تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۱ وجه توصيف فرعون به «ذى الأوتاد» «وَ فِرْعَوْنَ ذِى الاَوْتَادِ»: منظور از اين فرعون، فرعون زمان موسى «عليه السلام» است، و اگر او را «ذى الأوتاد» خوانده، براى اين بوده که - بنابر آنچه در روايات آمده - هرگاه مى خواسته کسى را شکنجه کند، روى زمين مى خوابانده و با چهار ميخ، چهار دست و پايش را به زمين ميخکوب مى کرده، و چه بسا روى چوب مى خوابانده و او را ميخکوب مى کرده. مؤيّد اين روايات، رفتارى است که قرآن از فرعون، نسبت به ساحرانى حکايت نموده که به موسى ايمان آوردند، که به ايشان گفت: «وَ لأصَلّبنّکُم فى جُذُوع النّخل». معلوم مى شود هر کس را مى خواستند دار بزنند، دو دست و دو پايش را بر چوبۀ صليب ميخکوب مى کردند. «الَّذِينَ طغَوْا فى الْبِلَادِ فَأَکْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ»: اين دو آيه، صفت نامبردگان از «عاد» و «ثمود» و «فرعون» است. مى فرمايد: اين ها، اقوام و اشخاصى بودند که در بلاد طغيان نموده، فساد را در آن ها گسترده کردند. «فَصب عَلَيْهِمْ رَبُّک سوْط عَذَابٍ»: کلمۀ «صَب» در مورد آب، به معناى ريختن آن است، و اما در مورد شلاق عذاب، کنايه است از عذاب پشت سر هم و شديد. و نکره آوردن کلمۀ «عَذاب»، به منظور بزرگ جلوه دادن آن است. و معناى آيه اين است که: پروردگارت، به خاطر طغيان و گسترش دادن فساد، عذاب شديدى بر اين طاغيان نازل کرد. عذابى پشت سر هم و غير قابل وصف. «إِنَّ رَبَّک لَبِالْمِرْصادِ»: کلمۀ «مرصاد»، به معناى آن محلّى است که در آن جا به کمين بنشينند و منتظر رسيدن شکار و يا دشمن باشند؛ و بر مرصاد بودن خداى تعالى - با اين که او منزّه است از نشستن در مکان - کنايه اى است تمثيلى، که مى خواهد بفهماند خداى تعالى، مراقب اعمال بندگانش است، همان طور که انسان در کمين نشسته، مراقب حرکات و سکنات دشمن خويش است، و منتظر است تا او را دستگير کند و يا به قتل برساند و خود او، هيچ خبر ندارد از اين که دشمنش در صدد دستگيرى و يا کشتن اوست. خداى سبحان هم، مراقب اعمال بندگان خويش است. همين که طغيان کردند و فساد را گسترش دادند، ايشان را به شديدترين وجهى عذاب مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۲ در آيه مورد بحث، داستان عذاب کردن طاغيان و فسادانگيزان امّت هاى گذشته را تعليل مى کند و مى فهماند که: اگر آنان را عذاب کرد، به خاطر اين است که او «ربّ»است ، و سنت او بر همين معنا جارى است. و کلمۀ «رَبّ» را به «کاف» خطاب اضافه نموده، فرمود: «پروردگار تو، ايشان را عذاب کرد». پس عذابش منحصر در امت هاى گذشته نيست، بلکه در امت تو نيز جريان دارد. حکايت زبان حال نوع آدمى، هنگام آزمايش الهی «فَأَمَّا الإنسانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبّى أَکْرَمَنِ»: اين آيه، به دليل اين که حرف «فاء» در آغاز آن آمده، نتيجه گيرى از آيات قبل است، و در آن، حال آدمى را در صورتى که نعمتش زياد شود و صورتى که از نعمت محروم باشد، بيان مى کند. گويا فرموده: گفتيم انسان زير نظر خداى تعالى است و خداى تعالى، در کمين اوست تا ببيند به صلاح مى گرايد و يا به فساد. و او را مى آزمايد و در بوتۀ امتحان قرارش ‍ مى دهد، يا با دادن نعمت و يا با محروم کردنش از آن. اين از نظر واقع امر؛ و اما انسان - اين واقعيت را آن طور که بايد در نظر نمى گيرد - او وقتى مورد انعام خداى تعالى قرار مى گيرد، خيال مى کند نزد خدا احترام و کرامتى داشته، که اين نعمت را به او داده. پس او هر کارى دلش بخواهد، مى تواند بکند و در نتيجه، طغيان مى کند و فساد را گسترش مى دهد. و اگر مورد انعام قرارش ندهد و زندگيش را تنگ بگيرد، او خيال مى کند که خداى تعالى با او دشمنى دارد و به وى اهانت مى کند. در نتيجه، به کفر و جزع مى پردازد. پس مراد از جملۀ «فأمّا الإنسان» اين است که: نوع انسان، به حسب طبع اوّلى، اين طور است. نه اين که فرد فرد همۀ انسان ها اين طورند. بنابراين، الف و لام «الإنسان» براى جنس است، نه براى استغراق. «إذَا مَا ابتليه رَبُّه»: يعنى وقتى او را مورد امتحان قرار دهد. و عامل در کلمۀ «إذَا» حذف شده، تقديرش «کائنا إذَا مَا ابتَليه...» است. بعضى گفته اند: عامل در آن، کلمۀ «فَيقُولُ» است، که بعد از کلمۀ «إذَا»آمده و تقديرش: «فأمّا الإنسان فيقول رَبّى أکرمن إذَا مَا ابتليه رَبُّه»است. يعنى انسان مى گويد: پروردگارم احترامم کرده، و اين را وقتى مى گويد که خدا مورد امتحانش قرار داده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۳ و جملۀ «فأکرَمَهُ وَ نَعّمَهُ»، تفسير کلمۀ «ابتلاء» است، و مراد از اکرام و تنعيم، اکرام و تنعيم صورى است. و به عبارت ديگر، مراد إکرام و تنعيم حدوثى است، نه بقايى. و مى خواهد بفرمايد: خداى تعالى او را اکرام کرده و نعمت داده، تا شکرش را به جاى آرند و بندگی اش کنند، وليکن انسان، همان را مايه دردسر خود کرد و در راهى مصرف کرد که مستحق عذاب گرديد. «فَيَقُولُ رَبِّى أکرَمَن »: يعنى مى گويد: خداى تعالى مرا مورد کرامت و نعمتى از خود قرار داد. به دليل اين که به من نعمت هايى داده که به ديگران نداده و يا به عبارتى، خيال مى کند که اين قدرت و دارايى که به او داده اند، هم إکرام و تنعيم حدوثى است و هم بقايى، و به همين جهت به خود اجازه مى دهد، هر کارى که خواست بکند. چون وقتى انسان پنداشت بقاى نعمت و قدرتش تضمين شده، هر کارى بخواهد مى کند. در اين جا، سؤالى است و آن اين که: اين جمله - که مورد بحث ماست - حکايت زبان حال انسان است، و از ديدگاه يک انسان طبيعى خبر مى دهد، و از اين که مى گويد: «ربّ من، مرا إکرام کرده» و خداى تعالى را ربّ خود معرفى مى کند، بر مى آيد که گويندۀ اين سخن، خدا و ربوبيتش را قبول دارد، با اين که وثنى مذهبان - که منکر ربوبيت صانع اند - معتقد به چنين چيزى نيستند؟ پاسخ اين سؤال، اين است که: همان طور که در سؤال آمده بود، سخن مذکور، زبان حالِ فطرت است، و وثنى مذهبان هم، به حَسَب فطرتشان، به اين معنا اعتراف دارند، هرچند که به زبان نمى گويند و از اقرار بدان، استنکاف مى ورزند. افزون بر اين، قرآن کريم خواسته است رعايت مقابله با جملۀ «إذَا ما ابتليه رَبُّه» را کرده باشد. حکایت انسانی که آزمايش خدا، با فقر را اهانت و خوارى مى پندارد «وَ أَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبّى أَهَانَنِ»: يعنى: وقتى خداى تعالى او را مورد آزمايش قرار مى دهد و به اين منظور رزقش را تنگ مى گيرد، مى گويد: پروردگار من، مرا خوار کرد و به هيچم نگرفت. از مجموع دو آيه، سه نکته استفاده مى شود: اول اين که: از تکرار کلمۀ ابتلاء، هم در نعمت و هم در محروم کردن استفاده مى شود؛ که هم نعمت دادن خدا امتحان است و هم نعمت ندادنش. همچنان که آيه زير هم، همين معنا را تذکر داده، مى فرمايد: «وَ نَبلُوکَم بالشرّ و الخير فتنة». پس اين آيه، انسان را در طرز تفکرش ‍ تخطئه مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۴ دوم اين که: نعمت دادن خدا را بدان جهت که نعمت او فضل و رحمت است، إکرام و احترام خدا نسبت به انسان است. (چون با نعمت دنياست که مى توان بهترين آخرت را تحصيل کرد)، و معلوم است که اين نعمت تا زمانى احترام از ناحيه خداست که خود انسان، آن را وسيله عذاب دوزخ قرار ندهد. سوم اين که: اين دو آيه، با هم مى فهمانند که انسان سعادت در زندگى را عبارت مى داند از تنعم در دنيا و داشتن نعمت هاى فراوان. و ملاک داشتن کرامت در درگاه الهى را، همين داشتن نعمت فراوان مى داند. و بر عکس، ملاک نداشتن قدر و منزلت در درگاه خدا را، نداشتن پول و ثروت مى پندارد. در حالى که نه اوّلى ملاک احترام است و نه دوّمى ملاک نداشتن حرمت است، بلکه ملاک در داشتن قدر و منزلت نزد خدا، تقرّب به خداى تعالى از راه ايمان و عمل صالح است. حال چه اين که آدمى، دارا باشد و چه فقير. پس داشتن و نداشتن مال هر دو امتحان است. مفسّران در معناى اين دو آيه، وجوهى ديگر ذکر کرده اند که چون فايده اى نداشت، متعرضش نشديم. َ«کلّا بَل لا تُکْرِمُونَ الْيَتِيمَ وَ لا تحَاضّونَ عَلى طعَامِ الْمِسکِينِ»: اصل «تحاضّون»، «تتحاضّون» است، که به معناى تحريک و تشويق کردن يکديگر است. مى فرمايد: شما نه يتيم را احترام مى کنيد، و نه يکديگر را به دادن صدقه بر مساکين تهىدست سفارش و تشويق مى کنيد، و منشأ اين رفتارتان، مال دوستى است، که در دو آيه بعد مى فرمايد: «وَ تُحبّونَ المالَ حُبّا جَمّا». «وَ تَأْکلُونَ الترَاث أَکلاً لَّمًّا»: کلمۀ «لمّ» - با تشديد ميم - به معناى اين است که: انسان، سهم خودش و ديگران را به خود اختصاص دهد. و خلاصه هرچه به دستش ‍ بيايد، بخورد. چه پاک و مال حلال باشد و چه خبيث. و آيه مورد بحث، جملۀ «بل لا تکرمون اليتيم» را تفسير مى کند. مى فرمايد: دليل آن، اين است که مال يتيم هم اگر به دستتان برسد، مى خوريد. «وَ تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا»: کلمۀ «جمّ» - با تشديد جيم - به معناى بسيار و بزرگ از هر چيز است. و اين جمله، آيه قبلى را که مى فرمود: «و لا تحاضُّونَ...» تفسير مى کند. مى فرمايد: علت آن، اين است که مال را به مقدار بسيار زياد، دوست مى داريد. َ«کَلّا إِذَا دُکَّتِ الأرْض دَکًّا دَکًّا»: کلمۀ «دکّ»، با تشديد «کاف» به معناى دق و کوبيدن سخت است، و مراد از ظرف «إذا = زمانى که» حضور روز قيامت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۵ در اين جمله، براى بار دوم کلمۀ «کلّا» را مى آورد و براى بار دوم، پندار آدميان در حال دارايى و ندارى را رد مى کند. و جملۀ «إذَا دُکّت الأرض...»، در مقام تعليل رد مذکور است، و حاصل معنا چنين است که: آن طور که انسان ها به حَسَب طبع مى پندارند، نيست. به علت اين که به زودى در وقتى که قيامت بپا شود، متوجه مى شوند که زندگى دنيا و آنچه در آن از فقر و غنا و امثال آن بود، مقصود بالذات نبود، و او، آن را مقصود بالذات و يا ساده تر بگويم هدف پنداشت، و چون دنيا را هدف پنداشت، چيزى براى آخرتش نفرستاد. آن وقت آرزو مى کند اى کاش «قَدّمتُ لحياتى»: براى زندگى واقعی ام، چيزى از پيش فرستاده بودم، با اين که آرزو، نه خيرى به او مى رساند، و نه عذابى را از او رفع مى کند. مراد از آمدن پروردگار در قيامت: «وَ جَاء رَبُّک و المَلَک...» «وَ جَاءَ رَبُّک وَ الْمَلَک صفًّا صفًّا»: در اين جمله، به خدای تعالی نسبت «آمدن» داده و اين تعبير، از متشابهات است - که آيه «ليس کمثله شئ»، و آياتى که خواص قيامت را ذکر مى کند و مثلا مى فرمايد: «آن روز، همۀ سبب ها از کار مى افتد و همۀ حجاب ها کنار مى رود، و بر همه مکشوف مى شود که خدا حق مبين است» - اين متشابه را تفسير مى کند، و تشابه آن را بر طرف مى سازند. رواياتى هم که مى گويد: منظور از «آمدن خدا»، آمدن «امر خدا» است و قرآن هم مى فرمايد: «و الأمر يومئذ لله»؛ همه در مقام رفع اين تشابه است. و به وجهى، مؤيّد اين که گفتيم منظور از «آمدن خدا» اين است که در آن روز، با از کار افتادن اسباب، همه کاره، خود خدا بدون هيچ واسطه است، آيه زير است که مى فرمايد: «هل ينظرون إلّا أن يأتيهم اللّه فى ظلل من الغمام و الملائکة و قضى الأمر». چون اگر اين آيه ضميمه شود به آيه زير که مى فرمايد: «هل ينظرون إلّا أن تأتيهم الملائکة أو يأتى أمر ربّک»، چنين به دست مى آيد که: منظور از «آمدن خدا» در آيه سوره بقره، آمدن امر خداست، که در آيه سوره نحل آمده. پس معلوم شد: در آيه مورد بحث، مضافى حذف شده و تقدير آيه «جَاء أمر ربّک» است، و يا نسبت آمدن به خدا دادن در آيه شريفه از باب مجاز عقلى است. و اما بحث درباره آمدن ملائکه و اين که آمدنشان صف به صف است، نظير بحثى است که در سابق گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۶ «وَ جِیئَ يَوْمَئذِ بجَهَنَّمَ...»: بعيد نيست که مراد از «آوردن جهنّم»، پرده بردارى از روى آن باشد، همچنان که در آيه زير، همين تعبير آمده فرموده: «و بُرّزَت الجَحِيمُ لمن يَرى»؛ و نيز آيه زير که مى فرمايد: «و بُرّزَت الجَحِيمُ للغاوين»؛ و آيه زير که مى فرمايد: «لقد کُنتَ فیى غفلة مِن هذا فکشفنا عنک غطائک فبصرک اليوم حديد». متذکّر شدن و «يا ليتنى» گفتن انسان در قيامت «يَومَئِذٍ يَتَذَکَّرُ الإنسَانُ»: يعنى در آن روز، انسان به روشن ترين وجه متذکر مى شود، که آنچه در دنيا به او دادند، چه خيرش و چه شرّش، همه از باب امتحان بوده و او در کار خود کوتاهى کرده. اين آن معنايى است که سياق آيه مى دهد. «وَ أنَّى لَهُ الذِّکرَى»: يعنى از کجا مى تواند متذکر شود، و اين کنايه است از اين که تذکرش در آن روز هيچ سودى به حالش ندارد. چون وقتى تذکر سودمند است که بتواند به وسيلۀ توبه با عمل صالح آنچه را فوت شده جبران کند؛ و روز جزا، جاى توبه و عمل نيست. «يَقُولُ يَا لَيْتَنى قَدَّمْتُ لحَِيَاتى»: يعنى: اى کاش در دنيا براى اين زندگی ام - که زندگى آخرت است - توشه اى فرستاده بودم. ممکن هم هست معنايش اين باشد که اى کاش در دنيا براى اين زندگی ام - که حقيقت زندگى است - توشه اى فرستاده بودم. چون قرآن کريم، زندگى دنيا را لهو و بازى، يعنى سرگرمى بيهوده خوانده و فرموده: «و إنّ الدّار الآخرة لهى الحيوان لو کانوا يعلمون». و مراد از تقديم در جملۀ «قَدّمتُ»، از پيش فرستادن عمل صالح است براى زندگى آخرت. و مضمون آيه، آرزويى است که انسان در هنگام رسيدن به قيامت و متذکر شدن از ديدن حقايق آن، از خود سر مى دهد و به رأى العين مى بيند که تلاشش در دنيا، سودى به حالش ‍ نمى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۷ «فَيَوْمَئذٍ لا يُعَذِّب عَذَابَهُ أَحَدٌ وَ لا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ»: ضمير در «عذابه» و در «وثاقه» به خداى تعالى بر مى گردد. و معناى آيه اين است که: در امروز عذاب خدا آن چنان سخت است که احدى از خلق، کسى را آن طور عذاب نکرده، و در بند کردنش، آن چنان سخت است که احدى از خلق، کسى را آن طور در بند نکرده. و اين تعبير، کنايه است از شدّت در تهديد. بعضى از قاريان، دو کلمۀ «لا يُعَذّبُ» و «لا يُوثِقُ» را، به فتحه «ذال» و فتحه «ثاء» قرائت کرده اند و آن دو را صيغه مجهول دانسته اند که بنابراين، قرائت دو ضمير در «عذابه» و «وثاقه» به انسان بر مى گردد. و معناى آيه چنين مى شود: هيچ کس در امروز، عذاب اين انسان و گرفتارى او را ندارد. مراد از «نفس مطمئنة»، در آیه شریفه== «يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطمَئنَّةُ»: آنچه از سياق آيه، يعنى مقابل قرار گرفتن اين نفس با اوصافى که براى آن ذکر شده، با انسانى که قبل از اين آيه مورد سخن بود و اوصافش از جمله دلبستگى اش به دنيا و طغيان و فساد و کفرانش و سوء عاقبتش ذکر مى شد استفاده مى شود، اين است که نفس مطمئنه، نفسى است که با علاقمندى و ياد پروردگارش سکونت يافته، بدانچه او راضى است رضايت مى دهد. و در نتيجه، خود را بنده اى مى بيند که مالک هيچ خير و شرّى و نفع و ضررى براى خود نيست؛ و نيز دنيا را يک زندگى مجازى و داشتن و نداشتن و نفع و ضرر آن را امتحانى الهى مى داند. و در نتيجه، اگر غرق در نعمت دنيايى شود، به طغيان و گسترش دادن به فساد و به علو و استکبار، وادار نمى شود. و اگر دچار فقر و فقدان گردد، اين تهیدستى و ناملايمات، او را به کفر و ترک شکر وا نمى دارد، بلکه همچنان در عبوديت پاى برجا است و از صراط مستقيم منحرف نمى شود، نه به افراط و نه به تفريط. «ارْجِعِى إِلى رَبِّکِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً»: بعضى پنداشته اند که اين خطاب، بعد از حسابرسى نفوس مطمئنه، به ايشان مى شود. وليکن به نظر ما، ظرف اين خطاب از اول تا به آخر روز قيامت است. يعنى از همان لحظه اى که نفوس مطمئنه زنده مى شوند، تا لحظه اى که داخل بهشت مى شوند، بلکه از لحظه اى که مرگشان مى رسد، مورد اين خطاب هستند تا وقتى که به جنّت الخلد در می آیند. و اگر نفوس مطمئنه را به وصف «راضیه» و «مرضیّه» توصیف کرده، برای آن است که اطمینان و سکونت یافتن دل به پروردگار مستلزم آن است که از او راضی هم راضی باشد و هر قضا و قدرى که او برايش پيش ‍ مى آورد، کمترين چون و چرايى نکند. حال چه آن قضا و قدر تکوينى باشد، و چه حکمى باشد که او تشريع کرده باشد. پس هيچ سانحه به خشم آورنده اى او را به خشم نمى آورد، و هيچ معصيتى دل او را منحرف نمى کند. و وقتى بندۀ خدا از خدا راضى باشد، قهرا خداى تعالى هم از او راضى خواهد بود. چون هيچ عاملى به جز خروج بنده از زىّ بندگى، خدا را به خشم نمى آورد و بندۀ خدا، وقتى ملازم طريق عبوديت باشد، مستوجب رضاى خدا خواهد بود. و به همين جهت، دنبال جملۀ «راضيه»، جملۀ «مرضيه» را آورد. «فَادْخُلى فى عِبَادِى وَ ادْخُلى جَنَّتى»: اين آيه، به دليل اين که حرف «فاء» در اولش در آمده، نتيجه گيرى از جملۀ «إرجعى إلى رَبّک» است. مى فرمايد: چون راضى و مرضى به سوى پروردگارت بر مى گردى، پس در زمرۀ بندگانم در آى و در بهشتم داخل شو! و اين فرمان، دلالت دارد بر اين که صاحب نفس مطمئنه در زمرۀ بندگان خداست، و حائز مقام عبوديّت است. و بايد هم همين طور باشد. چون وقتى کسى به پروردگار خود مطمئمن شد، و از ادعاى استقلال منقطع گرديد، و بدانچه از ناحيه پروردگارش ‍ مى رسد، به دليل اين که حق است، راضى شد، قهرا ذات و صفات و افعال خود را، مِلک طِلق پروردگارش مى داند. پس در آنچه او مقدّر مى کند و قضايى که او مى راند و امر و نهيى که او مى کند، هيچ خواستى از خود نشان نمى دهد، مگر آنچه را که پروردگارش خواسته باشد. و اين همان ظهور عبوديت تامّه در بنده است. پس اين که فرمود: «فَادخُلِى فِى عِبَادِى»، در حقيقت امضاى عبوديّت وى است. و جملۀ «و ادخُلِى جَنّتِى»، منزلگاه او را معين مى کند. و منظور از اين که کلمۀ «جنّت» را بر ضمير تکلم اضافه کرد و فرمود: «داخل جنّت من شو»، اين بوده است که او را به تشريف خاصى مشرّف کند، و در کلام خداى تعالى، هيچ جا غير اين آيه، «جنّت» را به خود نسبت نداده است. بحث روایتی: (رواياتى درباره مراد از «شفع» و «وتر»، آورده شدن جهنّم و...) در مجمع البيان، در تفسير آيه «وَ الشَّفعِ وَ الوَتر» آمده که بعضى گفته اند: منظور از «شفع»، خلق است. چون فرموده: «و خَلَقنَاکُم أزوَاجاً»؛ و منظور از کلمۀ «وَتر»، خداى تعالى است. نقل از ابن عبّاس و عطيّه عوفى و ابى صالح و مجاهد؛ و اين تفسير روايت ابى سعيد خدرى است، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم». بعضى ديگر گفته اند: «شفع» و «وَتر»، هر دو نمازند. بعضى «شفع» و بعضى «وتر» اند، و اين روايت ابن حصين است، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۷۹ بعضى ديگر گفته اند: «شفع»، روز عيد قربان، و «وَتر»، روز عرفه است. نقل از ابن عبّاس و عکرمه و ضحاک. (و روايت جابراز رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، همين را مى گويد)؛ و علت اين که روز عيد را «شفع» خوانده اند، اين است که: روز عرفه در حکم نظير ندارد. چون هيچ روزى ديگر، مثل آن روز «وقوف» در عرفات واجب نيست، ولى روز عيد در حکم - که همان کوچ کردن است - نظير دارد. بعضى ديگر گفته اند: «شفع»، روز هشتم ذى الحجه، يعنى روز ترويه است، و «وتر»، روز عرفه است. و اين معنا از امام باقر و از امام صادق «عليهما السلام» نقل شده. مؤلّف: سه روايت اول را - که صاحب مجمع البيان از طرق اهل سنّت نقل کرده - مى توان جمع کرد و گفت منافاتى بين آن ها نيست. چون هر سه در مقام يادآورى بعضى از مصاديق «شفع» و «وتر» بوده اند. و در تفسير قمى، درباره «لَيالٍ عَشر» آمده که دهۀ ذى الحجه است. و دربارۀ «وَ الشَّفعِ وَ الوَتر» آمده که دو رکعت «شفع» و يک رکعت «وتر» در نماز شب است. و در حديثى آمده که: «شفع»، حسن و حسين، و «وتر»، اميرالمؤمنين است. و دربارۀ «وَ اللّيلِ إذَا يَسر» آمده که: منظور شب جمع است (يعنى شب عيد قربان، که از عرفات به مشعر کوچ مى کنند). و در همان کتاب، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام»، در معناى «لِذِى حِجر» آمده: يعنى صاحب عقل. و در کتاب علل، به سند خود، از ابان احمر روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، معناى آيه «وَ فِرعَونَ ذِى الأوتاد» را پرسيدم. عرضه داشتم: به چه مناسبت، فرعون را «صاحب ميخ ها» خواندند؟ فرمود: به اين جهت که او هرگاه مى خواست مردى را شکنجه کند، روى زمين مى خوابانيد و دست و پايش را از دو طرف مى کشيد و با چهار ميخ به زمين ميخکوب مى کرد. و بسا مى شد که اين کار را روى تختۀ خوابيده انجام مى داد و دست و پاى محکوم را با چهار ميخ بدان مى کوبيد و سپس به همان حال رهايش مى کرد تا بميرد. و بدين جهت، خداى تعالى، او را «صاحب ميخ ‌ها» خواند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۰ و در مجمع البيان، در ذيل آيه «إنّ رَبّکَ لَبِالمِرصاد» آمده که از على «عليه السلام» روايت شده که فرمود: معنايش اين است که پروردگار تو، قادر است جزاى مردم نافرمان را بدهد. مؤلّف: بناى روايت بر اين است که عبارت آيه را استعاره تمثيلى بگيرد. و نيز، در همان کتاب است که از امام صادق «عليه السلام» نقل شده که فرمود: «مرصاد»، پلى است بر صراط که هيچ بنده اى نمى تواند با داشتن مظلمه اى از ديگرى، از آن پل بگذرد. و از غوالى، از امام صادق «عليه السلام» حکايت شده که در تفسير آيه «وَ ذَالنُّونِ إذ ذَهَبَ مُغَاضباً فَظَنَّ أن لَن نَقدِر عَلَيه» فرمود: يونس ‍ يقين داشت بر اين که خدا رزقش را تنگ نمى گيرد؛ و کلمۀ «ظنّ» در اين آيه، به معناى يقين است؛ و «قدر» به معناى تنگ گرفتن رزق است؛ مگر نشنيدى کلام خدا را که فرمود: «وَ أمّا إذَا مَا ابتَليهُ فَقَدَرَ عَلَيهِ رِزقَهَُ»، که در اين جا نيز، معناى «قدر» تنگ گرفتن معيشت است. و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در تفسير آيه «کَلّا إذَادُکّتِ الأرضُ دَکّاً دَکَاً» فرمود: يعنى وقتى که زمين زلزله شود. و در الدرّ المنثور است که ابن مردويه، از على بن ابى طالب روايت آورده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: آيا تفسير اين آيه را که مى فرمايد: «کَلّا إذَا دُکّتِ الأرض ... و جِیئ يَومَئذٍ بِجَهَنّمَ» را مى دانيد؟ آنگاه فرمود: چون روز قيامت شود، جهنّم به وسيلۀ هفتاد هزار زمام، به دست هفتاد هزار مَلَک رانده مى شود، و او سرکشى مى کند، و اگر خداى سبحان او را کنترل نکند، آسمان ها و زمين را مى سوزاند. مؤلّف: اين حديث از ابى سعيد خدرى و ابن مسعود، و از طرق شيعه، در امالى شيخ، به سندش، از داوود بن سليمان، از حضرت رضا، از آباى گرامش، از على «عليه السلام»، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيز روايت شده. و در کتاب عيون، در روايات وارده از حضرت رضا، در باب توحيد، به سند خود، از على بن فضال، از پدرش نقل شده که گفت: از حضرت رضا «عليه السلام» پرسيدم: معناى آيه «وَ جَاءَ رَبُّکَ وَ المَلَکُ صَفّاً صَفّاً» چيست؟ فرمود: خداى تعالى، به صفت آمدن و رفتن توصيف نمى شود، چون خدا منزّه است از انتقال؛ منظور آيه از «آمدن خدا»، آمدن «امر خدا» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۱ حديثى درباره خصوصيات قبض روح مؤمن و در کافى، به سند خود، از سدير صيرفى روايت آورده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرضه داشتم: فدايت شوم، يابن رسول اللّه! آيا مؤمن از مرگ و قبض روح خود کراهت مى دارد؟ فرمود: نه به خدا سوگند، وقتى فرشتۀ مرگ نزدش مى آيد تا روحش را قبض کند، مؤمن به جَزَع در مى آيد، و ملک الموت به او مى گويد: جَزَع مکن، اى ولىّ خدا؛ به آن خدايى که محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را به نبوت مبعوث کرده، من نسبت به تو دلسوزتر و مهربانتر از پدرى مهربان هستم. اگر پدرت اين جا بود، بيش از من به تو مِهر نمى ورزيد، چشم خودت را باز کن و ببين. آنگاه فرمود: در آن هنگام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و اميرالمؤمنين و فاطمه و حسن و حسين و امامان از ذريّه او در برابرش مُمَثّل مى شوند، و به وى گفته مى شود: اين رسول خدا «صلّى اللّه عليه وآله و سلّم» است، و اين اميرالمؤمنين و اين فاطمه، و اين حسن و اين حسين و اينان امامان از ذريّه اويند، که همه رفقاى تو هستند. فرمود: پس مؤمن چشم خود باز نموده، حضرات را تماشا مى کند. در اين هنگام، ندا کننده اى از طرف ربّ العزّه، روح او را ندا مى کند و مى گويد: «يَا أيّتُها النَّفسُ المُطمئنّة...»؛ اى نفسى که با ديدن محمّد و اهل بيتش «عليهم السلام» اطمينان يافتى، به سوى پروردگارت بر گرد، در حالى که به ولايت راضى و به ثواب مرضى هستى. پس داخل در بندگان من شو. يعنى در زمزۀ محمّد و اهل بيتش در آى، و داخل جنّت شو. پس در آن هنگام، هيچ چيزى در نظرش محبوب تر از مرگ و ملحق شدن به منادى نيست. مؤلّف: اين معنا را قمى هم، در تفسيرش و برقى نيز، در محاسنش نقل کرده. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۲ «سوره بلد» آيات ۱ - ۲۰ سوره بلد * سوره «بلد»، مکّى است و بيست آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * لا أُقْسِمُ بهَذَا الْبَلَدِ(۱) وَ أَنت حِلُّ بهَذَا الْبَلَدِ(۲) وَ وَالِدٍ وَ مَا وَلَدَ(۳) لَقَدْ خَلَقْنَا الانسانَ فى کَبَدٍ(۴) أَ يحْسب أَن لَّن يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ(۵) يَقُولُ أَهْلَکْتُ مَالاً لُّبَداً(۶) أَ يحْسبُ أَن لَّمْ يَرَهُ أَحَدٌ(۷) أَ لَمْ نجْعَل لَّهُ عَيْنَينِ(۸) وَ لِساناً وَ شفَتَينِ(۹) وَ هَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ(۱۰) فَلا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ(۱۱) وَ مَا أَدْرَاک مَا الْعَقَبَةُ(۱۲) فَکّ رَقَبَةٍ(۱۳) أَوْ إِطعَامٌ فى يَوْمٍ ذِى مَسغَبَةٍ(۱۴) يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ(۱۵) أَوْ مِسکِيناً ذَا مَترَبَةٍ(۱۶) ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ تَوَاصوْا بِالصبرِ وَ تَوَاصوْا بِالْمَرْحَمَةِ(۱۷) أُولَئک أَصحَابُ المَْيْمَنَةِ(۱۸) وَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِنَا هُمْ أَصحَابُ الْمَشئَمَةِ(۱۹) عَلَيهِمْ نَارٌ مُّؤْصدَةُ(۲۰) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم. گو اين که حاجت به سوگند نيست، ولى به اين شهر (مکّه) سوگند مى خورم. (۱) شهرى که تو در آن ساکن هستى. (۲) و سوگند به آن پدرى که اين شهر را بنا نهاد و فرزندى که پديد آورد. (۳) که ما انسان را در رنج آفريده ايم. (۴) آيا گمان مى کند احدى بر او قدرت ندارد؟ (۵) نتيجه اين انکار معادلش اين شد که وقتى اندک مالى بسيارى را از دست دادم. (۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۳ آيا پنداشته که احدى او (و انفاق او) را نمى بيند. (۷) آيا براى او، دو چشم قرار نداديم؟ (۸) و يک زبان و دو لب؟ (۹) و او را به خير و شرش هدايت نموديم. (۱۰) پس چرا به مجاهده و کارهاى دشوار اقدام نکرد؟ (۱۱) و تو چه مى دانى که منظور از کار دشوار چيست؟ (۱۲) آزاد کردن برده. (۱۳) و يا در روز قحطى سير کردن گرسنگان. (۱۴) يتيمى از خويشاوندان را. (۱۵) يا مسکينى خاک نشين را غذا دادن. (۱۶) تا از آن کسانى شود که ايمان آوردند و يکديگر را به صبر و ترحم سفارش ‍ کردند. (۱۷) آن ها، اصحاب يمين هستند. (۱۸) و کسانى که آيه هاى ما را منکر شده اند، اهل شئامت و نحوست اند. (۱۹) که آتشى سرپوشيده بر آنان احاطه دارد. (۲۰) «بیان آیات» حقيقتى درباره خلقت انسان که در سوره «بلد» آمده اين سوره، بيانگر اين حقيقت است که خلقت انسان، براساس رنج و مشقت است. هيچ شأنى از شؤون حيات را نخواهى ديد که توأم با تلخى ها و رنج ها و خستگى ها نباشد. از آن روزى که در شکم مادر، روح به کالبدش دميده شد، تا روزى که از اين دنيا رخت بر مى بندد، هيچ راحتى و آسايشى که خالى از تعب و مشقت باشد، نمى بيند، و هيچ سعادتى را خالص از شقاوت نمى يابد. تنها خانۀ آخرت است که راحتى اش، آميخته با تعب نيست. بنابراين، چه بهتر به جاى هر تلخى و ناکامى و رنج، سنگينى تکاليف الهى را تحمل کند، در برابر آن ها صبر نمايد؛ صبر بر اطاعت و بر ترک معصيت، و در گسترش دادن رحمت بر همه مبتلايان کوشا باشد. کسانى را، از قبيل ايتام و فقرا و بيماران و امثال آن ها - که دچار مصائب شده اند - مورد شفقت خود قرار دهد، تا جزو «اصحاب ميمنه» شود. و گرنه آخرتش هم مثل دنيايش خواهد شد و در آخرت، از «اصحاب مشئمه» خواهد بود که «نار مؤصدة»، مسلط بر آنان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۸۴ و سياق آيات اين سوره، شبيه به سياق سوره هاى مکّى است و همين سياق، مکّى بودن آن را تأييد مى کند. و اين که بعضى آن را مدنى دانسته اند، با سياق آن نمى سازد. بعضى اين احتمال را هم داده اند که همۀ سوره، به جز چهار آيه اول آن، مدنى باشد. و به زودى، تفصيل قول در بحث روايتى آينده خواهد آمد؛ إن شاء اللّه تعالى. «لا أُقْسِمُ بهَذَا الْبَلَدِ»: مفسّران گفته اند: منظور از «هذا البلد» مکّه است. مؤيد اين احتمال، سياق سوره است که گفتيم سياق سوره هاى مکّى را دارد؛ و نيز آيه بعدى، يعنى آيه «و والد و ما ولد» آن را تأييد مى کند. البته بنابراين که منظور از «والد»، ابراهيم «عليه السلام» باشد، که بيانش ‍ مى آيد. «وَ أَنت حِلُّ بهَذَا الْبَلَدِ»: اين جمله، حال است از کلمۀ «بلد» در آيه قبل، و با اين که مى توانست به آوردن ضمير آن اکتفا نموده، بفرمايد: «لَا أُقسِمُ بِهَذَا البَلَد وَ أنتَ حِلًّ بِهَا» چنين نکرد، و دوباره خود کلمۀ «بلد» را ذکر کرد، براى اين بود که به عظمت شأن آن، و اعتنايى که به امر آن دارد، اشاره کرده باشد. چون بلد مذکور، با ساير بلاد فرق دارد، اين «بلد حرام» است، و کلمۀ «حل» مانند کلمۀ «حلول»، به معناى اقامت و استقرار در مکان است؛ و مصدر در اين جا، به معناى اسم فاعل (حلول کننده) است. و معناى دو آيه، اين است که (هر چند قسم لازم ندارد، ولى) سوگند مى خورم به اين شهر، شهرى که تو در آن اقامت دارى. و اين تعبير توجه مى دهد به اين که مکّه، به خاطر اقامت آن جناب در آن و تولدش در آن، شرافت يافته. رده:تفسیر المیزان