المیزان جلد۱۸ بخش۱۳
ولى بعضى از مفسران، آيه را طورى ديگر تجزيه و تحليل کرده اند و گفته اند که: فاعل جمله «لَن يَنفَعَکُم»، ضميرى است که به آرزوى مذکور در آيه قبلى بر مى گردد، و معناى جملۀ «إذ ظَلَمتُم» چنين مى باشد: «به خاطر اين که در دنيا به خود ستم کرديد، و قرينان را در کفر و گناه پيروى نموديد». و جملۀ «أنّکُم فِى العَذَابِ مُشتَرِکُون»، تعليل بى فايده بودن است.
و معناى آيه اين است که: اين آرزو کردنتان که از قرينان دور باشيد، سودى به حالتان ندارد. براى اين که حقتان همين است که با آن قرينان در عذاب شريک باشيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۵۴
و انصاف اين است که اين ها آيه را خوب معنى نکرده اند. زيرا اول و آخرش با هم تناقض و تدافع دارد. چون بنابه گفتۀ آنان، جملۀ «إذ ظَلَمتُم»، تعليل اول بى فايده بودن آرزو است. و جملۀ «أنّکُم فِى العَذَابِ مَشتَرِکُون»، تعليل دوم آن است. و لازمه اين که قاعدتا بايد بين دو تعليل تطابق باشد، اين است که در دومى بفرمايد: «خدا حکم رانده که شما آرزومندان در قيامت و تابعان قرينان، در عذاب باشيد»، نه اين که بفرمايد: «خدا حکم کرده که شما آرزومندان معذّب در قيامت با متبوعان خود مشترک باشيد».
بعضى ديگر گفته اند: معناى آيه اين است که: اشتراک، چيزى از عذاب را از شما کم نمى کند، براى اين که هر يک از شما و قرينان شما، بهره وافرى از عذاب دارد.
اين هم درست نيست. چون بر فرض، علتى که براى کم نشدن عذاب و بى فايده بودن اشتراک ذکر کرده، فى نفسه صحيح باشد، نه لفظ آيه شريفه و نه سياق آن، دلالتى بر اين علت ندارد.
بعضى ديگر گفته اند معنايش اين است که: اشتراک شما و قرينان در عذاب، سودى به حال شما ندارد، آن طور که در دنيا سود داشت. چون در دنيا وقتى مشترکا به شدائد گرفتار مى شديد، به يکديگر کمک مى کرديد، و سنگينى گرفتارى بين همه شما تقسيم مى شد. ولى در اين جا، اين طور نيست. چون هر يک از شما و قرينان شما، بيش از حد طاقت، تحمل عذاب ندارد.
اين نيز، مانند وجه قبلى درست نيست و همان اشکال بر اين نيز وارد است. بعلاوه، فهم چنين معنايى به ذهن هيچ کس در نمى آيد، تا آيه شريفه بخواهد آن را از ذهنش بيرون آورد.
«أَ فَأَنت تُسمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِى الْعُمْىَ وَ مَن کانَ فى ضَلَالٍ مُّبِينٍ»:
بعد از آن که داستان قرين قرار دادن براى کورصفتان را ذکر کرد، و فرمود که در نتيجه چنين سرنوشتى درک و فهمشان معکوس مى شود، به طورى که ضلالت را هدايت مى پندارند و نمى توانند حق را بشناسند، اينک در اين آيه، به عنوان تفريع و نتيجه گيرى، رسول گرامى خود را متوجه مى کند به اين که: اين گونه افراد، کرها و کورهايى هستند که تو نمى توانى سخن حق را به ايشان بشنوانى، و به سوى راه رشد هدايتشان کنى. پس بيهوده خودت را به زحمت مينداز و در دعوت آنان پافشارى منما، و از اعراضشان اندوه مخور. چيزى که هست، اين معنا را به صورت استفهام انکارى بيان مى فرمايد. بقيه الفاظ آيه روشن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۵۵
«فَإِمَّا نَذْهَبنَّ بِک فَإِنَّا مِنهُم مُّنتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّک الَّذِى وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَيهِم مُّقْتَدِرُونَ»:
مراد از «بردن پيامبر»، بردنش از دنيا است، قبل از انتقام گرفتن از کفار. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از بردن آن جناب، بيرون کردنش از بين مشرکان است. و معناى جمله «فَإنّا مِنهُم مُنتَقِمُون»، اين است که ما ناچار از ايشان انتقام خواهيم گرفت.
و مراد از اين که فرمود: «آنچه به ايشان وعده داديم، به تو نشان مى دهيم»، همان انتقام گرفتن از ايشان است، قبل از آن که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از دنيا برود، و يا در حالى که در بين ايشان باشد. و معناى جمله «فَإنّا عَلَيهِم مُقتَدِرُون»، اين است که اقتدار ما بر آنان تفوّق دارد (و اين تفوّق را از کلمۀ «عَلى» مى فهميم).
و جمله «فَإمّا نَذهَبَنَّ بِکَ»، در اصل «ان نَذهَب بِک» بوده، کلمه «ما» بر کلمه «ان» اضافه گشته و «إمّا» شده، و نون تأکيد هم بر «نَذهَب» اضافه شده، «نَذهَبَنّ» گشته. و حاصل معناى آيه اين است که: ما از ايشان انتقام خواهيم گرفت، حال يا بعد از درگذشت تو، و يا قبل از آن.
«فَاستَمْسِک بِالَّذِى أُوحِىَ إِلَيْک إِنَّک عَلى صِرَاطٍ مُّستَقِيمٍ»:
از ظاهر کلام بر مى آيد که حرف «فاء» در آغاز جمله، براى اين است که اين جمله، نتيجه همه حرف هاى گذشته (نازل کردن ذکر از طريق وحى، و اين که نبوت يکى از سنت هاى الهى است، و اين که کتاب نازل بر آن جناب حق است، و اين که آن جناب رسولى مبين است، که دعوتش را جز مردم با تقوا، اجابت نمى کنند، و جز دارندگان قرين از شياطين از آن اعراض نمى نمايند، و اين که پيامبر بايد براى هميشه از ايمان آوردن آنان مأيوس باشد، و اين که خدا از ايشان انتقام خواهد گرفت) مى باشد.
و به همين جهت، بعد از همه آن مطالب تأکيد مى فرمايد بر اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به کتابى که بر او وحى شده، تمسک جويد. چون او بر صراط مستقيم است.
«وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَّک وَ لِقَوْمِک وَ سَوْف تُسئَلُونَ»:
ظاهرا مراد از «ذکر»، ذکر خدا باشد. و کلمه «ذکر» در اين سوره، به اين معنا مکرر آمده. و حرف «لام» در جمله «لَکَ وَ لِقَومِکَ»، اختصاص را مى رساند. به اين معنا که تکاليفى که در کتاب است، متوجه آن جناب و قوم اوست. مؤيّد اين معنا تا اندازه اى جمله «وَ سَوفَ تُسألُون» است. يعنى در روز قيامت، از آن بازخواست مى شويد. (چون اگر آن جناب و قومش خصوصيتى نداشتند، نمى فرمود شما بازخواست مى شويد، بلکه مى فرمود: همه مردم به زودى بازخواست مى شوند).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۵۶
و از بيشتر مفسران نقل شده که گفته اند: مراد از «ذکر»، شرف و نام نيکى است که از آن جناب و قومش باقى بماند. و معنايش اين است که: اين قرآن، شرافت عظيمى است براى تو و قومت - يعنى اعراب - که تا قيام قيامت، در بين امت هاى ديگر، سربلند خواهيد بود.
اقوال مفسران درباره آیه: «وَ اسئل مَن أرسَلنَا مِن قَبلِکَ...»
«وَ سئَلْ مَنْ أَرْسلْنَا مِن قَبْلِک مِن رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِن دُونِ الرَّحْمَانِ ءَالِهَةً يُعْبَدُونَ»:
بعضى از مفسران گفته اند: منظور از اين که مى فرمايد: «بپرس از رسولانى که قبل از تو فرستاده ايم»، پرسيدن از امت هاى آن رسولان است. يعنى مثلا از علماى يهود و نصارا بپرس. نظير آيه: «فَسئَلِ الّذِينَ يَقرَؤُنَ الکِتَابَ مِن قَبلِکَ». و فايدۀ اين مجازگويى اين است که اگر مى فرمود: «از امّت هايى که قبل از تو پيامبرانى به سويشان فرستاديم، بپرس: آيا ما غير از رحمان، آلهۀ ديگرى برايشان قرار داديم تا آن ها را بپرستند؟»، ممکن بود همان امت ها، به دروغ بگويند: بله. ولى فرمود: «از پيامبرانى که قبل از تو فرستاديم، بپرس»، تا معلوم شود که گفتار امّت ها حجت نيست، تا هرچه در جواب بگويند، درست باشد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد سؤال از اهل کتاب، تورات و انجيل است و بس. چون اين دو امت، هرچند که کافر بودند، ليکن وقتى به تواتر خبر دادند که: نه، خداوند آلهه اى براى ما قرار نداده، سخن ايشان براى مردم حجت مى شود. چون گو اين که خطاب به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، ليکن تکليف در آن، متوجه به امت آن جناب است.
ليکن بعيد بودن اين دو تفسير بر خواننده پوشيده نيست. مخصوصا وجه دومى، از اين جهت که اهل اين دو کتاب، خصوصيتى ندارند تا تنها از آنان سؤال شود.
بعضى ديگر گفته اند: آيه شريفه، از آياتى است که در شب معراج، خطاب به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شده، تا آن جناب از ارواح انبياء «عليهم السلام» اين سؤال را بکند، و در هنگامى که به ايشان بر مى خورد، بپرسد: آيا جز دين توحيد، دين ديگرى براى امت خود آورده بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۵۷
البته روايات زيادى هم از ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، بر طبق اين تفسير رسيده، که در بحث روايتى آينده - إن شاء اللّه تعالى - از نظر خواننده خواهد گذشت.
بحث روايتى
در مجمع البيان، در ذيل جمله «وَ جَعَلَهَا کَلِمَةً بَاقِيَةً فِى عَقَبِه» آمده که بعضى گفته اند: منظور از «کلمۀ باقيه در نسل آن جناب»، امامت است که تا روز قيامت در ذريۀ آن جناب باقى است - نقل از امام صادق «عليه السلام».
مؤلف: و در اين معنا، روايات ديگرى نيز هست که در بعضى از آن ها، آيه شريفه، بر امامت از نسل امام حسين «عليه السلام» تطبيق شده.
و دقت در اين روايات، اين معنا را به دست مى دهد که بناى آن، بر اين است که ضمير در «جَعَلَهَا» به هدايتى برگردد که از جمله «سَيَهدِين» استفاده مى شود. و در سابق هم در آيه «إنّى جَاعِلُکَ لِلنّاسِ إمَاماً» گفتيم که: وظيفۀ امام، هدايت مردم است در ملکوت و واقع اعمال شان. به اين معنا که با ارشاد خود، ايشان را به سوى خداى سبحان سوق دهند، و به درجات قرب به خداى عزّوجلّ نزديک گردانند، و عمل هر صاحب عملى را به آن منزلتى که عملش اقتضاء دارد، نازل سازند. البته با در نظر داشتن اين که حقيقت هدايت از خدا است، و اگر به امام هم نسبت مى دهيم، به تَبَع يا بالعرض است.
و فعليّت هدايتى که از ناحيه خدا به سوى خلق نازل شده، نخست شامل امام مى شود و سپس از ناحيه امام، به سوى سايرين افاضه مى شود. پس هدايت امام، تمام ترين مراتب هدايت است، و هدايت هاى ديگران، مادون آن است. و اين که ابراهيم «عليه السلام» گفت: «فَإنّهُ سَيَهدِين» و قيدى براى هدايت نياورد، خود دليل است بر اين که مراد از هدايت، مطلق هدايت است. هم مى تواند با عالى ترين مراتب هدايت - که حظّ امام از آن مرتبه است - منطبق شود، و هم بر ديگر مراتب. پس مى توانيم بگوييم: منظور از آن، امامت است و همين امامت است، که کلمه اى است باقى در نسل ابراهيم «عليه السلام».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۵۸
و در احتجاج، از حضرت عسکرى «عليه السلام»، از پدران بزرگوارش روايت آورده که فرمودند:
روزى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در سايه کعبه نشسته بود، که عبداللّه بن اميه مخزومى عرضه داشت: اگر خدا مى خواست رسولى در بين ما مبعوث کند، کسى را مبعوث مى کرد که از همه ما ثروتمندتر و نيکوحال تر باشد. چرا اين قرآن که تو مى پندارى خدا بر تو نازلش کرده و به وسيله آن مبعوث به رسالتت نموده، بر يکى از دو مرد عظيم اين دو شهر، يعنى «وليد بن مغيره» در مکه و «عروه بن مسعود ثقفى»، در طائف نازل نشد؟
آنگاه امام «عليه السلام»، در کلامى طولانى، پاسخ رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را نقل فرموده که مضمونش همان است که در آيات آمده.
آنگاه فرموده: و پاسخ همان است که قرآن در جواب از «وَ قَالُوا لَولَا نُزّلَ هَذَا القُرآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ القَريَتَينِ عَظِيم» فرموده: «أهُم يَقسِمُونَ رَحمَةَ رَبّک»: اى محمد! آيا اين مشرکان، رحمت پروردگار تو را تقسيم مى کنند؟ «نَحنُ قَسَمَنَا بَينَهُم مَعِيشَتَهُم فِى الحَيَوة الدُّنيَا». اين ماييم که معيشت شان را در زندگى دنيا تقسيم مى کنيم. آرى، خدا است که بعضى از ما را، محتاج بعضى ديگر کرده، اين را محتاج مال او، و او را نيازمند کالا و يا خدمت اين کرده است.
در نتيجه مى بينى که بزرگترين پادشاهان و غنى ترين توانگران، محتاج به فقيرترين فقراء شده تا کالایى از انواع کالاها که نزد اوست، از او بخرد، و يا برايش خدمتى کند و گوشه اى از زندگی اش را اصلاح نمايد، که اگر آن فقير نمى بود، اصلاح نمى شد، و خود آن پادشاه نمى توانست آن را اصلاح کند. و يا آن که از علمى که آن فقير از انواع حکمت و علوم دارد، استفاده نمايد. پس او محتاج به اين فقير است، و اين فقير هم، محتاج مالِ آن پادشاه توانگر است. حاجت اين فقير، نزد اوست و حاجت آن پادشاه، که يا خدمت و يا علم و يا رأى درست است، نزد اين فقير است.
پس آن پادشاه نمى تواند بگويد: چرا من علم اين فقير و مالِ خودم را نداشته باشم، و فقير هم نمى تواند بگويد: چرا مالِ آن پادشاه با علم و رأى و معرفت خودم، برايم جمع نشد؟ آنگاه امام «عليه السلام»، اين آيه را قرائت فرمود: «وَ رَفَعنَا بَعضَهُم فَوقَ بَعضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتّخِذَ بَعضُهُم بَعضاً سُخرِيّاً».
آنگاه فرمود: «وَ رَحمَةُ رَبّکَ خَيرٌ مِمّا يَجمَعُون». يعنى: رحمت پروردگار تو، بهتر از اموال دنيايى است که اينان جمع مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۵۹
رواياتى ديگر در ذيل برخى آيات گذشته
و در کافى، به سند خود، از سعيد بن مسيب روايت کرده که گفت: من از على بن الحسين «عليهما السلام»، از کلام خداى عزوجل پرسيدم که مى فرمايد: «وَ لَولَا أن يَکُونَ النّاسُ أُمّةً وَاحِدَةً». فرمود: منظورش از اين امت، امت محمّد است که اگر همه کفار و داراى يک مسلک نمى شدند، «لَجَعَلنَا لِمَن يَکفُرُ بِالرَّحمان...».
و در تفسير قمى، به سند خود، از يحيى بن سعيد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در معناى جمله «فَإمّا نَذهَبَنّ بِکَ» فرمود: اگر تو را از مکه به مدينه هم ببريم، اراده کرده ايم که دوباره به مکه برگردانيم، و به وسيله على بن ابيطالب «عليه السلام»، از اهل مکه انتقام بگيريم.
و در الدر المنثور است که عبدالرزاق، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - از قتاده روايت کرده اند که در تفسير جمله «فَإمّا نَذهَبَنّ بِکَ فَإنّا مِنهُم مُنتَقِمُون»، از انس نقل کرده که گفت:
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از دنيا رفت، و نقمت و عذاب به جاى گذاشت. تا آن جناب بود خداوند هيچ ناملايمى از امتش به وى ننمود، تا از دنيا رفت، در حالى که هيچ پيامبرى نبود، مگر آن که عذاب خدا را در امتش مى ديد، مگر پيغمبر شما که عذاب امتش را براى آينده اش پيش بينى کرد، و در خواب ديد که بعد از درگذشتش، چه بر سرِ امتش مى آيد. و به همين جهت، ديگر هرگز خندان و خوشحال ديده نشد تا از دنيا رفت.
مؤلف: اين معنا، از انس و نيز از على بن ابيطالب و از غير آن دو، به طريقى ديگر نقل شده.
و نيز در همان کتاب مى گويد: ابن مردويه، از طريق محمد بن مروان، از کلبى، از ابى صالح، از جابر بن عبداللّه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که در ذيل آيه «فَإمّا نَذهَبَنّ بِکَ فَإنّا مِنهُم مُنتَقِمُون» فرموده است: اين آيه، در باره على بن ابى طالب نازل شده که بعد از درگذشتم، از ناکثين و قاسطين انتقام خواهد گرفت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۰
مؤلف: از ظاهر اين روايت و روايت قبلی اش و روايتى که در اين معنا رسيده، بر مى آيد که تهديد در اين دو آيه، راجع به کسانى است که از راه حق منحرف مى شوند، در عين اين که از مسلمانان هستند، و راجع به کفار قريش نيست.
و در احتجاج، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت آورده که در حديثى طولانى فرمود:
و اما آيه «وَ اسئَل مَن أرسَلنَا مِن قَبلِکَ مِن رُسُلِنَا»، خود يکى از براهين نبوت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» است که خداى تعالى به او ارزانى داشته، و به وسيله آن، حجت را بر ساير خلایق تمام کرده. براى اين که بعد از آن که نبوت را به وسيله آن جناب خاتمه داد و او را به عنوان پيامبر براى تمام امت ها و ساير ملل قرار داد، اين امتياز را به او داد که به آسمان عروجش داد، و در آن روز، همه انبياء «عليهم السلام» را برايش جمع کرد، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از نبوت همه آگاه شد، و آن ها چيزهايى از عزائم خدا و آيات و براهين او برايش به عنوان ارمغان بيان کردند...
مؤلف: اين معنا را، قمى هم، در تفسير خود، به سند خويش، از ابى الربيع، از ابى جعفر «عليه السلام»، در پاسخ از سؤالات نافع بن ازرق روايت کرده. و نيز الدر المنثور، آن را به چند طريق، از سعيد بن جبير و ابن جريح و ابن زيد روايت کرده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۱
آيات ۴۶ - ۵۶ سوره زخرف
وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا مُوسى بِئَايَاتِنَا إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِ فَقَالَ إِنى رَسولُ رَبّ الْعَالَمِينَ(۴۶)
فَلَمَّا جَاءَهُم بِئَايَاتِنَا إِذَا هُم مِّنهَا يَضحَکُونَ(۴۷)
وَ مَا نُرِيهِم مِّنْ ءَايَةٍ إِلّا هِىَ أَکبرُ مِنْ أُخْتِهَا وَ أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ(۴۸)
وَ قَالُوا يَأَيُّهَ الساحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّک بِمَا عَهِدَ عِندَک إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ(۴۹)
فَلَمَّا کَشفْنَا عَنهُمُ الْعَذَاب إِذَا هُمْ يَنکُثُونَ(۵۰)
وَ نَادَى فِرْعَوْنُ فى قَوْمِهِ قَالَ يَا قَوْمِ أَ لَيْس لى مُلْک مِصرَ وَ هَذِهِ الاَنْاهَرُ تجْرِى مِن تحْتى أَ فَلا تُبْصِرُونَ(۵۱)
أَمْ أَنَا خَيرٌ مِّنْ هَذَا الَّذِى هُوَ مَهِينٌ وَ لا يَکادُ يُبِينُ(۵۲)
فَلَوْلا أُلْقِىَ عَلَيْهِ أَسوِرَةٌ مِّن ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائکةُ مُقْترِنِينَ(۵۳)
فَاستَخَف قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فَاسِقِينَ(۵۴)
فَلَمَّا ءَاسفُونَا انتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ(۵۵)
فَجَعَلْنَاهُمْ سلَفاً وَ مَثَلاً لِّلاَخِرِينَ(۵۶)
«ترجمه آیات»
همانا ما موسى را با آيات خود به سوى فرعون و درباريانش فرستاديم، گفت: من فرستادۀ ربُّ العالَمين ام(۴۶).
پس از آن همين که آيات ما را به ايشان نمود، ناگهان از آن معجزات به خنده درآمدند (۴۷).
و ما هيچ آيتى به ايشان ننموديم، مگر آن که از آيت قبلى بزرگتر بود، و ايشان را به عذاب گرفتيم، شايد برگردند (۴۸).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۲
و گفتند: هان اى جادوگر! پروردگار خود را برايمان بخوان، به خاطر آن عهدى که به تو داده (که اگر ايمان آوريم)، عذاب را از ما بردارد که ما حتما به راه خواهيم آمد (۴۹).
ولى همين که عذاب را از آنان برداشتيم، دوباره پيمان شکستند (۵۰).
و فرعون در قوم خود ندا کرد و گفت: اى مردم! آيا مُلک مصر از من نيست و اين نهرها از دامنۀ قصرم نمى گذرد؟ چرا پس نمى بينيد؟ (۵۱)
با اين حال، آيا من بهترم يا اين مرد بى کس و خوار، که قادر بر بيان نيست (۵۲).
اگر او هم کسى بود، چرا (مثل من به علامت سرورى)، دستبندى از طلا از طرف خدا ندارد، و يا (چون من که خدم و حشم دارم)، ملائکه با او قرين نشدند، و به ياريش نيامدند؟ (۵۳)
پس به اين وسيله، قوم خود را ذليل و زبون داشت، در نتيجه اطاعتش کردند، چون آن ها مردمى فاسق بودند(۵۴).
همين که ما را به خشم آوردند، از ايشان انتقام گرفتيم و همه را غرق کرديم (۵۵).
پس سرگذشت شان را، سَلَف و مَثَلى براى ديگران کرديم (۵۶).
«بیان آیات»
ارسال موسى «ع» به سوى فرعون و فرعونيان
بعد از آن که در آيات قبل فرمود: خداوند کفار را به نعمت هاى خود متمتع کرد و اين برخوردارى، ايشان را به طغيان واداشت، و کتاب حقى را که رسول مبينش آورد، به سحر نسبت دادند، و نيز گفتند: چرا اين قرآن بر يکى از مردان دو قريه بزرگ نازل نشد، و با اين گفتار خود، دو مرد از شهر بزرگ را به خاطر اين که مال بيشترى داشتند، بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» ترجيح دادند، اينک در اين آيات، برايشان مَثَلى از داستان هاى موسى «عليه السلام» و فرعون و قومش آورده، که خدا او را با معجزات و آيات باهره اش، به سوى ايشان گسيل داشت، و آنان بر آن آيات خنديدند و مسخره کردند.
و فرعون، براى قومش احتجاج کرد و به آنان خطاب نمود که من بهتر از موسى هستم. براى اين که مُلک مصر، از آنِ من است که اين نهرها از دامنۀ آن جارى است. با اين حرف ها، عقل مردم را دزديد و آنان اطاعتش کردند، و سرانجام کارشان و استکبارشان بدين جا کشيد که خدا از ايشان انتقام گرفته، غرقشان کرد.
«وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا مُوسى بِئَايَاتِنَا إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلايهِ فَقَالَ إِنّى رَسُولُ رَبّ الْعَالَمِينَ»:
حرف «لام» که در اول کلام آمده، لام قسم است، و حرف «باء» در جمله «بِآياتِنَا»، مصاحبت را مى رساند. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۳
«فَلَمَّا جَاءَهُم بِئَايَاتِنَا إِذَا هُم مِّنهَا يَضحَکُونَ»:
منظور از عبارت «همين که آيات ما را آورد»، اظهار معجزاتى است که بر رسالت آن جناب دلالت مى کرد. و مراد از اين که فرمود: «ناگهان از آن به خنده درآمدند»، اين است که به منظور استهزاء و خوار شمردن آيات خدا خنديدند.
«وَ مَا نُرِيهِم مِّنْ ءَايَةٍ إِلّا هِىَ أَکبرُ مِنْ أُخْتِهَا ...»:
کلمه «أُخت»، به معناى مثل و مانند است. و جمله «هِىَ أکبَرُ مِن أُختِهَا»، کنايه است از اين که هر يک از اين آيت ها مستقلا دلالت بر حقيقت رسالت دارد. و جمله «وَ مَا نُرِيهِم مِن آيَةٍ...»، حال از ضمير «مِنهَا» است. و معنايش اين است که: وقتى معجزات را ديدند، ناگهان از آن به خنده درآمدند، در حالى که هر يک از آن معجزات، در دلالت بر حقانيت رسالت و در اعجاز، به حدّ کمال بود و هيچ نقص و قصورى در آن نبود.
«وَ أخَذنَاهُم بِالعَذَابِ لَعَلّهُم يَرجِعُون» - يعنى ما آنان را به عذاب دنيايى گرفتيم، به اميد اين که دست از استکبار بردارند و از لجبازى به سوى قبول رسالت برگردند. و مراد از عذاب مذکور، همان بلاهايى است که بر بنى اسرائيل نازل شد. مانند: قحطى، کمى ثمرات، طوفان، ملخ، شپش، قورباغه و خون، که هر يک جدا جدا، بلايى بزرگ بودند که تفصيلش در سوره اعراف آمده.
«وَ قَالُوا يَا أَيُّهَ السّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّک بِمَا عَهِدَ عِندَک إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ»:
کلمه «ما» در جمله «بِمَا عَهِدَ عِندَکَ»، مصدريه است، و جمله را معناى «بِعَهدِهِ عِندَکَ» مى دهد. و منظور از اين عهد - به طورى که گفته اند - عهدى است که خدا به موسى «عليه السلام» داده بود، که اگر بنى اسرائيل ايمان آوردند، بلا را از ايشان بردارد.
و جمله «يَا أيُّهَ السّاحِر»، خطاب قوم فرعون، به موسى «عليه السلام» است، که خطابى است از درِ استهزاء و استکبار، همچنان که در جمله «أُدعُ لَنَا رَبّک: پروردگارت را بخوان» نيز، اين استهزاء و استکبار به چشم مى خورد. چون اگر اين منظور را نداشتند، مى گفتند: «خدا را بخوان». و مراد از اين جمله، آن است که از موسى بخواهند دعا کند تا عذاب از ايشان برداشته شود، که اگر برداشته شود، به وعدۀ خود عمل نموده، ايمان مى آورند، و به راه هدايت در مى آيند.
بعضى از مفسران گفته اند: «ساحر» در عرف قوم فرعون، به معناى عالم است، و ساحران در نزد ايشان خيلى عظيم و محترم بوده اند. و اگر به موسى ساحر گفته اند، منظورشان توهين و مذمت نبوده، بلکه منظور تعظيم موسى بوده است. و اين حرف صحيح نيست، بلکه همان طور که گفتيم، منظورشان استکبار بوده، به شهادت اين که دنبالش گفتند: «أُدعُ لَنَا رَبّک».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۴
«فَلَمَّا کَشفْنَا عَنهُمُ الْعَذَاب إِذَا هُمْ يَنکُثُونَ»:
کلمه «يَنکُثُون»، از مصدر «نکث» است، که به معناى نقض عهد و خُلف وعده است و وعده اى که به موسى داده بودند، همان بود که گفتند: «إنّنَا لَمُهتَدُون: ما حتما و قطعا ايمان خواهيم آورد».
«وَ نَادَى فِرْعَوْنُ فى قَوْمِهِ قَالَ يَقَوْمِ أَلَيْس لى مُلْک مِصرَ وَ هَذِهِ الاَنْهَارُ تجْرِى مِن تحْتى أَفَلا تُبْصِرُونَ»:
يعنى: فرعون قوم خود را ندا کرد که: اى قوم! آيا مُلک مصر از آنِ من نيست؟ و اين نهرها از دامنۀ مُلکم جارى نيست؟ آيا نمى بينيد؟ و در اين جمله، با آوردن کلمه «قال»، جملۀ بعد را از ماقبل جدا کرد. چون جملۀ بعد، به منزلۀ جواب از سؤالى تقديرى است. بعد از آن که فرمود: «فرعون در ميان قوم خود ندا کرد»، کأنّه کسى پرسيده: چه گفت؟ فرمود: «قَالَ يَا قَوم...».
و معناى اين که فرمود: «وَ هَذِهِ الأنهَارُ تَجرِى مِن تَحتِى»، اين است که اين نهرها از تحت قصرم و يا از زير و دامنۀ بستانم - که قصرم در آن است - جارى است، که به احتمال دوم، قصرش در آن باغ و در نقطۀ مرتفعى قرار داشته، و بنايى بلند بوده است. و جملۀ مذکور، حال از ماقبل است، و نيز عطف است بر «مُلک مصر»، و جمله «تَجرِى مِن تَحتِى»، حال است از «أنهَار»، و منظور از «أنهار»، شعبه هاى رود نيل است.
و جملۀ «أفَلَا تُبصِرُون»، در معناى تکرار کردن استفهام سابق است، که فرعون مى پرسيد: «ألَيسَ لِى مُلک مِصر...».
«أَمْ أَنَا خَيرٌ مِّنْ هَذَا الَّذِى هُوَ مَهِينٌ وَ لا يَکادُ يُبِينُ»:
کلمه «مَهِين»، به معناى خوار و ضعيف است، و از مصدر مهانت است که معناى حقارت را مى دهد، و منظور فرعون از «مهين»، حضرت موسى «عليه السلام» است. چون او مردى فقير و تهیدست بود.
و معناى جمله «وَ لَا يَکَادُ يُبِين»، اين است که او، هرگز نمى تواند مقصود خود را تفهيم کند. و بعيد نيست که اين سخن را به آن جهت گفته که سابقۀ قبل از رسالت موسى «عليه السلام» را مى دانسته، که مردى کم حرف بوده، و يا لکنتى در زبان داشته، و فرعون خبر نداشته از اين که موسى «عليه السلام»، از خدا خواست تا لکنت را از زبانش بردارد، و به حکايت قرآن عرضه داشت: «وَ احلُل عُقدَةً مِن لِسَانِى يَفقَهُوا قَولِى»، و خداى تعالى هم، دعايش را مستجاب نموده، فرمود: «قَد أُوتيتَ سُؤلَکَ يَا مُوسى».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۵
و در صدر آيه، در جمله «أم أنَا خَيرٌ...»، کلمۀ «أم»، هم مى تواند منقطعه باشد، و هم متصله. اگر منقطه اش بگيريم، بيانگر کلام سابق مى شود، و معناى جمله چنين مى شود: «بلکه من از موسى بهترم، براى اين که او چنين و چنان است». و اگر متصله بگيريم، يکى از دو طرف ترديدش با همزۀ استفهامش حذف شده، و تقديرش چنين است: «أهَذَا خَيرٌ أم أنَا خَيرٌ... : آيا اين موسى بهتر است و يا من...».
و در مجمع البيان مى گويد: سيبويه و خليل، حرف «أم» را عاطفه گرفته اند. و جمله «أنَا خَيرٌ» را عطف بر آخر آيه قبلى. يعنى: جمله «أفَلا تُبصِرُون» گرفته اند. چون معناى «أنَا خَيٌر»، همان معناى «أم تُبصِرُون» است. پس گويا فرموده: «أفَلا تُبصِرُون أم تُبصِرُون». چون به نظر فرعون اگر مردم مى گفتند: «تو بهترى»، داراى بصيرت بودند. در حقيقت خواسته اند بگويند به کار بردن جمله «أم أنَا خَيرٌ»، در جاى «أم تُبصِرُون»، از باب به کار بردن مسبّب، در جاى سبب، و يا به کار بردن سبب در جاى مسبّب است.
و به هرحال، فرعون در اين آيه شريفه، نام موسى «عليه السلام» را نبرد، و از او، به اسم اشاره «هذا = اين»، تعبير کرد که اين، خود نوعى تحقير و توهين است. و همچنين، جملۀ «الّذِى هُوَ مَهِين وَ لَا يَکَادُ يُبِين»، تحقير را مى رساند، و علت بهتر نبودن موسى را بيان مى کند.
«فَلَوْلا أُلْقِىَ عَلَيْهِ أَسوِرَةٌ مِّن ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائکةُ مُقْترِنِينَ»:
کلمه «أسوِرَه»، جمع «سِوار» - به کسر سين - است، که راغب آن را معرّب کلمه «دستواره» دانسته. مى گويند: رسم مردم آن روز بود که وقتى کسى را بر خود رئيس مى کردند، دستبندى از طلا به دستش و گردنبندى از طلا به گردنش مى انداختند. و بنابراين، معناى آيه چنين مى شود: اگر موسى رسول مى بود، و بدان جهت بر مردم سيادت و سرورى مى داشت، بايد از آسمان، دستبندى از طلا برايش انداخته مى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۶
و از ظاهر جمله «أو جَاءَ مَعَهُ المَلائکَةَ مُقتَرِنِين»، بر مى آيد که «اقتران»، به معناى تقارن است. (در نتيجه «مُقترنِين»، به معناى «مُتقارِنين» مى باشد). همچنان که کلمه «استباق»، به معناى «تسابق»، و کلمه «استواء»، به معناى تساوى مى باشد. و منظور از «آمدن ملائکه با موسى «عليه السلام»، در حالى که مقترن باشند»، اين است که ملائکه همراه او بيايند و رسالت او را تصديق کنند. و اين کلمه، از سخنانى است که در قرآن کريم، از زبان تکذيب کنندگان رسولان مکرر آمده. مانند اين که گفتند: «لَولَا أُنزِلَ إلَيه مَلَکٌ فَيَکُونُ مَعَهُ نَذِيراً».
«فَاستَخَفّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فَاسِقِينَ»:
يعنى: فرعون با اين سخنان، عقول قوم خود را دزديد و فريبشان داد. و بقيه الفاظ آيه روشن است.
«فَلَمَّا ءَاسفُونَا انتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ»:
کلمه «آسَفُوا»، از مصدر «إيساف» است، که به معناى خشمگين کردن ديگرى است. و معناى آيه چنين است: بعد از آن که با فسوق خود ما را به خشم در آوردند، از ايشان انتقام گرفتيم و همه شان را غرق کرديم. البته اين نکته را بايد در نظر داشت که خشم در خداى تعالى، به معناى ارادۀ عقوبت است.
«فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلاً لِّلاَخِرِينَ»:
کلمه «سَلَف»، به معناى متقدم است، و ظاهرا مراد از «سلف بودنشان براى ديگران»، اين است که قبل از ديگران، داخل آتش مى شوند. و مراد از اين که «مَثَل باشند براى ديگران»، اين است که ديگران سرنوشت آنان را مَثَل بزنند و از آن عبرت بگيرند. و ظاهر مَثَل بودن فرعونيان براى مردم اين است که اقوام ديگر، اگر اهل عبرت باشند و پند بپذيرند، از سرگذشت آنان پند بگيرند.
بحث روایتی
در تفسير قمى، در ذيل جمله «وَ لَا يَکَادُ يُبِين» گفته: يعنى کلامش را روشن اداء نمى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : : ۱۶۷
و در کتاب توحيد، به سندى که به احمد بن ابى عبداللّه رسانده، و او بدون ذکر بقيه سند، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جمله «فَلَمّا آسَفُونَا انتَقَمنَا مِنهُم» فرمود:
خداى تعالى، مانند ما خشمگين نمى شود، بلکه او براى خود اوليائى خلق کرده که آن ها خشمگين و يا خشنود مى شوند. و آن اولياء، مخلوق خدا و مدبّر به تدبير خدايند، و خداى تعالى، رضاى آنان را رضاى خود، و سخط آنان را سخط خود قرار داده. چون ايشان را داعيان به سوى خود، و دليل هايى بر هستى و آثار هستى خود قرار داده. بدين جهت اولياء به خاطر او خشم مى کنند، و به خاطر او راضى مى شوند.
و اصولا، خداى تعالى در معرض اين گونه احوال قرار نمى گيرد. و اگر خود خداى تعالى، اين گونه الفاظ را در باره خود استعمال نکرده بود، ما نيز استعمال نمى کرديم، ولى از آن جا که خودش استعمال کرده، ناگزير بايد معناى صحيحى برايش بکنيم. معنايى که کلام خود او مصدقش باشد.
همچنان که فرموده: «هر کس يکى از اولياء مرا اهانت کند، به جنگ من آمده است، و به من اعلان جنگ کرده». و نيز فرموده: «مَن يُطِعِ الرّسُولَ فَقَد أطَاعَ اللّه: هر کس رسول را اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده». و نيز فرموده: «إنّ الّذِينَ يُبَايِعُونَکَ إنّمَا يُبَايِعُونَ اللّه: کسانى که با تو بيعت مى کنند، با خدا بيعت مى کنند». همه اين گونه تعبيرات، همان معنايى را دارد که برايت گفتم، و همچنين، رضا و غضب خدا و صفات ديگرى که نظير رضا و غضب هستند، همه در حقيقت، صفات اولياى خدا است، نه صفات خدا.
چون اگر صفات خدا باشد، و خدا که پديد آورنده عالَم است، در معرض اسف و ضجر قرار گيرد، با اين که اسف و ضجر را خود او خلق کرده، آن وقت مى تواند کسى بگويد: پديد آورندۀ عالَم هم، نابود خواهد شد. براى اين که وقتى بنا باشد او نيز در معرض ضجر و غضب واقع شود، در معرض تغيير و دگرگونگى هم واقع مى شود. و همين که فرض دگرگونگى در او صدق کرد، فرض نابودى هم صدق خواهد کرد. و چنين خدايى، ايمن از نابودى نخواهد بود.
و اگر بگويى: چه عيبى دارد که او هم نابود شود؟ مى گوييم: ديگر پديد آورنده، فرقى با پديده نخواهد داشت، و ديگر بين قادر و مقدور و خالق و مخلوق فرقى نمى ماند. و خداى تعالى بزرگتر از اين گونه فرض ها است. «تَعالَى اللّه عَن ذَلِکَ عُلُوّا کبيراً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶۸
او خالق اشياء است، اما نه به خاطر احتياجش بدان ها. پس وقتى حاجتى به آن ها ندارد، ديگر محال است محدود به حدّى شود و به حالتى کيفيت پيدا کند. (چون اگر احتياج در او فرض شود، وجودش و يا حدّى از کمال وجودش، محدود و مشروط به وجود محتاج إليه است. ولى وقتى احتياج نبود، اين حدّ هم به ميان نمى آيد). پس اين نکته را بفهم - ان شاء اللّه.
مؤلف: نظير اين روايت را کافى هم، به سند خود، از محمد بن اسماعيل بن بزيع، از عمويش حمزه بن بزيع، از آن جناب «عليه السلام» آورده.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۲۶ سوره زخرفآیه ۲۷ سوره زخرفآیه ۲۸ سوره زخرفآیه ۲۹ سوره زخرفآیه ۳۰ سوره زخرفآیه ۳۱ سوره زخرفآیه ۳۲ سوره زخرفآیه ۳۳ سوره زخرفآیه ۳۴ سوره زخرفآیه ۳۵ سوره زخرفآیه ۳۶ سوره زخرفآیه ۳۷ سوره زخرفآیه ۳۸ سوره زخرفآیه ۳۹ سوره زخرفآیه ۴۰ سوره زخرفآیه ۴۱ سوره زخرفآیه ۴۲ سوره زخرفآیه ۴۳ سوره زخرفآیه ۴۴ سوره زخرفآیه ۴۵ سوره زخرفآیه ۴۶ سوره زخرفآیه ۴۷ سوره زخرفآیه ۴۸ سوره زخرفآیه ۴۹ سوره زخرفآیه ۵۰ سوره زخرفآیه ۵۱ سوره زخرفآیه ۵۲ سوره زخرفآیه ۵۳ سوره زخرفآیه ۵۴ سوره زخرفآیه ۵۵ سوره زخرفآیه ۵۶ سوره زخرف