، مستند به تسويلات نفسانى نکرد، بلکه برنگشتن او و برادر بزرگتر را، مستند به آن کرد و به طور کلى فرمود: «اميد است خداوند همه ايشان را به من برگرداند». و با اين جمله، اظهار اميدوارى کرد به اين که هم يوسف برگردد و هم برادر مادری اش و هم برادر بزرگش. و از سياق بر مى آيد که اين اظهار اميدواری اش، مبنى بر آن «صبر جميلى» است که او در برابر تسويلات نفسانى فرزندان، از خود نشان داد. بنابراين، معناى آيه و خدا داناتر است - اين مى شود که: اين واقعه، همچنان که در واقعه يوسف هم گفتم، از خدعه هايى است که نفس شما با شما کرده. ناگزير در قبال تسويل نفس هاى شما، صبر جميل مى کنم، تا شايد خداوند، همه فرزندانم را به من برگرداند. از اين جا روشن مى شود اين که بعضى از مفسران گفته اند: معناى آيه، اين است که من اعتقاد ندارم مطلب آن طور باشد، که شما مى گوييد و خيال مى کنم اين نيز، از تسويلات نفسانى شما است، و خلاصه به گفته اين مفسّر، خواسته است تهمت بزند، معناى صحيحى نيست. و اين که فرموده «عَسَى اللّهُ أن يَأتِيَنِى بِهِم جَمِيعاً إنَّهُ هُوَ العَلِيمُ الحُکِيمُ»، صرف اظهار اميد است نسبت به بازگشت فرزندان، به اضافه اشاره به اين که به نظر او، يوسف هنوز زنده است، و به هيچ وجه، معناى دعا از آن استفاده نمى شود. زيرا اگر اين جمله دعا بود، مناسب نبود در خاتمه اش بگويد: «إنَّهُ هُوَ العَلِيمُ الحَکِيمُ»، بلکه مناسب اين بود که بگويد: «إنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ العُلِيمُ». و يا بگويد: «إنَّهُ هُوَ الرَّؤُفُ الرَّحِيمُ»، و يا امثال اين ها از عباراتى که در دعاهاى منقول در قرآن کريم، معهود است. آرى، تنها اظهار اميدوارى است نسبت به ثمرۀ صبر. در حقيقت خواسته است بگويد: واقعۀ يوسف که سابقا اتفاق افتاد، و اين واقعه که دو تا از فرزندان مرا از من گرفت، به خاطر تسويلات نفس شما بود. ناگزير من صبر مى کنم و اميدوارم خداوند همه فرزندانم را برايم بياورد، و نعمت خود را همچنان که وعده داده، بر آل يعقوب تمام کند. آرى، او مى داند چه کسى را برگزيند و نعمت خود را بر او تمام کند، و در کار خود حکيم است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۷ و امور را بر مقتضاى حکمت بالغه اش، تقدير مى کند. بنابراين، ديگر چه معنا دارد که آدمى در مواقع برخورد بلايا و محنت ها مضطرب شود، و به جزع و فزع درآيد و يا از روح و رحمت خدا مأيوس گردد؟! دو اسم «عليم» و «حکيم»، همان دو اسمى است که يعقوب در روز نخست، در وقتى که يوسف رؤياى خود را نقل مى کرد، به زبان آورد، و در آخر هم، يوسف در موقعى که پدر و مادر را بر تخت سلطنت نشاند و همگى در برابرش به سجده افتادند، به زبان مى آورد و مى گويد: «يَا أبَتِ هَذَا رُؤيَاىَ... وَ هُوَ العَلِيمُ الحَکِيمُ». «وَ تَوَلّى عَنهُمْ وَ قَالَ يَا أَسَفَى عَلى يُوسُفَ وَ ابْيَضَّت عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظِيمٌ»: راغب در مفردات گفته: کلمۀ «أسَف»، به معناى اندوه توأم با غضب است، و گاهى در تک تک آن دو نيز، استعمال مى شود. و حقيقت «أسف»، عبارت است از فوران خون قلب و شدت اشتهاى به انتقام، و اين حالت اگر در برابر شخص ضعيف تر و پايين دست آدمى باشد، غضب ناميده مى شود و اگر در برابر مافوق باشد، حالت گرفتگى و اندوه دست مى دهد... و اين که در قرآن فرموده: «فَلَمَّا آسَفُونَا انتَقَمنَا مِنهُم»، معنايش اين است که: وقتى ما را به خشم درآوردند، از ايشان انتقام گرفتيم. ابوعبداللّه رضا گفته: خداوند مانند ما أسَف نمى خورد، وليکن او، اوليائى دارد که ايشان أسَف مى خورند و خشنود مى شوند. خداوند هم، أسَف و رضاى ايشان را، أسَف و رضاى خود خوانده. آنگاه اين روايت را نقل مى کند که خداوند فرموده: کسى که يکى از اولياى مرا اهانت کند، با من اعلام جنگ داده است. صاحب مفردات، درباره «کَظم» مى گويد: «کَظم»، به معناى بيرون آمدن نفس است. وقتى مى گويند کظم خود را گرفت، يعنى جلو نفس خود را گرفت، و «کَظُوم»، به معناى حبس کردن نفس است، که خود کنايه از سکوت است. همچنان که در هنگام توصيف و مبالغه درباره سکوت مى گويند: فلانى نفسش بيرون نمى آيد، و دم نمى زند. يعنى بسيار کم حرف است، و «کَظَمَ فُلَانٌ»، يعنى نفس فلانى حبس شد. و از اين باب است جملۀ «إذ نَادَى وَ هُوَ مَکظُومٌ». يعنى: ندا کرد، در حالى که نفسش گرفته شده بود، و همچنين «کظم غيظ»، حبس آن است، و جملۀ «وَ الکَاظِمِينَ الغَيظ»، به همين معنا است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۳۱۸ و نيز از همين باب است: «کَظَمَ البَعِيرُ إذَا تَرَکَ الاجتِرَار». يعنى شتر از نشخوار کردن باز ايستاد، و «کَظَمَ السِّقاء بَعدَ مِلئِهِ»، يعنى: درب مشک را بعد از پُر شدنش بست. و در جمله «وَ ابيَضَّت عَينَاهُ مِنَ الحُزن»، سفيد شدن چشم، به معناى سفيد شدن سياهى چشم است که آن هم، به معناى کورى و بطلان حس باصره است، و هرچند اين کلمه، گاهى با ديد مختصر هم جمع مى شود، وليکن از اين که در آيه بعد فرموده: «پيراهن مرا ببريد و به روى پدرم بيندازيد، بينا مى شود»، معلوم مى شود که سفيدى چشم در جمله مورد بحث، به معناى کورى است، و چنين به دست مى آيد که يعقوب، به کلّى نابينا شده بود، نه اين که نور چشمش کم شده باشد. و معناى آيه، اين است که: يعقوب بعد از اين که فرزندان را خطاب کرده و گفت: «بَل سَوَّلَت لَکُم أنفُسُکُم أمراً»، و بعد از آن ناله اى که کرد و گفت: «يَا أسَفَى عَلَى يُوسُف»، و نيز بعد از آن که در اندوه بر يوسف، ديدگان خود را از دست داد، ناگزير از ايشان روى برگردانيد و خشم خود را فرو برد، و متعرض فرزندان نشد. رده:تفسیر المیزان