تفسیر المیزان

کلمه معروف «مَا شَاءَ اللّهُ» به ظاهرش کلمه ناتمامى است که ناگزير بايد چيزى را تقدير گرفت. يا بايد گفت: تقديرش «الأمرُ مَا شَاءَ اللّهُ است». و يا تقديرش «مَا شَاءَ اللّهُ کَانَ» است. و در اين جا موافق تر به سياق کلام، همان وجه اول است. چون زمينه کلام بيان بازگشت همه امور به مشيت خداى عزوجل است تا دعوى مدعى استقلال و استغناء از خدا باطل گردد. جمله «لَا قُوَّةَ إلّا بِاللّه» انحصار هر نيرويى در خداى تعالى را افاده مى کند. يعنى مى فهماند آنچه نيرو که مى بينيم قائم به مخلوقات خدا است، بعينه همان نيرو قائم به خود خداى تعالى است، بدون اين که از خدا منقطع شده باشد و مخلوق خود، مستقل در آن نيرو باشد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «أنَّ القُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً». در اين جا جواب از گفتار آن شخص کافر به رفيقش و همچنين گفتار او به خودش در هنگام ورودش به باغ جواب داده شد. «إِن تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنک مَالاً وَ وَلَداً * فَعَسى ... لَهُ طلَباً»: در مجمع البيان گفته: کلمه «حسبان»، در اصل نام تيرهاى کوچکى بوده که چند عدد آن را با يک زه مى انداختند، و اين در سواران فارس مرسوم بوده، و ماده اصلى آن «حساب» است و اگر آن ها را «حُسبان» مى ناميدند، بدين مناسبت بوده که حساب را زيادتر مى کرده. و در باره کلمه «زَلَق» گفته: به معناى زمين صاف و هموارى است که نه گياه در آن باشد، نه چيز ديگر، و اصل آن از «زلق»، به معناى زمين ليز گرفته شده، که پاى آدمى بر آن استوار نمى ماند. ما در سابق درباره کلمه «صعيد» گفتيم که آن نيز به معناى زمين هموار بى علف است، و مقصود از اين که گفت «آب آن غور شود»، اين است که آبش در زمين فرو رود و از جريان بيفتد. اين دو آيه، همان طور که قبلا بدان اشاره شد، سخن مرد مؤمن در رد کلام رفيق کافرش است که بر او استعلاء و تکبر ورزيد، و اين ردش از بيان سابقش استخراج شده که حاصلش اين است که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۳۸ وقتى جريان همه امور به مشيت خداى تعالى و حول و قوة او باشد، پس او تو را داراى مال و فرزند و نفرات بيشترى کرده، و اين کار مربوط به او است، نه به تو، تا باعث به خود باليدنت شود و مجوزى باشد که بر من تکبر ورزى. وقتى مربوط به او شد، ممکن است او باغى بهتر از باغ تو به من بدهد و باغ تو را ويران کند و مرا به حالتى بهتر از حالت امروز تو، و تو را به حالتى بدتر از حالت امروز من در آورد، و مرا غنى تر از تو گردانيده، تو را فقيرتر از من کند. و ظاهر کلام چنين مى نمايد که کلمه «تَرَنِ» در جمله «إن تَرَنِ أنَا أقَلُّ مِنکَ...» از ماده «رأى»، به معناى اعتقاد باشد. و بنابراين، فعل مذکور از افعال قلوب خواهد بود. و ضمير «أنا»، ضمير فصلى است که ميان دو مفعول فعل مزبور که در اصل مبتداء و خبر بوده اند، فاصله شده است. ممکن هم هست از ماده «رؤيت»، به معناى ديدن باشد، و آن وقت ضمير نامبرده، ضمير فاعلى است که مفعول را که در ظاهر لفظ حذف شده، تأکيد مى کند. و معناى آيه شريفه اين است که: اگر اعتقاد دارى (و يا اگر مى بينى) که من از جهت مال و فرزند دست کمى از تو دارم، و تو در اين جهت از من جلوترى، بارى زمام امر به دست پروردگار من است، و چون چنين است، هيچ بُعدى ندارد، و بلکه اميد آن هست که پروردگار من، جنتى بهتر از جنت تو به من بدهد، و جنت تو را هدف تيرهاى بلاى خود قرار داده، بلایى آسمانى چون سرما و يا باد داغ هلاک کننده و يا صاعقه و امثال آن بر آن بفرستد، و به صورت زمينى خشک و خالى از درخت و زراعت در آورد، و يا بلایى زمينى بر آن مسلط ساخته، آب چشمه اش را قبل از آن که به زمين تو برسد، در زمين فرو برد و چشمه را خشک کند. «وَ أُحِيط بِثَمَرِهِ فَأَصبَحَ يُقَلِّبُ کَفَّيْهِ...»: احاطه به ثمر و يا به هر چيز ديگر کنايه از نابود کردن آن است، و اين از احاطه دشمن و محاصره کردن او از همه اطراف گرفته شده، که در چنين مواقعى، ديگر اميد آدمى از هر يار و ياورى قطع گشته، هلاک حتمى مى شود. همچنان که فرموده: «وَ ظَنُّوا أنَّهُم أُحِيطَ بِهِم». و اين که فرمود: «فَأصبَحَ يُقَلِّبُ کَفَّيهِ...» کنايه از ندامت است. چون شخص نادم بيشتر اوقات حالت درونى خود را با پشت و رو کردن دست ها مجسم مى سازد. و اين که فرمود: «وَ هِىَ خَاوِيَة عَلَى عُرُوشِهَا»، به طورى که گفته اند، کنايه است از کمال خرابى. زيرا خانه وقتى خراب مى شود، اول سقف آن فرو مى ريزد، و سپس ديوارها به روى سقف مى افتد. و کلمه «خوى» به معناى سقوط است. بعضى هم گفته اند: اصل در معناى آن «خلو»، يعنى خالى بودن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۳۹ و معناى اين که فرمود: «وَ يَقُولُ يَا لَيتَنِى لَم أُشرِک بِرَبّى أحَداً» اين است که: اى کاش به آنچه دل بسته بودم، دل نمى بستم و رکون و اعتماد نمى کردم و اين اسباب ظاهرى را که مستقل در تأثير پنداشته بودم، مستقل نمى پنداشتم و همه امور را از خدا مى دانستم. هزار حيف و تأسف که يک عمر سعى و کوششم را بى نتيجه کردم و خود را هلاک نمودم. و معناى آيه اين مى شود: انواع مال هايى که در آن باغ داشت، همه نابود گرديد، و يا همه ميوه هاى باغش از بين رفت. پس بر آن مالى که خرج کرده و آن باغى که احداث نموده بود، پشيمانى مى خورد و مى گفت: اى کاش به پروردگارم شرک نمى ورزيدم، و احدى را شريک او نمى پنداشتم، و به آنچه که اعتماد کرده بودم، اعتماد نمى کردم، و مغرور آنچه شدم نمى شدم، و فريب اسباب ظاهرى را نمى خوردم. «وَ لَمْ تَکُن لَّهُ فِئَةٌ يَنصُرُونَهُ مِن دُونِ اللَّهِ وَ مَا کانَ مُنتَصِراً»: کلمه «فئه»، به معناى جماعت و کلمه «مُنتَصِر» به معناى ممتنع است. همان طور که آيات پنجگانه اول، يعنى از جمله «قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ» تا کلمه «طَلَبا» بيان زبانى بود براى خطاى مرد کافر در کفر و شرکش، همچنين اين دو آيه، يعنى از جمله «وَ أُحِيطَ بِثَمَرِهِ» تا جمله «وَ مَا کَانَ مُنتَصِراً» حکايت بيان عملى آن است. آرى، خطاى آن شخص دو تا بود: يکى اظهار غرورش در هنگام ورود به باغ بود که گفتارش، يعنى جمله «مَا أظُنُّ أن تَبِيدَ هَذِهِ أبَداً» حکايتگر آن بود که بعد از بيان زبانى خطا، بودن آن عملا نيز متوجهش کردند که آن طور که تو خيال مى کردى، نبود، بلکه از بين بردن باغ تو براى خدا کارى ندارد. اينک ببين که چگونه زير و رو شد. خطاى دومش اين بود که از درِ سکون به اسباب ظاهرى و رکون و اعتماد بر آن ها، به رفيقش تفاخر کرده، گفت: «أنَا أکثَرُ مِنکَ مَالاً وَ أعَزُّ نَفَراً»، که بعد از بيان زبانى، خطا بودن آن را عملا هم با اين قولش: «وَ لَم تَکُن لَهُ فِئَةٌ يَنصُرُونَهُ مِن دُونِ اللّه» به او فهماند که اشتباه کرده است و اما اين ادعايش که خود را مستقل مى دانست، با بيان «مَا کَانَ مُنتَصِرا» جهت بطلان آن را بيان کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه :۴۴۰ زمام همه امور به دست خدا است «هُنَالِک الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الحَْقِّ هُوَ خَيرٌ ثَوَاباً وَ خَيرٌ عُقْباً»: قرائت مشهور کلمه «الولاية» را با فتح «واو» قرائت کرده، و بعضى آن را به کسره خوانده اند. از حيث معنا تفاوتى ندارد. بعضى گفته اند: تفاوت دارد، زيرا ولايت به فتحه «واو» به معناى نصرت و به کسره آن، به معناى سلطنت و قدرت است، ولى سخن وى ثابت نشده. کلمه «حق» را بايد به کسره خواند تا صفت «اللّه» باشد. و کلمه «ثواب» به معناى مطلق اثر و نتيجه است. چه نيک و چه بد، چه کيفر و چه پاداش، وليکن استعمالش در اجر نيک غلبه دارد. و کلمه «عُقب»، به ضمّه عين و سکون قاف و همچنين «عُقُب»، به دو ضمّه، به معناى سرانجام و عاقبت است. مفسران گفته اند: اشاره به «هُنَالِکَ»، اشاره به معنايى است که از جمله «وَ أحِيطَ بِثَمَرِهِ» استفاده مى شود. يعنى در اين جا که بلاها از هر سو احاطه مى کند، و يا در اين هنگام که بلاها از هر سو احاطه مى کند، ولايت تنها از آنِ خدا است. و ولايت در اين جا، به معناى نصرت است. پس معنا چنين مى شود: در اين جا و يا در اين هنگام که همه اسباب از کار مى افتد، تنها ياور انسان خدا است. و اين معنا، هرچند در جاى خودش معنايى صحيح و حق است، وليکن با غرضى که سياق آيات در مقام ايفاى آن است، مناسب نيست. زيرا سياق آيات مورد بحث، بيان اين حقيقت است که زمام تمامى امور به دست خدا است، و او است که خالق و مدبّر هر امرى است، و غير از او هرچه هست، جز سراب و وهم چيزى ديگرى نيست. و اگر خداى سبحان اين سراب موهوم را در نظر آدميان زینت جلوه داده، به منظور آزمايش ايشان است. افاده اين معنا، غرض آيات مورد بحث است. و اگر آن معنا که مفسران گفته اند مورد نظر بود، بايد به جاى توصيف خدا به حق در جمله «لِلّهِ الحَقّ»، خدا را به قدرت و قوت و عزت و غلبه و امثال آن وصف مى کرد، نه به حق که در مقابل باطل است. و نيز اگر آن معنا مورد نظر بود، ديگر محل مناسبى براى جمله «هُوَ خَيرٌ ثَوَاباً وَ خَيرٌ عُقباً» نبود. حق مطلب - و خدا داناتر است - اين است که: ولايت به معناى نصرت نيست، بلکه به معناى مالکيت تدبير است که معنايى عمومى است، و در تمامى مشتقات اين کلمه جريان دارد، که بيانش در تفسير آيه «إنَّمَا وَلِيُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ» گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۱ و بنابراين، معناى آيه اين مى شود که: در هنگام احاطه هلاکت و از کار افتادن اسباب نجات از سببيت و تأثير و روشن گشتن عجز و زبونى انسانى که خود را مستقل و مستغنى از خدا مى پنداشت، کاملا روشن مى شود که ولايت همه امور انسان ها و هر موجود ديگرى و ملک تدبير آن، تنها از آنِ خدا است. چون او يگانه معبود حق است، و معبود حق است که تمامى تدابير و تأثيراتش همه بر اساس حق و واقع است، و ساير اسباب ظاهرى که بشر گمراه آن ها را شرکاى خدا در مسأله تدبير و تأثير مى پندارند، در ناحيه ذات خودشان باطل اند و مالک هيچ اثرى از آثار خود نيستند. تنها آن اثرى را دارا هستند و از خود بروز مى دهند که خداى سبحان اذن داده باشد، و تمليکشان کرده باشد. و از استقلال جز اسمى که بشر از آن برايش توهم کرده ندارد. پس هر سببى از ناحيه خودش باطل و به وسيله خدا حق است، و خدا در ناحيه ذاتش حق و مستقل و غنى بالذات است. معناى اين که فرمود: «ثواب خداوند از همه بهتر است» و اگر خداى تعالى را - هرچند که او منزه از قياس به غير است - نسبت به اسباب ظاهرى قياس کنيم، خداى تعالى از همه سبب هايى که تأثير دارند، خوش ثواب تر است، و ثواب خدا از همه بهتر است. زيرا خدا نسبت به کسى که براى او کار مى کند، ثواب حق مى دهد، و اسباب ديگر ثواب باطل و زائل مى دهند. و تازه همان را هم که مى دهند، از خدا و به اذن خدا است، و نيز با در نظر گرفتن آن مقايسه فرضى خدا عاقبت ساز بهترى است. يعنى عاقبت بهترى به انسان مى دهد. چون او خودش حق و ثابت است و فناء و زوال و تغيير نمى پذيرد و جلال و اکرامش دستخوش تغيير نمى گردد. ولى اسباب ظاهرى، همه امورى فانى و متغير هستند که خدا رنگ و آبى به آن ها داده و اين طور دل آدمى را مى برند، و قلب آدمى را مسخر خود مى کنند، ولى وقتى مدت آدمى سر آيد، مى فهمد که گول خورده و آن ها جز خاک خشکى بيش نبوده اند. و وقتى انسان چاره اى جز اين نداشت که دل به مقامى ببندد که تدبير همه امور عالم از آن جا است، و از آن جا توقع و انتظار اصلاح امورش را دارد، پس پروردگارش از هر چيز ديگرى سزاوارتر براى اين تعلق است. چون ثواب و عاقبتى که او مى دهد، ربطى به ثواب و عاقبت غير او ندارد. بعضى از مفسران گفته اند: اشاره «هُنَالِکَ»، به روز قيامت است، و مراد از «ثواب» و «عاقبت» هم، ثواب هاى آن روز است. ولى همان طور که خود شما خواننده ملاحظه مى فرماييد، اين تفسير با سياق آيه سازگار نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۲ مَثَلى ديگر براى بيان حقيقت زندگى دنيا و زينت هاى فانی آن «وَ اضرِب لهَُم مَّثَلَ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا کَمَاءٍ أَنزَلْنَاهُ مِنَ السمَاءِ...»: اين داستان مَثَلى است که در سابق بدان اشاره کرديم و گفتيم که براى بيان حقيقت زندگى دنيا و زينت هاى سريع الزوال، آن دو مَثَل را آورده. کلمه «هَشِيم» که بر وزن فعيل است، به معناى «مَهشُوم» بر وزن مفعول است، و به طورى که راغب گفته، به معناى شکسته شدن چيزهاى سست و بى دوام از قبيل گياهان است. و کلمه «تَذرُوهُ» از «ذَرَأ»، به معناى تفريق و جدا کردن است. بعضى گفته اند: به معناى آوردن و بردن است. (مانند گياه شکسته و خشکى که بادها از اين طرف به آن طرفش مى برند). و اگر فرمود: «فَاختَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأرض: پس گياه زمين با آن مختلط شد» و نفرمود: «فَاختَلَطَ بِنَبَاتِ الأرض: با گياه زمين مختلط شد»، براى اشاره به اين نکته است که در تکوين گياهان، آب از ساير عناصر بيشتر است، و اگر با آب آسمان ساير آب ها، يعنى آب چشمه سارها و نهرها را ذکر نکرد، بدين جهت است که مبدأ هر آب ديگرى، همان آب آسمان است. و کلمه «أصبَحَ» در آيه شريفه، به طورى که گفته اند، به معناى «صَارَ: شد» مى باشد، نه اين که بخواهد خبرى را که داده، مقيد به هنگام صبح کند. و معناى آيه اين است که: براى اين فرورفتگان در زينت حيات دنيا و روى گردانان از ياد پروردگار خود، زندگى دنيا را به آبى مَثَل بزن که ما از آسمان نازلش کرديم و گياهان زمين با اين باران مختلط گشته، سبز و خرم گرديد و طراوت و بهجت يافت و به زيباترين شکلى نمودار گشت، سپس هشيمى (گياه خشکى) شکسته شد که بادها شاخه هاى آن را از هم جدا نموده، به اين سو و آن سو مى برد، و خدا بر هر چيزى مقتدر است. «الْمَالُ وَ الْبَنُونَُ زِينَةُ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا...»: اين آيه به منزله نتيجه گيرى از مَثَلى است که در آيه قبل آورد، و حاصلش اين است که: هرچند که دل هاى بشر به مال و فرزند علاقه دارد و همه، مشتاق و متمايل به سوى آنند و انتظار انتفاع از آن را دارند و آرزوهايشان بر اساس آن دور مى زند، وليکن زينتى زودگذر و فريبنده هستند که آن منافع و خيراتى که از آن ها انتظار مى رود، ندارند، و همه آرزوهايى را که آدمى از آن ها دارد، برآورده نمى سازند، بلکه صد يک آن را واجد نيستند. پس در اين آيه شريفه، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، انعطافى به آغاز کلام، يعنى آيه شريفه «إنَّا جَعَلنَا مَا عَلَى الأرضِ زِينَةً لَهَا» و آيه بعدى اش وجود دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۳ مراد از «باقيات صالحات» در آيه شريفه و مراد از «باقيات الصالحات» در جمله «وَ البَاقِيَاتُ الصَّالِحَات خَيرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَاباً وَ خَيرٌ أمَلاً»، اعمال صالح است. زيرا اعمال انسان، براى انسان نزد خدا محفوظ است و اين را نص صريح قرآن فرموده. پس اعمال آدمى براى آدمى باقى مى ماند. اگر آن صالح باشد، «باقيات الصالحات» خواهد بود، و اين گونه اعمال نزد خدا ثواب بهترى دارد. چون خداى تعالى در قبال آن، به هر کس که آن را انجام دهد، جزاى خير مى دهد. و نيز نزد خدا بهترين آرزو را متضمن است. چون آنچه از رحمت و کرامت خدا در برابر آن عمل انتظار مى رود و آن ثواب و اجرى که از آن توقع دارند، بودن کم و کاست و بلکه صد در صد به آدمى مى رسد. پس اين گونه کارها، از زينت هاى دنيوى و زخارف زودگذر آن که برآورنده يک درصد آرزوها نيست، آرزوهاى انسان را به نحو احسن برآورده مى سازند، و آرزوهايى که آدمى از زخارف دنيوى دارد، اغلب آرزوهاى کاذب است، و آن مقدارش هم که کاذب نيست، فريبنده است. از طرق شيعه و سنّى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و از طرق شيعه، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» روايت شده که: منظور از «باقيات الصالحات»، تسبيحات چهارگانه، يعنى «سُبحَانَ اللّه وَ الحَمدُ لِلّهِ وَ لَا إلَهَ إلّا اللّهُ وَ اللّهُ أکبَر» است. و در بعضى ديگر آمده که: مراد از آن نماز است. و در بعضى ديگر آمده که: مقصود از آن، مودت اهل بيت است، و همه اين ها از باب ذکر مصاديق آيه است که جامعش اين مى شود که منظور از «باقيات الصالحات»، اعمال صالح است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۴ آيات ۴۷ - ۵۹ سوره کهف وَ يَوْمَ نُسيّرُ الجِْبَالَ وَ تَرَى الاَرْض بَارِزَةً وَ حَشرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنهُمْ أَحَداً(۴۷) وَ عُرِضوا عَلى رَبِّک صَفًّا لَّقَدْ جِئْتُمُونَا کَمَا خَلَقْنَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةِ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّن نجْعَلَ لَکُم مَّوْعِداً(۴۸) وَ وُضِعَ الْکِتَابُ فَترَى الْمُجْرِمِينَ مُشفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَا لِ هَذَا الْکتَابِ لا يُغَادِرُ صغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً إِلا أَحْصاهَا وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِراً وَ لا يَظلِمُ رَبُّک أَحَداً(۴۹) وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائکَةِ اسجُدُوا لآدَمَ فَسجَدُوا إِلّا إِبْلِيس کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِن دُونى وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌُ بِئْس لِلظالِمِينَ بَدَلاً(۵۰) مَّا أَشهَدتهُمْ خَلْقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ لا خَلْقَ أَنفُسِهِمْ وَ مَا کُنتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً(۵۱) وَ يَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَکائى الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَستَجِيبُوا لهَُمْ وَ جَعَلْنَا بَيْنهُم مَّوْبِقاً(۵۲) وَ رَءَا الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظنُّوا أَنهُم مُّوَاقِعُوهَا وَ لَمْ يَجِدُوا عَنهَا مَصرِفاً(۵۳) وَ لَقَدْ صرَّفْنَا فى هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِن کُلِّ مَثَلٍ وَ کانَ الانسانُ أَکثرَ شئٍ جَدَلاً(۵۴) وَ مَا مَنَعَ النَّاس أَن يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَ يَستَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلّا أَن تَأْتِيهُمْ سنَّةُ الاَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيهُمُ الْعَذَاب قُبُلاً(۵۵) وَ مَا نُرْسِلُ الْمُرْسلِينَ إِلّا مُبَشّرِينَ وَ مُنذِرِينَ وَ يُجَادِلُ الَّذِينَ کفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الحَْقَّ وَ اتَّخَذُوا آيَاتى وَ مَا أُنذِرُوا هُزُواً(۵۶) وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّن ذُکِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَض عَنهَا وَ نَسىَ مَا قَدَّمَت يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلى قُلُوبِهِمْ أَکنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَ فى آذَانهِمْ وَقْراً وَ إِن تَدْعُهُمْ إِلى الْهُدَى فَلَن يهْتَدُوا إِذاً أَبَداً(۵۷) وَ رَبُّک الْغَفُورُ ذُوالرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُم بِمَا کسبُوا لَعَجَّلَ لهَُمُ الْعَذَاب بَل لَّهُم مَّوْعِدٌ لَّن يجِدُوا مِن دُونِهِ مَوْئلاً(۵۸) وَ تِلْک الْقُرَى أَهْلَکْنَاهُمْ لَمَّا ظلَمُوا وَ جَعَلْنَا لِمَهْلِکِهِم مَّوْعِداً(۵۹) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۵ «ترجمه آیات» روزى که کوه ها را به راه اندازيم و زمين را (از زير آن) نمودار بينى و محشورشان کنيم، و يکى از آن ها را وا نگذاريم. (۴۷) به صف، به پروردگارت عرضه شوند. (گويد) چنان که اول بارشان خلق کرده بوديم، باز پيش ما آمده ايد، ولى پنداشتيد که هرگز براى شما موعدى ننهاده ايم. (۴۸) و نامه ها پيش آرند و گنهکاران را از مندرجات آن هراسان بينى و گويند: اى واى بر ما! اين نامه چيست که گناه کوچک و بزرگى نگذاشته مگر آن را به شمار آورده و هرچه کرده اند، حاضر يابند که پروردگارت به هيچ کس ستم نمى کند. (۴۹) و چون به فرشتگان گفتيم: آدم را سجده کنيد، همه سجده کردند، مگر ابليس که از جنيان بود و از فرمان پروردگارش بيرون شد، چرا او و فرزندانش را که دشمن شمايند، سواى من اولياى خود مى گيرند؟ براى ستمگران چه عوض بدى است. (۵۰) آفرينش آسمان ها و زمين را با حضور آن ها نکردم و نه آفرينش خودشان را، که من گمراه کنندگان را به کمک نمى گيرم. (۵۱) به خاطر بياوريد روزى را که خدا مى گويد شريک هايى را که براى من مى پنداشتيد، صدا بزنيد (تا به کمک شما بشتابند)، ولى هرچه آن ها را مى خوانند، جوابشان نمى دهند و ما در ميان اين دو گروه، کانون هلاکتى قرار داده ايم. (۵۲) و گنهکاران جهنم را ببينند و يقين کنند که در آن افتادنى هستند و گريزگاهى نيابند. (۵۳) در اين قرآن همه قسم مَثَل براى مردم بيان کرده ايم و انسان از همه چيز بيشتر مجادله مى کنند. (۵۴) مانع اين مردم هنگامى که هدايت برايشان آمد، از اين که مؤمن شوند و از پروردگارشان آمرزش بخواهند، جز اين نبود که (انتظار داشتند) طريقه گذشتگان تکرار شود، يا عذاب از پيش به آن ها در آيد. (۵۵) ما پيغمبران را جز نويدبخش و بيم رسان نمى فرستيم، کسانى که کافرند، به باطل مجادله کنند که حق را بدان باطل سازند و آيه هاى مرا و آن بيم که به آن ها داده اند را مسخره گرفته اند. (۵۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۶ کيست ستمگرتر از آن که به آيه هاى پروردگارش اندرزش داده اند و از آن روى بگردانيده و اعمالى را که به دستش از پيش کرده، از ياد برده و ما بر دل هايشان پوشش ها نهاده ايم که آيه هاى ما را نمى فهمند و گوش هايشان را گران کرديم. بنابراين اگر به سوى هدايتشان بخوانيم، هرگز و هيچ وقت هدايت نيابند. (۵۷) پروردگارت آمرزگار رحيم است. اگر آنان را به اعمالى که کرده اند، مؤاخذه مى کرد، در عذابشان تعجيل مى کرد. (چنين نيست)، بلکه موعدى دارند که هرگز در قبال آن گريزگاهى نيابند. (۵۸) اين دهکده ها هنگامى که ستم کردند، هلاکشان کرديم و براى هلاک کردنشان موعدى نهاديم. (۵۹) «ترجمه آیات» اين آيات متصل به آيات قبل است و در پى همان آيات سير مى کند و به بيان اين که اين اسباب ظاهرى و زخارف فريبنده دنيوى که زينت حيات هستند، به زودى زوال و نابودى بر آن ها عارض مى شود، مى پردازد، و براى انسان روشن مى کند که مالک نفع و ضرر خويش نيست، و آنچه براى انسان مى ماند، همان عمل او است که بر طبقش کيفر و يا پاداش مى بيند. در اين آيات، ابتدا، مسأله قيام قيامت مطرح شده، و بيان مى فرمايد که هر انسانى تک و تنها بدون اين که کسى به غير از عملش همراه او باشد، محشور مى گردد، و سپس مسأله امتناع ابليس از سجده بر آدم و فسقش نسبت به امر پروردگار را ذکر مى کند، که پيروانش او و ذريه او را اولياى خود مى گيرند، و به جاى خدا، او را که دشمن ايشان است، سرپرست خود اتخاذ مى کنند. آنگاه دوباره مسأله قيامت را عنوان مى کند که در آن روز، خداوند خود پيروان شيطان و نيز شيطان ها را که شريک خدايش گرفته بودند، احضار مى کند، در حالى که رابطه ميان آنان قطع شده باشد. و در آخر آياتى چند در خصوص وعده و وعيد آمده و مجموع آيات از نظر هدف با آيات قبل متصل است. تعابیر مختلف قرآن، در باره جا به جایى کوه ها در قيامت «وَ يَوْمَ نُسَيّرُ الجِْبَالَ وَ تَرَى الاَرْض بَارِزَةً وَ حَشرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنهُمْ أَحَداً»: ظرف «يَوم» متعلق به مقدّرى است، و تقدير کلام «وَ اذکُر يَومَ نُسَيِّرُ: به ياد آر روزى را که به راه مى اندازيم» مى باشد، و به راه انداختن کوه ها، به اين است که آن ها را از جاى خود برکند. و خداى تعالى اين معنا را در چند جا با تعبيراتى مختلف بيان فرموده. يک جا فرموده: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۷ «وَ کَانَتِ الجِبَالُ کَثِيباً مَهِيلاً». جايى ديگر فرموده: «وَ تَکُونُ الجِبَالُ کَالعِهنِ المَنفُوش». و در جايى ديگر فرموده: «فَکَانَت هَبَاءً مُنبَثّاً». و جايى ديگر چنين تعبير کرده که: «وَ سُيِّرَتِ الجِبَالُ فَکَانَت سَرَاباً». و آنچه از سياق بر مى آيد، اين است که مسأله بروز زمين، مترتب بر به راه انداختن کوه ها است. يعنى وقتى کوه ها و تل ها تکان مى خورند و فرو مى ريزند، زمين همه جايش بروز و ظهور مى کند، و ديگر چيزى حائل از ديدن کرانه افق نيست، و يک ناحيه زمين حائل از ناحيه ديگرش ‍ نمى شود. و چه بسا احتمال داده اند که آيه شريفه مى خواهد به مضمون آيه «وَ أشرَقَتِ الأرضُ بِنُورِ رَبِّهَا» اشاره کند. و معناى «وَ حَشَرنَاهُم فَلَم نُغَادِر مِنهُم أحَداً» اين است که ما احدى از بشر را ترک نمى کنيم و همه را زنده مى کنيم. عرضه شدن مشرکان و اعمال آنان بر پروردگار، در قیامت «وَ عُرِضوا عَلى رَبِّک صفًّا لَّقَدْ جِئْتُمُونَا کَمَا خَلَقْنَاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةِ...»: سياق، شهادت مى دهد بر اين که ضمير جمع در «عُرِضُوا» و همچنين ضمير جمع در آيه قبل به مشرکان بر مى گردد که به نفس خود و به اسباب ظاهرى که مربوط به زندگى ايشان است، رکون و اعتماد کردند، و دل را يک جا به زينت زندگى دنيا دادند، آن چنان که دل به امرى دائم و باقى مى بندند، و همين خود قطع رابطه با پروردگارشان بود، و همين خود انکار بازگشت به سوى او و بى مبالاتى نسبت به کارهايشان بود. چه آن کار مايه رضاى خدا باشد، يا مايه خشم او. اين وضع و حال ايشان است مادام که اساس اين امتحان الهى بر جا است، و زينت زودگذر دنياى مادى در اختيار آنان است، و اسباب ظاهرى دور و بر ايشان قرار دارد، تا آن که اين دور سپرى شود و اسباب ظاهرى از کار بيفتد و آرزوها بر باد رود، و خداوند آنچه که زينت در روى زمين بود و دل هاى مردم روى زمين را مى ربود، به صورت خاکى خشک در آورد. آن وقت است که جز پروردگارشان و خودشان و نامه اعمالشان چيزى برايشان نمى ماند. آن وقت است که بر پروردگار خود - که او را پروردگار خود نمى دانستند و بندگيش نمى کردند - به صف واحد عرضه مى شوند، به طورى که هيچ يک بر ديگرى برترى نداشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۸ آرى، آن روز نه حَسَب و نَسَب مايه برترى است، و نه مال و نه جاه دنيوى. در آن روز عرضه می شوند تا ميان همه داورى شود. در اين حال همه به رأى العين مى بينند و مى فهمند که خدا يگانه حقّ مبين بوده، بت ها و هر چيزى ديگر که مى پرستيدند، تنها اوهام و خرافاتى بوده که حتى به قدر سر سوزنى خدایى نداشته و از خدا بى نيازشان نمی کرده اند. نه نفسشان آن استقلالى را که برايش مى پنداشته اند، داشته و نه اسباب ظاهرى که در دستشان بوده و دل هايشان را مسخر خود کرده بود. آرى، آن روز مى فهمند که در اين پندارها به خطا رفته اند و راهى که رفتند - يعنى دلبستگی شان به دنيا و اعراضشان از راه پروردگار و عمل نکردن بر طبق دستورات وى - راهى خطا بوده، بلکه همين وضع آن روزشان که عرضه بر پروردگار مى شوند نيز، از خود ايشان بوده است. چون ايشان بودند که توهم کرده بودند که چنين موقفى ندارند، و روزى به حسابشان رسيدگى نمى شود. اشاره به چند نکته وخصوصيت درباره قيامت از اين بيان روشن مى گردد که جملات چهارگانه آيه، يعنى جمله: «وَ عُرِضُوا...» و جمله: «لَقَد جِئتُمُونَا...»، و جمله: «بَل زَعَمتُم» و جمله: «وَ وُضِعَ الکِتَابُ...»، چهار نکته اساسى را افاده مى کنند، که از تفصيل جريانات روز قيامت خلاصه گيرى شده، و اجمال آنچه را که بين آنان و پروردگارشان از هنگام خروج از قبر تا فيصله يافتن حساب رُخ مى دهد، ذکر مى فرمايد. و اگر به ذکر اجمال آن اکتفاء نموده، براى اين است که همين اجمال کفايت مى کرد، و غرض حاصل مى شد. پس جمله: «وَ عُرِضُوا عَلَى رَبِّکَ صَفّاً» اشاره به سه نکته است: اول اين که: خلائق ناگزير از حشر به سوى پروردگار خويش اند، و به حکم اجبار، بدون اين که خود اختيارى داشته باشند، بر پروردگار خود عرضه مى شوند. و ثانيا: اين که کفار در آن روز و در آن لقاء، کرامت و حرمتى نخواهند داشت، که تعبير جمله «عَلَى رَبِّکَ» نيز اشعار به اين معنا دارد، و گرنه مى فرمود: «عَلَى رَبِّهِم»، همچنان که در باره مؤمنان فرموده: «جَزَاؤُهُم عِندَ رَبِّهِم جَنَّاتُ عَدنٍ». و نيز فرموده: «إنَّهُم مُلَاقُوا رَبِّهُم»، و يا سياق سابق را که سياق تکلم بود، رعايت مى کرد و مى فرمود: «عُرِضُوا عَلَينَا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۴۹ سوم اين که: انواع تفاضل و برتری ها و احترامات دنيوى که خود مردم به اوهام و افکار کوتاه مادى خود تراشيده اند و مثلا يکى را به خاطر دودمانش و يکى را به خاطر ثروتش و يکى را به خاطر مقامش از ديگران برتر مى شمرند، همه از بين مى رود و آن روز، همه در يک صف و يک رديف و بدون اين که والایى نسبت به زيردستى و غنيى نسبت به فقيرى و مولایى از غلامى امتيازى داشته باشد، محشور مى گردند. امتياز، تنها بر ملاک عمل است، و در اين هنگام است که مى فهمند در زندگى دنيا خطا کردند و به بيراهه رفتند. لاجرم به امثال «لَقَد جِئتُمُونَا فُرَادَى...» خطاب مى شوند. جمله «لَقَد جِئتُمُونَا کَمَا خَلَقنَاکُم أوَّلَ مَرَّة»، مقول قول تقديرى است، و تقدير آن: «وَ قَالَ لَهُم»، و يا «وَ قُلنُا لَهُم لَقَد...» است، و در اين جمله خطا و ضلالت آنان در دنيا و اين که اشتغال به زخارف دنيا از سلوک راه خدا و پيروى دينش بازشان داشته، بيان مى شود. از ياد بردن قيامت، سبب اصلى اعراض از هدايت و فساد اعمال است و جمله «بَل ظَنَنتُم أن لَن نَجعَل لَکُم مَوعِداً» از نظر معنا، نظير آيه «أفَحَسِبتُم أنَّمَا خَلَقنَاکُم عَبَثاً وَ أنَّکُم إلَينَا لَا تُرجَعُون» مى باشد، و اين جمله اگر به خاطر کلمه «بَل» و به ظاهر سياق، اعراض از جمله قبل باشد، تقدير آن از نظر معنا چنين مى شود: زينت دنيا و تعلق دل هايتان به اسباب ظاهرى، شما را از عبادت ما و سلوک راه هدايت ما باز داشته، بلکه از اين هم بالاتر، پنداشته ايد که ما براى شما موعدى که در آن ما را ديدار کنيد، و ما به حسابتان برسيم، مقرر نکرده ايم. و به عبارت ديگر: اشتغالتان به دنيا و علاقه دل هايتان به زينت آن، هر چند که سبب شده از ياد ما اعراض کنيد و خطايا و گناهانى را مرتکب گرديد، ليکن در اين ميان يک سبب ديگرى براى اعراض شما هست که از سبب مذکور قديمى تر و اصلى است و آن، اين است که شما پنداشته ايد که ما برايتان موعدى مقرر نکرده ايم. آرى، از ياد بردن قيامت، سبب اصلى اعراض از طريقه هدايت و فساد اعمال شما است. همچنان که در آيه ديگر به اين معنا تصريح شده، مى فرمايد: «إنَّ الَّذِينَ يُضِلُّونَ عَن سَبِيلِ الله لَهُم عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَومَ الحِسَاب». رده:تفسیر المیزان