تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۳ که اين دومى سفسطه است، نه اولى و در علم حصولى، توقع بيش از اين داشتن توقعى است بيجا، و تفصيل اين بحث موکول به محل خودش است (و خدا راهنما است). پناه بردن مريم به خدا، هنگام رویارویی با جبرئيل«ع» «قَالَت إِنّى أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنک إِن کُنت تَقِيًّا»: مريم «عليها السلام» از شدت وحشتى که از حضور جبرئيل عارضش شده بود، مبادرت به سخن کرد. او خيال مى کرد که وى، بشرى است که به قصد سوء بدان جا شده. لذا خود را به پناه رحمان سپرد، تا رحمت عامه الهى را که هدف نهایى منقطعين عباد است، متوجه خود سازد. و اگر اين پناهندگى خود را مشروط به جملۀ «إن کُنتَ تَقِيّا» نمود، از قبيل اشراط به وصفى است که مخاطب براى خود ادعا مى کند و يا واقعا در او هست، تا در حکم مشروط افاده طلاق نموده، بفهماند که علت حکم همان وصف است. چون تقوآ، وصف جميلى است که هر انسانى از اين که آن را از خود نفى کند، کراهت دارد، و بر هر کس گران است که به نداشتن آن اعتراف بورزد. پس برگشت معنا به اين مى شود که: «من از تو به رحمان پناه مى برم، اگر تو با تقوا باشى». و چون بايد باتقوا باشى، پس همان تقوايت بايد تو را از سوء قصد و متعرض شدنت به من باز بدارد. پس اين آيه، از قبيل خطابى است که در امثال آيه «وَ اتَّقُوا اللّهَ إن کُنتُم مُؤمِنين»، و آيه «وَ عَلَى اللّه فَتَوَکَّلُوا إن کُنتُم مُؤمِنِين»، به مؤمنان شده است. و چه بسا احتمال داده اند که کلمۀ «إن» در جملۀ «إن کُنتُ» نافيه باشد، و معنا چنين باشد که: «تو تقوا ندارى، چون پردۀ خانه مرا دريدى و بدون اجازه بر من در آمدى». ولى وجه اولى با سياق سازگارتر است، و اين که بعضى گفته اند که: کلمۀ «تقى»، نام مردى صالح و يا فاجر بوده، قابل اعتناء نيست. «قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لاَهَب لَکِ غُلَاماً زَکيًّا»: اين جمله، پاسخى است که «روح» به مريم داد. و اگر کلام خود را با قصر «إنَّمَا» افتتاح کرد، براى اين بود که بفهماند آن طور که مريم پنداشته، يعنى فردى از بشر، نيست، تا هرچه زودتر دهشت مريم زايل گشته، از بشارت فرزنددار شدن خوشحال گردد. کلمۀ «زَکِى»، به معناى هر چيز پر نمو و شايسته و بته دار است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۴س و از لطافت هایى که در اين سوره در نقل داستان هاى زکريا و مريم و ابراهيم و موسى به کار برده، تعبير واحدى است که همه جا فرمود: «وَهَبَ». يعنى يحيى را به زکريا، و عيسى را به مريم، و اسحاق و يعقوب را به ابراهيم و هارون را به موسى بخشيد. «قَالَت أَنى يَکُونُ لى غُلَامٌ وَ لَمْ يَمْسسنى بَشرٌ وَ لَمْ أَک بَغِيًّا»: مسّ بشر به قرينه اين که در مقابل زنا قرار گرفته، کنايه از نکاح است و اين در ذات خود اعم است. و لذا در سوره «آل عمران»، که بعد از «مريم» نازل شده، اکتفاء کرده است به جملۀ «لَم يَمسَسنِى بَشَرٌ» و ديگر نامى از بغى (زنا) نبرده. و استفهام در آيه شريفه، از باب تعجب است. يعنى چگونه براى من فرزند مى شود با اين که قبل از اين با هيچ مردى نياميخته ام. نه از راه حلال و ازدواج، و نه از راه حرام و زنا؟! و سياق اين معنا را مى رساند که مريم از کلام جبرئيل که گفت: «تا پسرى به تو ببخشم...»، فهميده که اين پسر را در همين حال مى بخشد. و لذا گفت: «هيچ بشرى با من تماس نگرفته و زناکار هم نبوده ام»، و در اين جمله فهماند که فرزنددار شدن من الآن منوط به اين است که چند ماه قبل نکاح و يا زنایى صورت گرفته باشد و حال آن که صورت نگرفته. «قَالَ کَذَلِکِ قَالَ رَبُّکِ هُوَ عَلىَّ هَينٌ...»: يعنى «روح» به او گفت: مطلب از همين قرار است که به تو گفتم. (آنگاه گفت:) پروردگارت گفته که: آن براى من آسان است. و توضيح اين دو جمله، در داستان زکريا و يحيى «عليهما السلام» گذشت. «وَ لِنَجعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَ رَحمَةً مِنّا» - بعضى از اغراض خلقت مسيح را به اين طرز خارق العاده خاطرنشان مى شود، و اين جمله عطف است بر مقدر، و معنايش اين است که: ما او را با نفخ روح، و بدون پدر به خاطر اين منظور خلق کرديم، و نيز به خاطر اين که آيتى باشد براى مردم و رحمتى باشد از ما، با خلقتش آيتى باشد و با رسالت و معجزاتش رحمتى. و از اين قبيل تعبيرها، که غرض هایى را حذف و غرض هاى ديگرى بر آن محذوف عطف شود، در قرآن کريم بسيار است. مانند آيه «وُ لِيَکُونَ مِنَ المُوقِنِين»، و اين تعبير، خود اشاره به اين معنا است که غرض هاى الهى، امورى نيست که فهم بشر بدان احاطه يافته و الفاظ گنجايش همه آن ها را داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۵ «وَ کَانَ أمراً مَقضِيّاً» - اين جمله، اشاره به حتميت قضایى است که خدا درباره ولادت اين «غلام زکىّ» رانده. ديگر نه امتناع مريم جلو آن را مى گيرد، و نه دعايش. حکايت وضع حمل مريم و اندوه و نگرانى او در اين باره «فَحَمَلَتْهُ فَانتَبَذَت بِهِ مَکاناً قَصِيًّا»: کلمۀ «قَصِىّ»، به معناى دور است. يعنى باردار شد به فرزند، پس انفراد و اعتزال جست، و او را به محل دورى از خانواده اش برد. «فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلى جِذْع النَّخْلَةِ...»: کلمۀ «أجَائَهُ»، باب إفعال، از «جَاءَ» است. چه بگویى «جَاءَ بِهِ»، و چه بگویى «أجَاءَهُ»، هر دو به معناى «او را آورد» است، که در آيه شريفه، کنايه از دفع و إلجاء است. يعنى درد زایيدن او را مجبور به آمدن کرد. و کلمۀ «مَخَاض» و همچنين «طلق»، به معناى درد زایيدن است، «وَ جِذعِ النَّخلَة»، به معناى ساقه درخت خرما است. و کلمه «نَسِى» - به فتحه و به کسره نون - بر وزن «وَتر» و «وِتر»، به معناى هر چيز حقير و ناچيزى است که بايد فراموش شود. و معناى آيه اين است که: - بعد از آن که از اهل خود اعتزال جست و به محل دورى آمد - درد زایيدن او را مجبور نمود و به کنار تنۀ درخت خرمایى آورد، تا در آن جا حمل خود را بزايد - و از اين که تعبير به «تنۀ درخت» کرد، نه خود درخت، فهميده مى شود که درخت مزبور خشکيده بوده - و از خجالت و شرمش از مردم گفت: اى کاش قبل از اين مُرده بودم. و «نَسى»، يعنى چيزى غيرقابل اعتنا بودم که فراموش مى شدم، تا مردم درباره ام حرف نمى زدند، که به زودى خواهند زد. تسلی و دلداری حضرت عيسى«ع»، به مادر خود «فَنَادَاهَا مِن تحْتهَا أَلّا تَحْزَنى ... تُساقِط عَلَيْکِ رُطباً جَنِيًّا»: ظاهر سياق مى رساند که ضمير فاعل در جملۀ «نَادَاهَا» به عيسى «عليه السلام» برگردد، نه به روح که در سابق نامش به ميان آمده بود، و اين ظهور، قيد «مِن تَحتِهَا» را تءييد مى کند. چون با حال مولود نسبت به مادرش در حين وضع حمل مناسب تر است، تا حال روح و مريم، و نيز برگشتن ضمير در جمله قبل و بعد به عيسى، مؤيد ديگرى است براى اين که ضمير مورد بحث هم، به آن جناب برگردد. بعضى گفته اند: ضمير به «روح» بر مى گردد، و چنين تصوير کرده اند که مريم «عليها السلام»، هنگام وضع حمل در بلندى قرار داشته و جبرئيل در پایين آن بوده و از آن جا وى را ندا داده، وليکن هيچ دليلى از لفظ آيه بر اين گفتار نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۶ و بعيد نيست که از ترتب جملۀ «فَنَادَاهَا»، بر جملۀ «قَالَت يَا لَيتَنِى...» استفاده شود که مريم اين جمله را در حين وضع حمل يا بعد از آن گفته، که دنبالش بلافاصله عيسى «عليه السلام» گفته است: «لَا تَحزَنِى...». و جملۀ «ألّا تَحزَنِى»، تسليت و دلدارى است به مادرش از آن اندوه و غم شديدى که به وى دست داده بود. آرى براى زنى عابد و زاهد، هيچ مصيبتى تلخ ‌تر و سخت تر از اين نيست که او را در عِرض و ناموسش ‍متهم کنند. آن هم زنى باکره، آن هم از خاندانى که در گذشته و حال معروف به عفت و پاکى بوده اند، و مخصوصا تهمتى که بچسبد و هيچ راهى هم براى انکار آن نباشد، و همه حجت و دليل هم در دست خصم باشد. لذا عيسى «عليه السلام» به اشاره سفارش کرد که با احدى حرف نزن و در مقام دفاع بر ميا، بلکه خود حضرت عيسى «عليه السلام» در مقام دفاع از مادرش بر آمد و اين حجتى بود که هيچ دفع کننده اى نمى توانست آن را دفع کند. و اين که گفت: «قَد جَعَلَ رَبُّکِ تَحتَکِ سَرِيّا»، مقصود از «سَرىّ»، جوى آب است، هرچند که به معناى شريف و رفيع هم آمده، ولى معناى اول، با سياق مناسب تر است. و جملۀ «فَکُلِى وَ اشرَبِى»، هم قرينه بر همان معنا است. بعضى گفته اند: مراد معناى دوم است و مصداق شريف و منيع هم خود عيسى «عليه السلام» است، ولى شما خواننده دانستيد که سياق با آن مساعدت ندارد. و به هر تقدير، اين جمله تا آخر کلام عيسى «عليه السلام»، تسليت خاطر مريم «عليها السلام» است. و کلمه «هُز» در جملۀ «وَ هُزِّى إلَيکِ بِجِذعِ النَّخلَةِ تُسَاقِط عَلَيکِ رُطَباً جَنِيّا»، به معناى تکان دادن به شدت است. و از فراء نقل شده که عرب آن را، هم لازم استعمال مى کنند و هم متعدى. يعنى هم مى گويند: «هُزَّ بِهِ»، و هم مى گويند: «هُزَّهُ». و کلمه «تُسَاقِط»، از «مُسَاقطه» است که به معناى إسقاط است، و ضمير در آن به «نَخلة» بر مى گردد، و اگر تکان دادن را به ساقه درخت، و خرما ريختن را به «نخله» نسبت داده، خالى از إشعار به اين نکته نيست که «نخله»، خشک بوده و در همان ساعت سبز شده، و برگ و بار آورده. و کلمۀ «رُطَب»، به معناى خرماى پخته و رسيده است. چون قبل از رسيدنش، آن را «بسر» مى گويند، و کلمه «جَنِىّ» به معناى «مَجنِىّ»، يعنى چيده شده است. و در قانوس گفته «جَنِى»، چيزى را مى گويند که در دم چيده شده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۷ «فَکُلِى وَ اشرَبى وَ قَرِّى عَيْناً»: «قرار العين»، کنايه از مسرت است. وقتى گفته مى شود: «أقَرَّ اللّهُ عَينَک»، معنايش اين است که خداوند خوشنودت کند. و معناى جمله اين است که: از رطب تازه رسيده بخور و از جوى آبى که زير پايت جارى شده، بياشام، و بدون اين که اندوهى به خود راه دهى، خوشنود باش. و اگر به خوردن و آشاميدن سفارش کرد، براى اين بود که هر کدام از اين دو، يکى از نشانه هاى مسرت و خوشوقتى است، و کسى که گرفتار مصيبتى است، ديگر نمى تواند از غذاى لذيذ و آب گوارا لذت ببرد، و مصيبت، شاغل او از اين کارها است. و معناى آيه اين است که: از رطب تازه بخور و از جوى آب بياشام و از عنايتى که خدا به تو کرده، خرسندى کن، بدون اين که غمگين و محزون شوى. و اما اين که مى ترسى مردم به تو تهمت بزنند و از تو بازخواست کنند که اين فرزند را از کجا آورده اى؟ در پاسخشان سکوت کن، و با احدى حرف مزن، من جوابشان را مى دهم. سفارش به گرفتن روزۀ سکوت، براى رهايى از زخم زبان مردم «فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشرِ أَحَداً فَقُولى إِنّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمَانِ صَوْماً فَلَنْ أُکلِّمَ الْيَوْمَ إِنسِيًّا»: مقصود از روزه، روزۀ سکوت است، همچنان که از جملۀ «فَلَن أُکَلِّمَ اليَومَ إنسِيّاً» نيز به خوبى بر مى آيد. و نيز از سياق بر مى آيد که اين قسم روزه، در آن دوره مرسوم بوده و لذا مريم عذراء هم آن را پذيرفت. و کلمۀ «إنِسى»، منسوب به «إنس» است، که در مقابل «جنّ» به کار مى رود، و مراد از آن، يک فرد از انسان است. و کلمۀ «مَا» در جملۀ «فَإمّا تَرَيَّن...» زائده است، و کلام اصلى «إن تَرَى بَشَراً فَقُولِى» بوده، و معنايش اين است که اگر فردى از بشر را ديدى و با تو حرفى زد و پرسيد که اين بچه را از کجا آورده اى؟ بگو... و مراد از «قُولِى: بگو»، سخن گفتن نيست. چون بنا شد سخن نگويد، بلکه مقصود از آن فهماندن است، و لو به اشاره. چون تفهيم به اشاره را هم «قول» مى گويند، و از فراء نقل شده که هر چيزى را که به انسان برسد، به هر طريق که باشد، عرب آن را کلام می گويد، مگر آن که با مصدر تأکيد شود که در آن صورت، مقصود تنها سخن گفتن خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۸ و بعيد نيست که از جملۀ «فَقُولِى إنِّى نَذَرتُ لِلرَّحمَان صَوماً» با کمک سياق فهميده شود که عيسى به مادرش دستور داده که رسما نيت روزه هم بکند، و آن را براى خدا بر خود نذر کند، تا دروغ و بر خلاف واقع سخن نگفته باشد. و جملۀ «فَإمّا تَرَيَّنِ...»، على أىّ حال، متفرع بر جملۀ «وَ قَرِّى عَيناً» است، و مراد اين است که با احدى حرف مزن و جواب پرسش احدى را مده، بلکه امر جواب را به من واگذار. من جواب گوى آنان و مدافع از بازخواست ايشان هستم. «فَأَتَت بِهِ قَوْمَهَا تحْمِلُهُ قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شيْئاً فَرِيًّا»: ضمير در «بِهِ» و در «تَحمِلُهُ»، به عيسى بر مى گردد، و استفهام هم، استفهام انکارى است. و آن جمله، طعن و نوعى تقبيح است از مردم به مريم، که منشأ آن، همان امر عجيبى است که با آن سابقه زهد و محجوبى از مريم، دختر عمران و آل هارون قدّيس مشاهده کردند. و کلمۀ «فَرِىّ»، به معناى نوظهور و عظيم است. بعضى هم گفته اند: از افتراء، و به معناى دروغ، و کنايه از قبيح و منکر است، ولى آيه بعدى، معناى اول را تأييد مى کند و معناى آيه روشن است. «يَا أُخْت هَارُونَ مَا کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مَا کانَت أُمُّکِ بَغِيًّا»: در مجمع البيان گفته: در خصوص هارون چهار قول است: اول اين که: مردى صالح در بنى اسرائيل بوده، که هر صالح ديگرى را به او نسبت مى دادند. بنابراين، مراد از خواهرى هارون، شباهت به او است. دوم اين که: مريم، برادرى پدرى داشته به نام هارون. سوم اين که: مراد از او، همان هارون، برادر موساى کليم است. بنابراين، مراد از خواهرى با او، صرف انتساب است، همچنان که مى گويند: برادر بنى تميم. چهارم اين که: مردى در آن زمان بوده معروف به زنا و فساد. اين بود خلاصه گفتار مجمع. و کلمۀ «بَغى»، به معناى زناکار است، و معناى آيه روشن است. «فَأَشارَت إِلَيْهِ قَالُوا کَيْفَ نُکلِّمُ مَن کانَ فى الْمَهْدِ صبِيًّا»: يعنى اشاره کرد به عيسى و اين اشاره ارجاع ايشان است به وى تا جواب خود را از او بگيرند و او حقيقت امر را برايشان روشن کند. چون عيسى قبلا به او گفته بود که چنين کند، که ما قبلا در ذيل آيه «فَإمّا تَرَيَّنِ مِنَ البَشَرِ أحَداً فَقُولِى إنّى نَذَرتُ لِلرَّحمَانِ صَوماً...»، بحث آن را کرديم. کلمۀ «مَهد»، به معناى گهواره و سريرى است که براى بچه ها درست مى کنند و بچه ها را روى آن گذاشته، مى خوابانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۹ بعضى گفته اند: مراد از «مهد» در آيه شريفه، آغوش و دامن مادر او است. بعضى ديگر گفته اند: مُرَبَّاهُ، يعنى مُرَجّحَهُ است. و بعضى گفته اند: به معناى هر جایى است که طفل در آن جاى گرفته باشد. چون مريم هنوز براى عيسى گهواره اى تهيه نکرده بود. وليکن حق مطلب اين است که آيه شريفه، ظهور در گهواره دارد و هيچ دليلى نيست بر اين که آن جناب، گهواره تهيه نکرده بود. ممکن است مردم بعد از آن که مريم به خانه رسيده و براى فرزندش گهواره و يا مُرجّحه، که آن نيز در آن روزگار گهواره ناميده مى شده، تهيه کرده است، به وى هجوم آورده باشند که اين کودک را از کجا آورده اى؟! وجوه مختلف درباره لفظ «کَانَ» در جملۀ «مَن کَانَ فِى المَهدِ صَبِيّاً» در اين تعبير آيه شريفه که فرموده: «مَن کَانَ فِى المَهدِ صَبِيّاً: کسى که در گهواره طفل بوده»، اشکال شده است که کلمۀ «کَانَ»، مخلّ به معناى آيه است. زيرا پاسخ دادن آن کودک وقتى غريب و معجزه است که فعلا در گهواره و طفل باشد، نه آن که در روزگار گذشته طفل و در گهواره بوده. چون همه افراد بزرگسال هم، روزى در گهواره طفل بوده اند. پس بهتر آن بود که بفرمايد: «مَن فِى المَهدِ صَبِىّ: کسى که در گهواره طفل است». از اين اشکال چند جواب داده اند: اول اين که: زمان ماضى دو قسم است: يکى ماضى و گذشتۀ دور. و يکى گذشتۀ نزديک و متصل به حال. آن که مخلّ به معنا است، ماضى دور است و اما اگر مدلول «کَانَ» در آيه شريفه، ماضى نزديک و متصل به حال، يعنى همان حالى که گفتگو مى کردند باشد، ضررى به معنا نمى زند. اين جواب را زمخشرى در کشاف داده. ولى هر چند که اشکال را دفع کرده، ليکن با انکار مردم زمان مريم تطبيق نمى کند. زيرا آنان از اين رو گفتگوى با عيسى را غيرمعقول مى دانستند که طفلى گهواره اى است، نه اين که در زمان گذشته نزديک، طفلى گهوارئى بوده است. پس باز هم لفظ «کَانَ» زيادى خواهد بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۰ دوم اين که: جملۀ «کَيفَ نُکَلِّمُ»، حکايت حال گذشته است و مراد از «مَن» که موصوله است، نيز اطفال گذشته است، و معنا اين است که ما چگونه با اطفالى که اين صفت دارند که در گهواره اند، گفتگو کنيم. يعنى تاکنون ما با چنين اطفالى صحبت نکرده ايم، تا با اين طفل تو هم صحبت کنيم. اين وجه نيز، از زمخشرى است. هرچند اين وجه را خيلى ها پسنديده اند، وليکن اشکالش اين است که از فهم دور است. سوم اين که: کلمۀ «کَانَ»، زائده است، و تنها به منظور تأکيد آورده شده و هيچ گونه دلالتى بر زمان ندارد. و جملۀ «مَن فِى المَهد»، مبتداء و خبر و کلمۀ «صَبِيّاً» حال و مؤکد است. اشکال اين وجه هم اين است که علاوه بر اين که دليلى بر آن نيست، يک نوع زيادى بى جهت و باعث اشتباه است. علاوه بر اين که بعضى گفته اند: «کَانَ» زائده هم باشد، دلالت بر زمان مى کند، و تنها فرقش با غير زائده، اين است که دلالت بر حدث ندارد. چهارم اين که: کلمۀ «مَن» در آيه، شرطيه و جملۀ «کَانَ فِى المَهدِ صَبِيّاً» شرط آن، و جملۀ «کَيفَ نُکَلِّمُ» در محل جزاء است و معنايش اين است که: «کسى که در گهواره در حال کودکى است، ممکن نيست گفتگوى با او». و صيغه ماضى «کَانَ» در جملۀ شرطيه، به معناى مستقبل است و هيچ اشکالى هم وارد نيست. اشکالش اين است که خود را به زحمت انداختن است. ممکن هم هست بگویيم کلمۀ «کَانَ» از دلالت بر زمان منعزل است. چون کلام بویى از معناى شرط و جزاء دارد. زيرا در معناى آن اين است که بگویيم: کسى که کودک است، گفتگوى با او ممکن نيست. و يا بگوييم: اين کلمه براى دلالت بر زمان نيامده، بلکه براى اين آمده که بر ثبوت وصف براى موصوفش دلالت کند. ثبوتى که اقتضاء حتميت و تحقق آن در موصوف و لزومش براى آن باشد. نظير همين کلمه در آيه «قُل سُبحَانَ رَبِّى هَل کُنتُ إلّا بَشَراً رَسُولاً»، يعنى بشريت و رسالت در من ثابت و متحقق است. پس هر چه که از بشرى رسول (ديگر پيامبران رُسُل) برنخاسته، از من نيز بر نمى آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۱ و نيز مانند اين کلمه در آيه «وَ مَن قُتِلَ مَظلُوماً فَقَد جَعَلنَا لِوَلِيّهِ سُلطَاناً فَلَا يُسرِف فِى القَتلِ إنّهُ کَانَ مَنصُوراً»، که معناى «إنَّهُ کَانَ مَنصُوراً» اين است که نصرت لازم براى او است، و ما وصف گذشته را براى موصوفش لازم کرديم. پس معناى آيه مورد بحث اين مى شود که: «کَيفَ نُکَلِّمُ صَبِيّاً فِى المَهد» چگونه با کودکى که واقعا کودک است و به همان حال هم هست گفتگو کنيم؟ سخن گفتن حضرت عيسى «ع»، در گهواره با مردم «قَالَ إِنّى عَبْدُاللَّهِ آتَانی الْکِتَابَ وَ جَعَلَنى نَبِيًّا»: از اين جا پاسخ عيسى «عليه السلام» شروع مى شود و آن جناب، اصلا متعرض مسأله ولادتش نشد. با اين که همه مشکل مردم از آن بود، و اين، بدان جهت است که سخن گفتن کودک مولود، معجزه اى است که هر چه بگويد، جاى ترديدى نمى گذارد در اين که حق است. چون معجزه اى است. مخصوصا با در نظر گرفتن اين که در آخر گفتارش بر خود سلام کرد. يعنى بر نزاهت و ايمنی اش از هر قذارت و خباثتى شهادت داده و از پاکى و طهارت مولدش خبر داد. عيسى «عليه السلام»، سخن خود را با جملۀ «إنّى عَبدُ اللّه» آغاز نمود، تا به عبوديت خود براى خدا اعتراف نموده، از غلوّ غلوکنندگان جلوگيرى کند و حجت را بر آنان تمام سازد. همچنان که در آخر کلامش گفت: «وَ إنَّ اللّهَ رَبِّى وَ رَبُّکُم فَاعبُدُوه». و در جملۀ «آتَانِىَ الکِتَاب» از دادن خدا کتاب را به او خبر داد، و ظاهرا مقصود از آن، همان «انجيل» است. و در جملۀ «وَ جَعَلَنِى نَبِيّاً» به نبوت خود اعلام فرمود که ما در مباحث نبوت، در جزء دوم اين کتاب، فرق ميان «نبوت» و «رسالت» را بيان کرديم، و با در نظر گرفتن آن بيان، معلوم مى شود که عيسى «عليه السلام» در آن روز، تنها «نبى» بوده، و بعدها خداوند او را به «رسالت» برگزيده، و از ظاهر کلامش بر مى آيد که در همان روز، کتاب و نبوت داده شده، نه اين که بخواهد از آينده خبر دهد. «وَ جَعَلَنى مُبَارَکاً أَيْنَ مَا کُنتُ وَ أَوْصانِى بِالصّلَوةِ وَ الزَّکوةِ مَا دُمْتُ حَيًّا»: معناى «مبارک بودنش هرجا که باشد»، اين است که محل براى هر برکتى باشد. و «برکت»، به معناى نموّ خير است. يعنى او براى مردم منافع بسيار دارد. علم نافع به ايشان مى آموزد، و به عمل صالح دعوتشان مى کند، و به ادبى پاکيزه تر، تربيتشان مى کند. و کور و پيس را شفا داده، اقويا را اصلاح و ضعفا را تقويت و يارى مى کند. جملۀ «وَ أوصَانِى بِالصّلَوة وَ الزّکَوة...»، اشاره به اين است که در شريعت او نماز و زکات تشريع شده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۲ و «نماز»، عبارت است از توجه بندگى مخصوص به سوى خداى سبحان. و «زکات»، عبارت است از انفاق مالى، و اين دو حکم، در بيش از بيست جاى قرآن، قرين هم ذکر شده. بنابراين، ديگر به گفتۀ آن کسى که گفته مراد از «زکات»، تزکيه نفس و تطهير آن است، نه واجب مالى، اعتناء نمى شود. «وَ بَرَّا بِوَالِدَتى وَ لَمْ يَجْعَلْنى جَبَّاراً شقِيًّا»: يعنى: مرا مهربان و رؤوف نسبت به مردم قرار داد، و يکى از مظاهر آن، اين است که من به مادرم مهربانم، و نسبت به ساير مردم هم، جبّار و شقى نيستم، و «جبّار»، کسى را گويند که جور خود را به مردم تحميل کند، ولى خودش جور مردم را تحمل نکند. و از ابن عطاء نقل شده که: «جبّار»، آن کسى است که خيرخواه نباشد و «شقى»، آن کسى است که پذيراى خيرخواهى ديگران نباشد. «وَ السّلَامُ عَلىَّ يَوْمَ وُلِدتُ وَ يَوْمَ أَمُوتُ وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا»: در اين آيه، در سه موطن تکون و هستی اش، به خودش سلام کرده، که توضيحش در آخر داستان يحيى گذشت. بله، ميان اين سلام کردن و آن سلام کردن فرقى هست، و آن، اين است که سلام در داستان يحيى، نکره (يعنى بدون الف و لام) آمده، و اين خود دلالت بر نوعى خاص دارد، و در اين قصه، با الف و لام آمده، که جنس و عموميت را مى رساند. و فرق ديگر اين که در داستان يحيى، سلام کنندۀ بر او، خداى سبحان بود، و در اين داستان، خود عيسى بوده است. «ذَلِک عِيسَى ابْنُ مَرْيمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِى فِيهِ يَمْترُونَ»: از ظاهر اين آيه بر مى آيد که اين آيه و آيه بعدی اش، دو جمله معترضه هستند و آيه سوم، تتمۀ کلام عيسى «عليه السلام» است. در جملۀ «ذَلِکَ عِيسَى بنُ مَريَم»، کلمۀ «ذَلِکَ»، اشاره به سراپاى داستانى است که قرآن کريم، از سرگذشت و اوصاف عيسى آورده، و معنايش اين است که اين شخصى که ما، درباره ولادتش سخن گفتيم و او خود را به عبوديت و نبوت و کتاب معرفى کرد، همان «عيسى بن مريم» است. و کلمه «قَولَ الحَقّ» که به صداى بالا خوانده مى شود، عامل نصبش، مقدّر است و تقدير کلام «أقُولُ قَولَ الحَقّ» مى باشد. و جملۀ «الَّذِى فِيهِ يَمتَرُون»، يعنى آن که درباره اش شک و نزاع مى کنند، وصف عيسى است، و معنايش اين است که اين، همان عيسى بن مريم است که درباره اش، شکّ و نزاع مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۳ بعضى گفته اند: مراد از «قول حق»، کلمۀ حق است. يعنى خود عيسى «عليه السلام» است. چون خداى سبحان، او را «کلمه» ناميده و فرموده: «وَ کَلِمَتُهُ ألقَيهَا إلَى مَريَم». و نيز فرمود: «يُبَشِّرُکَ بِکَلِمَةٍ مِنهُ». و نيز فرمود: «لِکَلِمَةٍ مِنَ اللّه». بنابراين، کلمۀ «قول حق»، منصوب به مدح است، ولى آيه «الحَقُّ مِن رَبِّکَ فَلَا تَکُن مِنَ المُمتَرِين» که در همين داستان در سوره «آل عمران» است، معناى اول را تأييد مى کند. تقرير حجتى بر نفى فرزند بودن عيسى «ع»، براى خدا «مَا کانَ للَّهِ أَن يَتَّخِذَ مِن وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُونُ»: در اين آيه، گفتار نصارا، راجع به فرزند بودن مسيح براى خدا ابطال و نفى شده، و جملۀ «إذَا قَضَى أمراً فَإنَّما يَقُولُ لَهُ کُن» حجتى است که بر اين معنا اقامه شده، و اگر به لفظ «قَضَى» تعبير شده، براى اين است که بر علت و ملاک مسأله، يعنى محال بودن فرزندى مسيح براى خدا دلالت کند. چون فرزنددار شدن به خاطر اين است که فرزند، آدمى را در حوايج زندگی اش کمک کند، ولى خداى سبحان، بى نياز از کمک است. او هيچ وقت خواسته اش از خواستش تخلف نمى کند، و مرادش از اراده اش عقب نمى افتد. او هر قضايى که مى راند، تنها مايه اش اين است که بگويد: «کُن». و نيز فرزند، خود جزئى از اجزاى وجود والد است که از او جدا مى شود، و در تحت تربيت تدريجى به صورت فرد جداگانه اى مانند خود او در مى آيد، و خداى سبحان، از اين که در کارهايش متوسل به تدريج شود، بى نياز است، و نيز مثل و مانندى ندارد، بلکه آنچه اراده کند، همان طور که اراده مى کند و بدون کمترين مهلت و تدريج موجود مى شود، بدون اين که شباهتى به او داشته باشد، که نظير اين معنا در تفسير آيه «و قالُوا اتّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبحَانَهُ...» در جلد اول اين کتاب گذشت. «وَ إِنَّ اللَّهَ رَبّى وَ رَبُّکمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۴ اين جمله، عطف است بر جملۀ «إنّى عَبدُ اللّه» و تتمۀ کلام عيسى «عليه السلام» است که به دليل اين که عين همين کلام از آن جناب در سوره «آل عمران» حکايت شده که در ضمن دعوت قومش فرمود، و نيز نظيرش در سوره «زخرف» آمده که فرموده «إنّ اللّهَ هُوَ رَبِّى وَ رَبُّکُم فَاعبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُستَقِيم فَاختَلَفَ الأحزَابُ مِن بَينِهِم فَوَيلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِن عَذَابِ يَومٍ ألِيم». پس هيچ وجهى براى اين احتمال که بعضى داده اند، نيست که آيه شريفه، استينافى و کلامى ابتدایى از خداى سبحان، و يا امرى از او به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» باشد، که به مردم برساند که «خدا پروردگار من و شما است...». علاوه بر اين، سياق آيات هم هيچ مساعدتى با اين دو وجه ندارد، بلکه به طور مسلّم، تتمه و دنباله کلام عيسى است که در آن سخن خود را به اعتراف به مربوبيت ختم مى کند، همان طور که آن را با شهادت بر بندگی اش آغاز کرد، تا غلوّ غاليان را از بيخ و بن ريشه کن سازد و حجت را بر آنان تمام کند. «فَاخْتَلَف الاَحْزَابُ مِن بَيْنهِمْ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ کَفَرُوا مِن مَّشهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ»: کلمۀ «احزاب»، جمع حزب است، و «حزب»، به معناى گروهى است که رأى و نظريه شان، از ديگران جدا است. پس اختلاف احزاب درباره عيسى «عليه السلام» اين است که هر طايفه اى درباره اش نظريه اى بدهد، بر خلاف نظريه ديگران. و اگر فرمود «از ميان آنان»، براى اين بود که همه درباره آن جناب غلو نکردند. بعضى ها بوده اند که بر حق ثابت بوده اند. و چه بسا برخى مفسران در علت آمدن کلمۀ «مِن: از» گفته باشند که اين کلمه زائد است، و اصل کلام «اختَلَفَ الأحزَابُ بَينَهُم» بوده، ليکن به طورى که خود شما خواننده نيز درک مى کنيد، وجه صحيحى نيست. کلمه «وَيل»، کلمه اى است تهديدى که شدت عذاب را افاده مى کند، و کلمۀ «مَشهَد»، مصدر ميمى و به معناى شهود است. اين معناى مفردات آيه. و اما درباره اين که اختلافاتفات غاليان چه بوده؟ شرحى در تفصيل داستان هاى مسيح «عليه السلام»، و کليات اختلافات نصارا، درباره او، در جلد سوم اين کتاب گذشت. «أَسمِعْ بهِمْ وَ أَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَکِنِ الظالِمُونَ الْيَوْمَ فى ضلَالٍ مُّبِينٍ»: يعنى در آن روز که به سوى ما مى آيند، چقدر شنوا و بينا خواهند شد، و در آن روز که روز قيامت است، حق مطلب در آنچه که در باره اش اختلاف مى کردند، برايشان روشن مى شود، همچنان که قرآن کريم، اعترافشان را در آيه «رَبَّنَا أبصَرنَا وَ سَمِعنَا فَارجِعنَا نَعمَل صَالِحاً إنّا مُوقِنُون» حکايت کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۵ معناى جملۀ «ستمگران، در قیامت، در گمراهی آشکار هستند» و اما اين که با کلمه «لَکِن» مطلب را استدراک نمود، براى اين بود که کسى توهم نکند که ستمکاران وقتى در قيامت حق را بشنوند و ببينند و کاملا برايشان منکشف شود، هدايت مى شوند، و با يقين و معرفتى که برايشان دست داده، سعادتمند مى گردند. لذا فرمود: نه، ستمگران امروز در گمراهى روشنى هستند. يعنى از کشف حقيقت منتفع نگشته، هدايت نمى شوند، بلکه به خاطر ستمشان، همچنان بر ضلالت آشکار خود خواهند بود. چون روز قيامت، روز پاداش است، نه روز عمل. پس در آن روز، جز با آثار و نتيجه کرده هاى خويش مواجه نمى شوند. و اما اين که آن روز، عمل را از سر بگيرند و به طمع پاداش فردا به کار نيک بپردازند، نه، چون براى روز قيامت فردایى نيست. و به عبارت ديگر: ملکۀ ضلالت در دل هاى اينان رسوخ يافته، و به کلّى اين رنگ را به خود گرفته اند، و با آمدن مرگ از موطن اختيار منقطع مى شوند، و ديگر در هيچ کارى اختيارى ندارند. ناگزير و مضطرند به اين که به آنچه براى خود کسب کرده اند، بسازند. راه گريز و تبديلى هم ندارند. پس هر چه هم که حق برايشان منکشف شود و جلوه کند، از آن سودى نمى برند. بعضى از مفسران گفته اند: مراد آيه شريفه، دستور به پيامبر است به اين که به گوش و چشم مردم برساند که روزى که براى حساب حاضر مى شوند در ضلالت آشکارى هستند. ولى اين تفسير، تفسير بى پايه اى است، که به هيچ وجه با آيه تطبيق نمى شود. رده:تفسیر المیزان