تفسیر المیزان

مراد از «تين» و «زيتون»، و وجه تسميه مکه به «بلد امين» «وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طورِ سِينِينَ وَ هَذَا الْبَلَدِ الاَمِينِ» بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از کلمۀ «تين» (انجير) و «زيتون»، دو ميوه معروف است، که خداى تعالى به آن ها سوگند ياد کرده، به خاطر اين که در آن ها فوايد بسيار زيادى و خواص و منافعى سراغ داشته. ولى بعضى ديگر گفته اند: منظور از «تين»، کوهستانى است که دمشق بر بلندى آن واقع شده، و منظور از «زيتون»، کوهستانى است که بيت المقدس ‍ بر بالاى يکى از کوه هايش بنا شده. و اطلاق نام دو ميوۀ انجير و زيتون بر اين دو کوه، شايد براى اين بوده که اين دو ميوه، در اين دو منطقه مى رويد، و سوگند خوردن به اين دو منطقه هم، شايد به خاطر اين بوده که عده بسيارى از انبيا در اين دو نقطه مبعوث شده اند. و بعضى ديگر، احتمال هايى ديگر داده اند. و مراد از «طور سينين»، کوهى است که خداى تعالى، در آن با موسى بن عمران تکلم کرد، که طور سيناء هم ناميده مى شود. و مراد از «هذا البلد الامين»، مکّه مشّرفه است، و بلد امينش خواند، چون امنيت يکى از خواصى است که براى حرم تشريع شده، و هيچ جاى ديگر دنيا، چنين حکمى برايش تشريع نشده، و اين حرم سرزمينى است که خانۀ کعبه در آن واقع است، و خداى تعالى درباره آن فرموده: «أو لم يروا أنّا جعلنا حرما آمنا». و نيز در دعايى که قرآن کريم از ابراهيم خليل «عليه السلام» حکايت کرده آمده: «ربّ اجعل هذا بلدا آمنا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۰ و در دعاى ديگرش آمده: «رَبِّ اجعَل هَذَا البَلَد آمِناً». و در آيه مورد بحث، با آوردن کلمۀ «هذا» و اشاره کردن به مکّه، احترام خاصى از آن کرده و فهمانده که کعبه، نسبت به آن سه نقطه ديگر، شرافت خاصى دارد. و اگر آن را امين خوانده، يا به اين جهت است که کلمۀ «امين» را به معناى «آمن» گرفته؛ و «آمن» معناى نسبت را افاده مى کند. و در نتيجه، به معناى «ذى الامن = داراى امن» است. مثل اين که کلمۀ «لابن» و «تامر» به معناى دارندۀ لبن (شير) و تمر (خرما) است. و يا به خاطر اين است که فعيل در اين جا، به معناى مفعول است. يعنى شهرى که مردم در آن ايمن هستند، و کسى از اهالى آن، اين ترس را ندارد که بر سرش بريزند و آسيبش برسانند. پس نسبت امن به خود شهر دادن نوعى مجازگويى است. منظور از خلقت انسان در احسن تقويم «لَقَدْ خَلَقْنَا الإنسانَ فى أَحْسنِ تَقْوِيمٍ»: اين آيه، جواب چهار سوگند قبل است، و منظور از «خلق کردن انسان در احسن تقويم» اين است که: تمامى جهات وجود انسان و همه شؤونش، مشتمل بر تقويم است. و معناى «تقويم انسان» آن است که: او را داراى «قوام» کرده باشند؛ و قوام عبارت است از: هر چيز و هر وضع و هر شرطى که ثبات انسان و بقايش، نيازمند بدان است، و منظور از کلمۀ «انسان»، جنس انسان است. پس جنس انسان، به حسب خلقتش، داراى قوام است. و نه تنها داراى قوام است، بلکه به حسب خلقت، داراى بهترين قوام است. و از اين جمله و جمله بعدش که مى فرمايد: «ثُمّ رَدَدنَاهُ أسفَلَ سَافِلِين إلّا الّذِينَ» استفاده مى شود که: انسان - به حسب خلقت - طورى آفريده شده که صلاحيت دارد به رفيع اعلى عروج کند، و به حياتى خالد در جوار پروردگارش، و به سعادتى خالص از شقاوت نائل شود. و اين، به خاطر آن است که خدا او را به جهازی مجهّز کرده که مى تواند با آن، علم نافع کسب کند. و نيز، ابزار و وسائل عمل صالح را هم به او داده، و فرموده: «و نفس و ما سوّيها فألهمها فجورها و تقويها». پس هر وقت بدانچه دانسته ايمان آورد، و ملازم اعمال صالح گرديد، خداى تعالى او را به سوى خود عروج مى دهد و بالا مى برد. همچنان که فرمود: «إليه يصعد الکلم الطيّب و العمل الصالح يرفعه»، و نيز فرموده: «ولکن يناله التقوى منکم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۱ و نيز فرموده: «يَرفع اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنکُم وَ الَّذِينَ أُوتُوا العِلمَ دَرَجَات». و نيز فرموده: «فَأُولَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ العُلى»، و آيات ديگر از اين قبيل، که دلالت مى کند بر اين که: مقام انسان، مقام بلندى است، و مدام مى تواند به وسيلۀ «ايمان» و «عمل صالح» بالا رود؛ و اين از ناحيه خدا، عطايى است قطع ناشدنى، و خدا آن را پاداش خوانده، همچنان که آيه ششم اين سوره به آن اشاره دارد و مى فرمايد: «فَلَهُم أجرٌ غَيرُ مَمنُون». چند احتمال درباره مراد از ردّ انسان به «اسفل سافلين» «ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسفَلَ سافِلِينَ»: کلمه «ردّ» که مصدر فعل «رددنا» است، ظاهرش اين است که به همان معناى معروفش باشد. در نتيجه، کلمۀ «اسفل» به خاطر افتادن حرف جر، يعنى حرف «إلى» از اولش منصوب شده، و تقديرش «رَدَدنَاهُ إلى أسفل» است. و مراد از «اسفل سافلين»، مقام منحطى است که از هر پستى؛ پست تر؛ و از مقام هر شقىّ و زيانکارى، پايين تر است. و معناى آيه اين است که: سپس ما همين انسان را که در بهترين تقويم آفريديم، به مقام پستى برگردانديم که از مقام تمام اهل عذاب، پست تر است. احتمال هم دارد که کلمۀ «ردّ» در اين جا، به معناى جعل باشد. يعنى ما او را پست ترين پست ها قرار داديم. و نيز احتمال دارد به معناى تغيير باشد، و معنا چنين باشد که: ما سپس همين انسان را که آن طور آفريديم، تغيير مى دهيم. و مراد از «سفالت»، به هر حال شقاوت و عذاب است. و بعضى گفته اند: مراد از خلقت انسان در احسن تقويم، همان شرايطى است که يک انسان در آن شرايط، هستى مى يابد و به حدّ جوانى مى رسد. حدّى که قوايش استقامت يافته، صورت ظاهريش، و جمال هيئتش به کمال مى رسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۲ و مراد از «ردّ انسان به اسفل سافلين»، برگرداندنش به دوران ضعف قواى ظاهرى و باطنی اش در پيرى است، که قد و قامتش از استقامت به انحنا مى گرايد، و هوش و حواسش ناتوان مى شود. در نتيجه، اين آيه مفاد آيه زير را مى رساند که فرموده: «و مَن نُعَمّره نُنَکّسه فِى الخَلق». وليکن اين معنا با آيه «إلّا الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات» نمى سازد. چون به طور مسلّم، اين استثناى متصل است، و برگشتن خُلق و خوى انسان در دوران پيرى، استثناپذير نيست. چون حکم خلقت عمومى است، و مؤمن و کافر سرش نمى شود. هر کس به دوران پيرى برسد، چه صالح باشد و چه طالح، خلقت ظاهرى و خوى باطنی اش تغيير مى کند. و ادّعاى اين که مردم صالح و مؤمن چنين نمى شوند و از دگرگونى مصون هستند، ادّعايى است خرافى. و همچنين، اين ادّعا که کسى بگويد: مراد از انسان در آيه شريفه، تنها کافر است، و مراد از «ردّ» او، بردنش به جهنّم؛ و يا استثنا در آيه منقطع است، و مراد از «ردّ»، نکس در خلقت است. «إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيرُ ممْنُونٍ»: مگر کسانى که ايمان آورده و اعمال صالح کردند، که اجرى غير ممنون، يعنى غير مقطوع دارند. و اين استثناء متصل و استثناء از جنس انسان است، و حرف «فاء» جملۀ «فلهم أجر...» را متفرّع بر اين استثنا مى کند، و اين خود مؤيّد آن است که: مراد از ردّ انسان به سوى اسفل سافلين، ردّش به سوى شقاوت و عذاب است. معناى آيه: «فَمَا يُکَذِّبُکَ بَعدُ بالدّين...» «فَمَا يُکَذِّبُک بَعْدُ بِالدِّينِ أَ لَيْس اللَّهُ بِأَحْکمِ الحَْاکِمِينَ»: خطاب در اين آيه به انسان است، البته به اعتبار جنس انسان. ولى بعضى گفته اند: در ظاهر، خطاب به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است و در واقع، منظور ساير مردمند. کلمۀ «ما» در آن، استفهامى و استفهامش توبيخى است، و جار و مجرور «بالدين» متعلق است به جملۀ «يُکذّبُک»، و کلمۀ «دين» به معناى جزاست. و معنايش - به طورى که گفته اند - اين است که: اى انسان! آن انگيزه اى که تو را واداشته که جزاى روز قيامت را تکذيب کنى، چيست؟ آن هم بعد از اين که ما انسان را دو طايفه کرده؛ يک طايفه که به سوى اسفل سافلين برگشتند، و طايفه اى که پاداش داده شدند، پاداشى قطع ناشدنى. «أليس اللّه بأحکم الحاکمين» اين استفهام، براى تقرير و تثبيت مطلب قبل است، و احکم الحاکمين بودن خدا، به اين معناست که او، فوق هر حاکم است. چون حکمش، متقن ترين حکم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۳ و در حقيقت و نفوذ، از حکم هر حاکم ديگر برتر است. حکم او به هيچ وجه دچار وهن و اضطراب و بطلان نمى گردد. خداى تعالى در عالَم خلقت و تدبير، حکمى مى راند که به مقتضاى حکمت بايد رانده شود. حکمى متقن و زيبا و با نفوذ، و چون از يکسو خداى تعالى احکم الحاکمين، و از سوى ديگر مردم از نظر اعتقاد و عمل دو طايفه هستند؛ حکمت واجب مى سازد که خداى تعالى، بين اين دو طايفه، از نظر جزا در حيات باقى آخرت فرق بگذارد. و همين است که مسأله بعث را واجب مى کند. پس تفريعى که در جملۀ «فما يُکذّبُک بعدُ بالدين» شده، از قبيل تفريع نتيجه بر حجت است، و جملۀ «أليس اللّه بأحکَمِ الحَاکِمِين»، حجت مذکور را تتميم مى کند. چون تماميت حجت، موقوف بر احکم الحاکمين بودن خداست. و حاصل آن حجت اين است که: بعد از آن که مسلّم شد که انسان در احسن تقويم خلق شده، و معلوم شد که بعد از خلقت، به دو طايفه تقسيم مى شود: طايفه اى که از تقويم خداداديش که تقويمى احسن بود، خارج و به سوى اسفل سافلين بر مى گردد؛ و طايفه اى که به همان تقويم احسن الهى و بر صراط فطرت اولش باقى مى ماند. و از سوى ديگر، خداى تعالى، مدبّر امور ايشان، احکم الحاکمين است. و از سوى سوم، حکمت اين خدا اقتضا دارد که با اين دو طايفه، يک جور معامله نکند. نتيجه مى گيريم که: پس بايد روز جزايى باشد، تا هر طايفه اى به جزاى عملى که کرده اند برسند، و عقل و فطرت آدمى اجازه نمى دهد و بهانه اى ندارد که اين روز جزا را تکذيب کند. پس آيات مورد بحث - به طورى که ملاحظه مى کنيد - همان معنايى را افاده مى کند که آيه زير آن را افاده مى کند: «أم نَجعَل الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات کَالمُفسِدِينَ فِى الأرضِ أم نَجعَل المُتَّقِين کَالفُجَّار». و نيز آيه زير که مى فرمايد: «أم حَسِبَ الَّذِينَ اجتَرَحُوا السيِّئَات أن نَجعَلهُم کَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَات سَواءً مَحيَاهُم وَ مَمَاتُهُم سَاءَ مَا يَحکُمُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۴ و بعضى از مفسّران که خطاب در آيه «فما يُکذّبُک» را متوجه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دانسته اند؛ کلمۀ «مَا = چيزى که را» به معناى «مَن = کسى که» گرفته اند، و نيز «حکم» را به معناى قضا گرفته، و در نتيجه آيه را چنين معنا کرده اند: وقتى مردم مختلف هستند و لازمۀ اختلافشان، اختلاف جزايشان در روز جزاست، پس کسى که تکذيب جزا را روش خود کرده، آيا خداى تعالى را «اقضى القاضين» نمى داند؟ آرى، او بين تو و تکذيب گران به تو، به روز جزا حکم خواهد کرد. ولى خواننده عزيز توجه دارد که صاحبان اين وجه، بيهوده خود را به زحمت انداخته اند. بحث روایی در تفسير قمى، در ذيل آيۀ «وَ التِّين وَ الزَّيتُون وَ طُورِ سِينِينَ وَ هَذَا البَلَدِ الأمِين» آمده که: منظور از «تين»، مدينه، و از «زيتون» بيت المقدس، و از «طور سينين» کوفه، و از «هذا البلد الأمين» مکّه است. مؤلّف: اين معنا در بعضى از روايات، از موسى بن جعفر «عليه السلام»، از پدران بزرگوارش، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيز آمده، ولى خالى از اشکال نيست. و در بعضى ديگر آمده: «تين» و «زيتون»، حسن و حسين، و «طور» على، و «بلد امين» رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، ولى اين روايات به هيچ وجه از باب تفسير نيست. و در الدرّ المنثور است که: ابن مردويه، از جابر بن عبداللّه روايت کرده که گفت: خزيمة بن ثابت - البته اين غير آن خزيمه انصارى است - از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از بلد امين پرسيد. فرمود: مکّه است. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۵ «سوره علق» آيات ۱ - ۱۹ سوره علق * سوره «علق»، مکّى است و نوزده آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * اقْرَأْ بِاسمِ رَبِّک الَّذِى خَلَقَ(۱) خَلَقَ الإنسانَ مِنْ عَلَقٍ(۲) اقْرَأْ وَ رَبُّک الاَکْرَمُ(۳) الَّذِى عَلَّمَ بِالْقَلَمِ(۴) عَلَّمَ الإنسانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ(۵) َکلا إِنَّ الإنسانَ لَيَطغَى (۶) أَن رَّءَاهُ استَغْنى (۷) إِنَّ إِلى رَبِّک الرُّجْعَى (۸) أَ رَأيْت الَّذِى يَنهَى (۹) عَبْداً إِذَا صلّى (۱۰) أَرَأيْت إِن کانَ عَلى الهُْدَى (۱۱) أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوَى (۱۲) أَرَأيْت إِن کَذَّب وَ تَوَلى (۱۳) أَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى (۱۴) َکلا لَئن لَّمْ يَنتَهِ لَنَسفَعَا بِالنَّاصِيَةِ(۱۵) نَاصِيَةٍ کَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ(۱۶) فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ(۱۷) سنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ(۱۸) َکلّا لا تُطِعْهُ وَ اسجُدْ وَ اقْترِب (۱۹) «ترجمه آیات» به نام خداوند بخشنده بخشايشگر. بخوان به نام پروردگارت که جهان را آفريد. (۱) انسان را از خونى بسته شده آفريد. (۲) بخوان که پروردگارت از هر کريمى، کريم تر است. (۳) کسى است که به وسيله قلم تعليم کرد. (۴) آرى انسان را تعليم کرد چيزهايى را که نمى دانست. (۵) چنين نيست که انسان حق شناس باشد، مسلما طغيان مى کند. (۶) به خاطر اين که خود را بى نياز مى بيند. (۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۶ ولى بايد بداند که برگشت همه به سوى اوست. (۸) آيا ديدى آن شخص را که نهى مى کرد؟ (۹) بنده اى را که به هنگامى که نماز مى خواند. (۱۰) خبر بده اگر او بر طريق هدايت بود. (۱۱) و به تقوا امر مى کرد. (۱۲) چه وظيفه اى را بر خود واجب مى شمرد و حالا که تکذيب کرد و اعراض نمود، آيا به غير از عذاب استحقاق دارد؟ (۱۳) آيا نمى دانست که خدا او را مى بيند. (۱۴) نه، چنين نيست که او خيال مى کند، مى دانست و اگر دست از عمل زشتش برندارد، موى پيشانيش را به شدت مى گيريم. (۱۵) پيشانى دروغگوى خطاکارش را. (۱۶) آن وقت اهل مجلس خود را صدا بزند. (۱۷) ما هم به زودى مأموران دوزخمان را مى خوانيم. (۱۸) نه، تو او را اطاعت مکن، سجده کن و نزديک شو. (۱۹) «بیان آیات» در اين سوره، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را امر مى کند به اين که قرآن را - که به وحى خدا نازل مى شود - تلقى کند. و اين سوره، اولين سوره اى است که از قرآن نازل شده، و سياق آياتش آنچنان به هم ارتباط دارد که بتوان گفت يکباره نازل شده، و به زودى بدان اشاره خواهيم کرد. و اين سوره، به طور قطع، در مکّه نازل شده است. معناى «قرائت» و مفاد «إقرأ باسم ربّک الّذى خلق» «اقْرَأْ بِاسمِ رَبِّک الَّذِى خَلَقَ خَلَقَ الانسانَ مِنْ عَلَقٍ»: راغب، در مفردات مى گويد: کلمۀ «قرائت» به معناى ضميمه کردن حروف و کلمات به يکديگر در زبان است؛ و اين کلمه را به هر ضميمه کردنى نمى گويند. مثلا در جمع کردن عده اى را به دور هم نمى گويند: «قرأت القوم». دليل اين ادعا، اين است که تکرار يک حرف از حروف الفبا در زبان را هم، قرائت نمى گويند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۷ و به هر حال، وقتى گفته مى شود: «قرأت الکتاب»، معنايش اين است که از ضميمه کردن چند حرف از آن، کلمه در آوردم و از ضميمه کردن کلمات آن با يکديگر، جمله هايى در آورده، مطالبى استفاده کردم، هر چند که آن حروف و اين کلمات را به زبان هم نياورده باشى. پس قرائت، هم شامل مطالعه مى شود و هم، شامل آن جايى که جمع حروف و کلمات را تلفظ بکنى، و هم آن جايى که اين عمل را با شنيدن انجام دهى؛ که اطلاق قرائت بر معناى اخير، تلاوت هم ناميده مى شود، همچنان که خداى تعالى فرموده: «رَسُولٌ مِنَ اللّه يَتلُوا صُحُفاً مُطهرة». و ظاهر اين که به طور مطلق فرمود: «إقرأ»، اين است که منظور از آن، معناى اول است و مراد، امر به تلقى آياتى از قرآن است که فرشته وحى، از ناحيه خدا به آن جناب وحى مى کند. پس جمله مورد بحث، امر به قرائت کتاب است، که خود اين امر هم، از آيات آن است. و اين، نظير گفتار هر نويسنده اى است که در آغاز نامه اى که به ديگرى مى نويسد، سفارش مى کند که اين نامه مرا بخوان، و به آن عمل کن. پس اين که مى گويد: «اين» و يا مى گويد «آن»، خودش نيز جزو نامه است. از اين سياق، دو احتمال تأييد مى شود: اول اين که: اين آيات، اولين آياتى است که از قرآن کريم بر پيامبر اسلام «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نازل شده. دوم اين که: تقدير کلام «إقرأ القرآن» و يا چيزى که اين معنا را برساند، مى باشد. خلاصه مى خواهيم بگوييم: آيه شريفه، امر به مطلق قرائت نيست، و نخواسته با چشم پوشى از مفعول، فعل «إقرأ» را به طور لازم استعمال کرده باشد. و نيز، منظور از اين دستور، خواندن به مردم نيست و نخواسته با حذف متعلق (مردم)، إقرأ را در «إقرأ على النّاس» استعمال کرده باشد. هر چند که خواندن بر مردم هم، يکى از اغراض ‍ نزول وحى است، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «و قرآنا فرقناه لتقرأه على النّاس على مُکث و نزّلناه تنزيلا». و نيز کلمۀ «باسم ربّک»، مفعول فعل «إقرأ» و حرف «باء» در آن زايده، و تقدير کلام «إقرأ اسم ربّک»، يعنى «بسم اللّه الرحمن الرحيم» نيست. و جملۀ «باسم ربّک»، متعلّق است به کلمه اى تقديرى، نظير «إقرأ مفتتحا»، و يا مبتدئا باسم ربّک. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۸ و ممکن هم هست متعلق به خود «إقرأ»، و حرف باء براى ملابسه (اتّصاف) باشد. و اين، منافات ندارد با اين که بسم اللّه اول سوره، جزو سوره باشد، و تکرار آن نيست. چون در بسم اللّه، خود خداى تعالى، کلام خود را با آن آغاز کرده، و در «إقرأ باسم ربّک» دستور مى دهد بندگانش، خواندن را به نام او آغاز کنند. هر چند که در جاى ديگر دستور داده هر کارى را که مى خواهند آغاز کنند، با بسم اللّه آغاز کنند. پس در حقيقت، آيه مورد بحث، دستور العمل است. نظير امر به گفتن إن شاء اللّه در آيه «و لا تقولنّ لشئ إنّى فاعل ذلک غدا إلّا أن يشاء الله». دقت فرماييد! و در جملۀ «ربّک الّذى خلق»، اشاره شده است به اين که: ربّ تو، تنها و تنها آن کسى است که عالّم را آفريده و اين، همان توحيد ربوبيّت است که مقتضى است عبادت را در او منحصر کنند. و اين خود، ردّ اعتقاد مشرکان است که مى گفتند خداى سبحان، تنها خلقت و ايجاد را به عهده دارد، و اما ربوبيّت، يعنى مالکيت و تدبير عالَم از آنِ مقرّبان درگاه اوست. و خداى تعالى، بعد از ايجاد عالَم، تدبير امور آن را به عهده آنان گذاشت، که يا از جنس فرشتگان اند، و يا از جنس جنّ، و يا افراد برجسته اى از انسان. در آيه مورد بحث، اشاره کرده به اين که خير، چنين نيست، و تصريح کرده به اين که ربوبيّت هم، مانند خلقت، مخصوص ‍ خداى تعالى است. و در جملۀ «خلق الإنسان من علق»، منظور از «انسان» جنس ‍ بشر است، که از راه تناسل پديد مى آيد. و کلمۀ «علق»، به معناى خون بسته شده است. يعنى اولين حالتى که منى در رحم به خود مى گيرد. پس آيه شريفه، به تدبير الهى وارد بر انسان اشاره دارد. تدبيرش از لحظه اى که به صورت علقه در مى آيد، تا وقتى که انسانى تامّ الخلقه مى شود، و داراى صفاتى عجيب و افعالى محيّر العقول مى گردد. پس ‍ انسان، انسانى تمام و کامل نمى شود، مگر به تدبير مستمر و پى در پى خداى تعالى، که اين تدبير پى در پى، چيزى نيست مگر خلقت پى در پى. (پس ممکن نيست خلقت را از خدا و تدبير را از غير او بدانيم). پس خداى تعالى به عين همان دليل که خالق انسان است، مدبّر او نيز هست. در نتيجه، انسان چاره اى جز اين ندارد که خداى واحد را، ربّ خود بگيرد. بنابراين، در جملۀ مورد بحث، احتجاجى بر توحيد در ربوبيّت شده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۴۹ «إقْرَأْ وَ رَبُّک الاأکْرَمُ الَّذِى عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الإنسانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ»: در اين سه آيه، امر به قرائت را تکرار نموده، تا مطلب يعنى امر اولى را تأکيد کند. چون ظاهر سياق، اطلاق همين است که منظور از دومى، هم همان اولى است. وگرنه قيدى براى دومى مى آورد. ولى بعضى گفته اند: مراد از امر اوّلى، اين است که خودش بخواند، و مراد از دوّمى، اين است که براى مردم بخواند و تبليغ کند. همچنان که بعضى ديگر گفته اند: مراد از هر دو امر، اين است که قرآن را بر مردم بخواند. ولى اين دو وجه از آيه استفاده نمى شود. و معناى «و ربّک الأکرم»، اين است که: پروردگار تو کسى است که عطايش فوق عطاى هر کس ديگر است. چون هر کس ديگر که به تو عطايى مى کند، به استحقاق مى کند، ولى پروردگارت بدون استحقاق عطا مى کند. افزون براين، عطاى ديگران هم عطاى اوست، و بالاخره هر عطايى به او منتهى مى شود. مراد از امر به قرائت در «إقرأ و ربّک الأکرم» و مفاد توصيف خدا به «الّذى علّم بالقلم» «الّذى علّم بالقلم»: حرف «باء» در اين جمله، سببيّت را مى رساند. مى فرمايد: خداى تعالى، قرائت و يا کتابت و قرائت را به وسيله قلم بياموخت. و اين جمله، هم مى تواند حاليّه باشد، و هم استينافيّه. و به هر حال، زمينۀ آن، زمينۀ تقويت روح رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و از بين بردن اضطراب آن حضرت است. اضطرابى که از دستور قبلى، به آن جناب دست داده بود. چون دستور خواندن به کسى که اُمّى است، نه سواد خواندن دارد و نه نوشتن، اضطراب آور است. گويا فرموده: کتاب پروردگارت را بخوان. کتابى را که او به تو وحى مى کند، و از اين فرمان، اضطراب و خوفى به خود راه مده، و چه جاى ترسيدن است؟ در حالى که پروردگار اکرم تو، آن کسى است که قرائت را به وسيلۀ قلم به انسان آموخت؟ خوب، وقتى سوادِ سواد دارها هم، به وسيلۀ قلم است که او آفريده و در اختيارشان قرار داده، تا منويّات خود را بنويسند، چرا نتواند قرائت کتاب خود را بدون وساطت قلم، به تو تعليم دهد؟ آن هم با اين که به تو امر کرده که: بخوان، اگر تو را تواناى بر خواندن نکرده بود، هرگز به آن امر نمى کرد. بعد از جمله مورد بحث - که خطابش به شخص رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است - نعمت تعليم را عموميّت داده، مى فرمايد: «علّم الإنسان ما لم يعلم». به جنس انسان، چيزهايى را که نمى دانست تعليم داده و اين خود، مزيد تقويت است، و رسول خدا را بيشتر دلگرم و خرسند مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۰ و مراد از انسان - به طورى که از ظاهر سياق بر مى آيد - جنس انسان است. ولى بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از آن، خصوص آدم است. بعضى ديگر گفته اند: ادريس است، چون او بود که براى اولين بار، با قلم خط نوشت. و بعضى ديگر گفته اند: همۀ انبيايى هستند که مى توانستند بنويسند. ليکن اين اقوال، ضعيف و از فهم بدورند. َ«کلّا إِنَّ الإنسانَ لَيَطغَى أَن رَّآهُ استَغْنى»: اين دو آيه، ردع و ردّ رفتارى است که انسان در مقابل نعمت هاى الهى از خود نشان مى دهد. رفتارى که از خلال آيات قبل استفاده مى شود. چون از آيات بر مى آيد که خداى تعالى، نعمت هاى بزرگى، نظير تعليم به قلم و تعليم از طريق وحى را به انسان داده. پس بر انسان واجب است شکر آن را به جاى آورد، ولى او به جاى شکر، کفران و طغيان مى کند. بى نياز دانستن خود، علّت طغيان آدمى است «إنّ الإنسان ليطغى»: يعنى انسان به جاى شکر، طغيان مى کند. يعنى پا از گليم خود فراتر مى نهد. و اين خبرى است از آنچه در طبع بشر است، نظير آيه زير، که خبر مى دهد از اين که بشر، طبعا ظلوم و کفرانگر است: «إنّ الإنسَانَ لَظَلُومٌ کَفّار». «أن رآه استغنى»: کلمۀ «رآه»، از مصدر «راى» است، نه مصدر رؤيت. يعنى ديدن به چشم، و فاعل «رآه» و نيز مفعولش، همان انسان است، و جمله مورد بحث، مى خواهد علت طغيان انسان را بيان کند. مى فرمايد علت طغيانش اين است که: او، خود را بى نياز از پروردگار خود مى داند. پروردگارى که بر او انعام کرده و سراپاى وجود او انعام وى است، و نعمت هاى بى شمار او را کفران مى کند. و علت اين انحراف، آن است که انسان به خود و هواهاى نفسانى خود مى پردازد، و به اسباب ظاهرى - که تنها وسيله مقاصد اوست (و نه هدف) - دل مى بندد و در نتيجه، از پروردگارش غافل مى شود، و به هيچ وجه خود را محتاج او نمى بيند. چون اگر خود را محتاج او مى ديد، همين احتياج وادارش مى کرد که به ياد او بيفتد، و او را ولى نعمت هاى خود بداند، و شکر نعمت هايش را به جاى آورد. نتيجه اين انحراف، اين است که در آخر، خدا را به کلّى فراموش نموده، سر به طغيان بردارد. «إِنَّ إِلى رَبِّک الرُّجْعَى»: کلمۀ «رُجعى» مانند کلمۀ «رجوع»، به معناى برگشتن است. و به طورى که از سياق تهديد آينده بر مى آيد، اين جمله، تهديد به مرگ و بعث است، و خطاب در آن به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۱ و بعضى گفته اند: خطاب در آن، به طريق به کار بردن التفات به جنس انسان است، تا تشديد بيشترى کرده باشد. ولى ظهور آيه در معناى اول بيشتر است. «أَرَءَيْت الَّذِى يَنهَى * عَبْداً إِذَا صلّى * أَرَءَيْت إِن کانَ عَلى الهُْدَى * أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوَى * أَرَءَيْت إِن کَذَّب وَ تَوَلّى * أَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى»: اين شش آيه، جنبۀ مَثَل دارد، و مى خواهد به عنوان نمونه، چند مصداق از انسان طاغى را ذکر کند. و نيز، به منزلۀ زمينه چينى است براى تهديد صريحى که بعدا به عقاب نموده. عقاب کسانى که از اطاعت او نهى مى کنند و نيز، زمينه است براى امر به عبادتش. و مراد از عبدى که نماز مى خواند، به طورى که از آخر آيات بر مى آيد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است. چون در آخر آيات، آن جناب را از اطاعت آن شخص ‍ نهى نموده، به سجده اش و به نزديک شدنش، امر مى فرمايد. توضيحى راجع به تشريع نماز قبل از شب معراج و قبل از نزول قرآن و بنابراين فرض، که سورۀ مورد بحث اولين سوره نازل شده از قرآن باشد، و نيز بنابراين که از اول تا به آخر سوره، يکباره نازل شده باشد؛ سياق اين آيات دلالت دارد بر اين که: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» قبل از نزول قرآن، نماز مى خوانده. و همين معنا دلالت دارد بر اين که: آن جناب، قبل از رسيدنش به مقام رسالت با نزول قرآن، يعنى قبل از حادثه بعثت از انبيا بوده. ولى بعضى گفته اند که: نماز قبل از بعثت آن جناب، نماز واجب نبوده، و به طورى که از اخبار بر مى آيد: نمازهاى واجب، در شب معراج واجب شده، و در سورۀ إسراء فرموده: «أقم الصَّلَوة لِدُلُوکِ الشَّمسِ إلى غَسَق اللَّيلِ وَ قرُآنَ الفَجر». اما اين سخن درست نيست. براى اين که: آنچه از داستان شب معراج مسلّم است، و روايات معراج بر آن دلالت دارد، تنها اين است که نمازهاى پنجگانه يوميّه، در آن شب، با شکل خاص خود، يعنى دو رکعت دو رکعت واجب شد، و هيچ دلالتى ندارد بر اين که قبل از آن شب، به صورت ديگر تشريع نشده بود؛ بلکه در بسيارى از آيات سوره هاى مکّى و از آن جمله سوره هايى که قبل از سوره إسراء نازل شده، نظير سوره مدّثر و مزمّل و غير آن دو، از نماز سخن کرده، و به تعبيرهايى مختلف از آن ياد نموده، هر چند که کيفيت آن را ذکر نکرده، اما اين قدر هست که نمازهاى قبل از معراج، مشتمل بر مقدارى تلاوت قرآن و نيز مشتمل بر سجده بوده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۲ و در بعضى از روايات هم آمده که: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در اوايل بعثت؛ با خديجه و على «عليهما السلام»، نماز مى خواند. در اين روايات هم نيامده که نماز آن روز به چه صورت بوده. و کوتاه سخن اين که: جملۀ «أرأيت»، به معناى «خبر ده مرا» است، و استفهام در آن، به منظور شگفتى انگيختن است. و مفعول اوّل فعل «أرأيت» ى اول کلمۀ «الّذى ينهى» است، و مفعول «أرأيت» ى سوم، ضميرى است که به موصول «الّذى» بر مى گردد. و مفعول «أرأيت» ى دوم، ضميرى است که به کلمه «عبدا» بر مى گردد، و مفعول دوم «أرأيت» در هر سه جا، جملۀ «ألم يعلم بأنّ اللّه يرى» است. و حاصل معناى آيات مورد بحث اين است که: مرا خبر ده از کسى که نهى مى کرد بنده اى را که نماز مى خواند، و خدا را عبادت مى کرد. و اين شخص مى داند که خدا عمل او را مى بيند و از حال او، خبر دارد. و نيز مرا خبر ده از اين نهى کننده که به فرضى که بندۀ نمازگزار نامبرده بر طريق هدايت باشد، و به تقوا عمل کند، او چه حالى خواهد داشت، با اين که مى داند خدا او را مى بيند. و باز مرا خبر ده از اين نهى کننده، که اگر نهيش تکذيب حق و اعراض از ايمان به حق باشد و با اين حال، شخص ‍ نمازگزار را از نماز نهى مى کند، و با اين که مى داند خدا مى بيند، آيا جز عذاب استحقاق جزايى دارد؟ بعضى از مفسّران گفته اند: مفعول اوّل جملۀ «أرأيت» در هر سه جا، همان موصول و يا ضميرى است که به موصول بر مى گردد. و اين را بدان جهت گفته اند، که بين ضميرها تفکيک نينداخته باشند. و بنابراين، بهتر آن است که آيه «أرأيت إن کان على الهدى أو أمر بالتقوى» را، اين طور معنا کنيم که: مرا خبر ده از اين نهى کننده آيا اگر بر طريق هدايت بود، و يا به تقوا امر مى کرد، و مى دانست که خدا او را مى بيند؛ چه وظيفه اى مى ديد، و چه عملى را بر خود واجب مى دانست، و با اين که از عبادت خداى سبحان نهى کرده، چه حالى خواهد داشت؟ و با اين که مى توان گفتار مفسّر نامبرده را چنين توجيه کرد، ولى معناى مستفاد از آن، معناى بعيدى است. و اشکال تفکيک در ضمائر - که به خاطر آن - اين طور خود را به زحمت انداخته اند، همه جا اشکال موجهى نيست. در بعضى موارد که سياق اقتضا کند و قرائن کمک نمايد، تفکيک مانعى ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۵۵۳ «ألم يَعلَم بِأنّ اللّه يَرَى»: مراد از اين «علم»، آگهى بر طريق استلزام است. چون لازمۀ اعتقاد به اين که خدا، خالق هر چيزى است؛ اين اعتقاد است که خدا به هر چيزى عالم است، هر چند صاحب اعتقاد اولى از اين اعتقاد ديگرش غافل باشد، و آن کسى که از نماز نهى مى کرد از وثنى مذهبان و مشرک بوده، و وثنى مذهبان اعتراف دارند به اين که خالق هر چيزى خداست، و همچنين خدا را از هر نقصى منزّه مى دارند. پس بايد معتقد باشند که خدا جاهل نيست، و از هيچ عملى عاجز نيست، و همچنين هيچ صفت نقص ندارد، هر چند که خود از اين اعتقادشان غافل باشند. رده:تفسیر المیزان