تفسیر المیزان

روز قيامت، براى ظالمان، روز حسرت است «وَ أَنذِرْهُمْ يَوْمَ الحَْسرَةِ إِذْ قُضىَ الاَمْرُ وَ هُمْ فى غَفْلَةٍ وَ هُمْ لا يُؤْمِنُونَ»: از ظاهر سياق بر مى آيد که جمله «إذ قُضِىَ الأمرُ»، بيان جمله «يَومَ الحَسرَة» باشد. در نتيجه اشاره به اين مى شود که اين حسرتى که به آن دچار مى شوند، از ناحيه قضاى امر مى آيد، و «قضاء» وقتى باعث حسرت مى شود که فوت گردد آنچه باعث روشنى چشم و آرزو و سعادت شخص «مَقضِىّ عَلَيه» گردد، و سعادتى که او مى توانست به آن نائل شود، از بين ببرد، و ديگر به خاطر نداشتن آن هيچ خوشى در زندگى ندارد. چون همه دلبستگى اش به آن بود، و معلوم است که انسان هيچ وقت راضى نمى شود که چنين چيزى از او فوت شود، هر چند که حفظش مستلزم هر ناملايمى باشد، مگر آن که آن را به غفلت از وى بربايند، و گرنه به هيچ قيمتى حاضر نيست که آن را از دست بدهد، و لذا مى بينيم در دنباله سخن فرمود: «وَ هُم فِى غَفلَةٍ وَ هُم لَا يُؤمِنُون». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۶ بنابراين، معناى آيه (و خدا داناتر است) اين مى شود که: اى پيغمبر! ايشان را بترسان از روزى که امر قضاء مى شود. يعنى کار يکسره مى گردد و هلاکت دائمى بر آنان حتمى مى شود. آن وقت از سعادت هميشگى که روشنى چشم هر کسى است، منقطع مى گردند. پس حسرتى مى خورند که با هيچ مقياسى اندازه گيری اش ممکن نيست، و اين، بدان جهت است که اينان در دنيا غفلت ورزيدند و راهى که ايشان را به آن روشنى چشم هدايت مى کرد و مستقيما به آن مى رسانيد. يعنى راه ايمان به خداى يگانه و تنزيه او از داشتن فرزند و شريک بود ترک گفته، راه مخالف آن را پيمودند. همين مقدار که ما در تفسير اين آيه آورديم، کافى است و ديگر حاجتى به ايراد وجوه ديگر که در ذيل آيه آورده اند، نيست. (و خدا راهنما است). توضيحى درباره مراد از آیه: «إِنَّا نحْنُ نَرِثُ الاَرْضَ وَ مَنْ عَلَيهَا...» «إِنَّا نحْنُ نَرِثُ الاَرْضَ وَ مَنْ عَلَيهَا وَ إِلَيْنَا يُرْجَعُونَ»: راغب در مفردات مى گويد: «وراثت» و «ارث» به معنای انتقال مال از غير به تو است، بدون اين که معامله و يا شبه معامله اى ميان تو و او صورت گرفته باشد، و مالى که از ميت به زنده منتقل مى شود، «ارث» مى گويند. تا آنجا که می گويند: هم گفته مى شود «وَرِثتُ مَالاً عَن زَيدٍ: مالى از زيد ارث بردم». و هم «وَرِثتُ زَيداً: ارث بردم زيد را». هم با کلمۀ «عَن» و هم بدون آن به کار مى رود. و آيه شريفه - گويا - تثبيت و نوعى تقريب براى آيه «قُضِىَ الأمر» است، و معنايش اين است که اين قضاء بر ما سهل و ساده است. چون ماييم که زمين و خود ايشان را ارث مى بريم، و همه شان به سوى ما باز مى گردند. و معناى «وراثت زمين» اين است که دارندگان آن، با مُردن دست از آن مى شويند، و زمين براى خدا مى ماند. و معناى «وارث بودن خدا خود آنان را»، اين است که آنان مى ميرند و آنچه مال به دست آوردند، براى خدا مى ماند. بنابراين، معناى هر دو جمله اين مى شود که: «ما زمين را از ايشان ارث مى بريم». ممکن هم هست آيه شريفه را بر معنايى دقيق تر از اين حمل کنيم، و آن، اين است که بگوييم: مراد اين است که خداى سبحان، تنها کسى است که بعد از فناى هر چيزى باقى است. پس بعد از فناى زمين هم تنها او باقى مى ماند، و از زمين هرچه وجود و آثار وجود دارد، او ارث مى برد، و باز يگانه باقى بعد از انسان، او است، و آنچه را که انسان مالک بود، او مالک مى شود. همچنان که در آيه شريفه «لِمَنِ المُلکُ اليَومَ لِلهِ الوَاحِدِ القَهَّار»، و در آيه «وَ نَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَ يَأتِينَا فَرداً»، ملک را به خود منحصر کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۷ و مرجع معناى اين وراثت به اين است که هر موجودى به سوى او بازگشت کند و محشور گردد. بنابراين، جملۀ «وَ إلَينَا يُرجَعُون»، عطف تفسير و به منزله تعليل براى جمله دوم، و يا براى مجموع دو جمله خواهد بود، که بنابر اين که تعليل براى هر دو جمله باشد، جنبه صاحبان عقل را بر ساير موجودات غلبه داده، و يا تمامى موجودات در روز بازگشت به او عاقل مى شوند. اين وجه از هر وجه ديگرى از شبهه تکرار سالم تر است. چون بنابر وجه اول، تکرار لازم مى آمد و معناى آيه مثل اين مى شد که کسى بگويد: من مال زيد و زيد را ارث بردم. و اين که سخن درباره عيسى «عليه السلام» را با اين آيه ختم کرده، خالى از مناسبت نيست. چون (برغم مسيحيان که مسيح را فرزند خدا مى پندارند) مى فهماند که «وراثت خدا»، خود يکى از ادله اين است که او فرزند ندارد. زيرا کسى به فرزند احتياج دارد که بخواهد وارث او باشد، و کسى که خود وارث تمامى موجودات است، احتياجى به فرزند ندارد. بحث روايتى (رواياتى در ذيل برخی آيات گذشته) در مجمع البيان گفته: از امام باقر «عليه السلام» روايت شده که فرمود: او، يعنى جبرئيل، گريبان و يقه پيراهن مريم را گرفت ودر آن دميد. دميدنى که با آن، فرزند در رحمش در يک ساعت به حدّ کمال رسيد. کمالى که در رحم ساير زنان، به نه ماه وقت احتیاج دارد. آرى، در عرض يک ساعت، زنى باردار و سنگين شد، که وقتى خاله اش بدو نگريست، او را نشناخت، و مريم در حالى که از او و از زکريا خجالت مى کشيد، راه خود را گرفت و رفت. و بعضى گفته اند: مدت حملش، نُه ساعت بود. و اين، از امام صادق «عليه السلام» هم روايت شده. مؤلف: و در بعضى روايات آمده که مدت حمل او، شش ماه بود. و در مجمع، در ذيل آيه «قَالَت يَا لَيتَنِى مِتُّ قَبلَ هَذَا...» گفته است: علت اين که مريم آرزوى مرگ کرد، اين بود که - تا آن جا که مى گويد - و از امام صادق «عليه السلام» روايت شده که چون در ميان قوم خود، حتى يک نفر رشيد و صاحب فراست سراغ نداشت، که او را تبرئه کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۸ و نيز در همان کتاب، در ذيل آيه «قَد جَعَلَ رَبُّکِ تَحتَکِ سَرِيّاً» نقل کرده که بعضى گفته اند: جبرئيل با پاى خود به زمين زد. آبى گوارا پيدا شد. بعضى ديگر گفته اند: بلکه عيسى وقتى با پاى خود به زمين زد، آبى جوشيد و جارى گرديد. و اين معنا از امام ابى جعفر «عليه السلام» نيز روايت شده. و در الدرالمنثور است که طبرانى در کتاب صغير و ابن مردويه، از براء بن عازب، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که در معناى کلمه «سَرِيّاً» در جمله «قَد جَعَلَ رَبُّکِ تَحتَکِ سَرِيّاً» فرموده: يعنى نهرى. مؤلف: و در روايتى ديگر، در همان کتاب، از ابن عُمَر، از آن جناب آمده که: آن نهرى بوده که خدا براى مريم بيرون کرد، تا از آن بياشامد. و در کتاب خصال، از على «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن چهارصد بند فرمود: هيچ غذا و دوایى زن حامله نمى خورد که بهتر از خرماى تازه باشد. و لذا است که خداى تعالى به مريم فرمود: «وَ هُزِّى إلَيکِ بِجِذعِ النَّخَلَةِ تُسَاقِط عَلَيکِ رُطَباً جَنِيّاً * فَکُلِى وَ اشرَبِى وَ قَرِّى عَيناً». مؤلف: اين معنا به طرق اهل سنت، در رواياتى چند، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و از طرق شيعه، از امام باقر «عليه السلام» روايت شده. و در کافى، به سند خود، از جراح مدائنى، از امام صادق «عليه السلام» آورده که فرمود: روزه، تنها خوددارى از خوردن و آشاميدن نيست. آنگاه فرمود: مريم گفت: «إنِّى نَذَرتُ لِلرَّحمَانِ صَوماً» و مقصودش از روزه، روزه سکوت بود. و در نسخه ديگر حديث فرمود: مقصودش از روزه، سکوت بود. پس شما نيز هر وقت روزه مى گيريد، مواظب زبان خود باشید و چشم خويش بر بنديد و نزاع مکنيد و به يکديگر حسد مورزيد... ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۶۹ و در کتاب سعد السعود ابن طاووس، از کتاب عبدالرحمان بن محمّد ازدى نقل کرده که گفت: سمّاک بن حرب، از مغيرة بن شعبه برايم حديث کرد که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مرا به نجران فرستاد تا دعوتشان کنم. به من ايرادى گرفتند که از جواب آن عاجز ماندم، و آن، اين بود که قرآن شما، مريم را خواهر هارون خوانده، و گفته: «يَا أُختَ هَارُون»، با اين که ميان مريم تا هارون، سال هاى بسيار فاصله است. من نزد رسول خدا آمدم و جريان را نقل کردم. فرمود: چرا به ايشان جواب ندادى که در ايشان رسم بود افراد را به نام انبياء و صالحان، از پدران خود مى خواندند. مؤلف: در تفسير الدر المنثور، اين حديث را مفصلا نقل کرده، و در مجمع البيان، به طور مختصر آورده، و هر دو از مغيرة بن شعبه، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آورده اند. و خلاصه معناى آن، اين است که: مراد از هارون در جملۀ «يَا أُختَ هَارُون»، مردى است که اسمش همنام هارون پيغمبر، برادر موسى «عليه السلام» بوده، و هيچ دلالت ندارد بر اين که مرد نامبرده - آن طور که بعضى پنداشته اند - از صالحان بوده باشد. و در کافى و معانى الاخبار، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده اند که در معناى کلمۀ «مُبَارک» در آيه «وَ جَعَلَنِى مُبَارَکاً أينَ مَا کُنتُ» فرموده اند: يعنى سودمند. مؤلف: اين روايت در الدر المنثور، از صاحبان کتب حديث، از ابوهريره، از رسول خدا، به اين عبارت نقل شده که: رسول خدا، در معناى کلام عيسى که گفت «وَ جَعَلَنِى مُبَارَکاً أينَ مَا کُنتُ: فرمود: يعنى به هر سو که متوجه شوم، براى مردم سودمند و پر فايده باشم. و در الدر المنثور است که ابن عدى و ابن عساکر، از ابن مسعود، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل کرده که در معناى جمله «وَ جَعَلَنِى مُبَارَکاً أينَ مَا کُنتُ» فرموده: يعنى مرا معلم و ادب آموز کرده است. و در کافى، به سند خود، از بريد کناسى روايت کرده که گفت: من از ابوجعفر «عليه السلام» پرسيدم: آيا عيسى بن مريم در آن هنگامى که در گهواره با مردم سخن گفت، حجت خدا بر مردم زمان خود بود؟ فرمود: آن روز، نبى و حجت خدا بود، ولى هنوز مُرسَل نبود، مگر کلام خود او را نشنيده اى که مى گويد: «من بندۀ خدايم به من کتاب داده و نبيّم کرده و مبارکم گردانده، هر جا که باشم، و به نماز و زکات سفارشم فرموده، مادامى که زنده باشم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۰ عرض کردم: بنابراين، در همان کودکى و در آن حال، حجت خدا بر زکريا نيز بوده است؟ فرمود: عيسى در آن حال، آيت خدا و رحمتى از او بر مريم بود، آنگاه که سخن گفت و از مريم دفاع کرد، و نسبت به هر کس هم که کلام او را مى شنيد، نبى و حجت بود. البته تا سخن مى گفت، حجت بود، و بعد از سکوت او، تا مدت دو سال که زبان باز کرد، زکريا حجت بر مردم بود. بعد از درگذشت زکريا، فرزندش يحيى، کتاب و حکمت را از او ارث برد، در حالى که او نيز کودکى صغير بود. مگر نشنيدى کلام خداى را که مى فرمايد: «يَا يَحيَى خُذِ الکِتَابَ بِقُوّةٍ وَ آتَينَاهُ الحُکمَ صَبِيّاً»؟ و بعد از آن که به هفت سالگى رسيد، به نبوت و رسالت سخن گفت. چون در آن هنگام خداوند بر وى وحى فرستاد. و بنابراين عيسى «عليه السلام»، حتى بر يحيى هم حجت بود، و در حقيقت، بر همه مردم حجت بود. اى اباخالد! از آغاز خلقت که خدا آدم «عليه السلام» را آفريد و در زمين جاى داد، زمين، حتى يک روز هم از حجت خدا بر مردم خالى نبود... و نيز به سند خود، از صفوان بن يحيى روايت مى کند که گفت: به حضرت رضا «عليه السلام» عرض کردم: قبل از آن که خداوند فرزندت حضرت اباجعفر را به تو ارزانى بدارد، از تو از جانشينت مى پرسيديم. مى فرمودى: خداوند به من غلامى خواهد بخشيد، اينک خداوند او را به تو ارزانى نمود و چشم ما را روشن ساخت، حال مى پرسيم - خدا نياورد آن روز را - اگر خبرى شد، بعد از شما، به چه کسى رجوع کنيم؟ حضرت به فرزند خود ابوجعفر «عليه السلام» که پيش رويش ايستاده بود، اشاره فرمود. عرض کردم: فدايت شوم! ايشان کودکى سه ساله اند؟ فرمود: کودکى او ضررى به او نمى زند، عيسى در سه سالگى به حجيت قيام نمود. مؤلف: قريب به اين معنا، روايات ديگرى نيز هست. و در همان کتاب، به سند خود، از معاوية بن وهب روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» از بهترين وسيله براى تقرب به خدا و محبوب ترين آن ها نزد خدا پرسش نمودم. فرمود: هيچ چيزى سراغ ندارم که بعد از معرفت، بهتر از اين نماز باشد. مگر نمى بينى که عبد صالح، عيسى بن مريم مى گويد: «وَ أوصَانِى بِالصَّلَوة وَ الزَّکَوةِ مَا دُمتُ حَيّاً»؟ و در عيون الاخبار، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۱ و يکى از آن ها، عاق والدين شدن است. چون خداى تعالى، عاق را در حکايت کلام عيسى، جبّار شقى ناميده و فرموده: «وَ بَرّاً بِوَالِدَتِى وَ لَم يَجعَلنِى جَبّاراً شَقِيّاً». مؤلف: ظاهر روايت اين است که امام «عليه السلام»، جملۀ «وَ لَم يَجعَلنِى جَبّاراً شَقِيّاً» را عطف تفسيرى جملۀ «وَ بَرّاً بِوَالِدَتِى» دانسته است. و در مجمع آمده که مسلم، در صحيح، به سند خود، از ابوسعيد خدرى روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: چون اهل بهشت، وارد بهشت و اهل دوزخ، وارد آتش مى شوند، کسى صدا مى زند: اى اهل بهشت! توجه کنيد. و نيز صدا مى زند: اى اهل آتش! توجه کنيد. و هر دو فريق، متوجه و مشرف به صاحب صدا مى شوند. آنگاه مرگ را به صورت گوسفندى سياه و سفيد مى آورند. او صدا مى زند: آيا مرگ را مى شناسيد؟ مى گويند: اين است، اين است، و همه او را مى شناسند. پس آن شخص، آن گوسفند را سر مى بُرَد و ذبح مى کند، و به اهل بهشت مى گويد که: ديگر مرگى نداريد و جاودانه در بهشت خواهيد بود. و به اهل آتش مى گويد: ديگر مرگى نداريد و در آتش جاودانى خواهيد بود. اين است که خداى تعالى مى فرمايد: «وَ أنذِرهُم يَومَ الحَسرَة...». آنگاه مى گويد: اين روايت را، اصحاب ما، از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام» روايت کرده اند. آنگاه در آخر حديث آمده که: اهل بهشت، آن قدر خوشحال مى شوند که اگر در آن روز، مرگى براى کسى بود، قطعا از خوشحالى مى مُردند، و اهل آتش دچار حسرتى مى شوند که اگر آن روز، مرگى ممکن بود، قطعا مى مُردند. مؤلف: اين معنا را، غير از مسلم، ساير صاحبان جامع، از قبيل بخارى، و ترمذى و نسایى و طبرى و غير ايشان نيز، از ابوسعيد خدرى و ابوهريره و ابن مسعود و ابن عباس نقل کرده اند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «إنّا نَحنُ نَرِثُ الأرضَ وَ مَن عَلَيهَا» فرموده: هر چيزى را که خداوند خلق کرده، روز قيامت، آن را به ارث مى برد. مؤلف: اين، همان معناى دومى است، که در تفسير آيه مذکور آورديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۲ آيات ۴۱ - ۵۰ سوره مريم وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ کانَ صِدِّيقاً نَّبِياًّ(۴۱) إِذْ قَالَ لاَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنى عَنک شيْئاً(۴۲) يَا أَبَتِ إِنّى قَدْ جَائنى مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِک فَاتَّبِعْنى أَهْدِک صِرَاطاً سوِيًّا(۴۳) يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشيْطانََ إِنَّ الشيْطانََ کانَ لِلرَّحْمَانِ عَصِيًّا(۴۴) يَا أَبَتِ إِنّى أَخَافُ أَن يَمَسَّک عَذَابٌ مِّنَ الرَّحْمَانِ فَتَکُونَ لِلشيْطانِ وَلِيًّا(۴۵) قَالَ أَرَاغِبٌ أَنت عَنْ آلِهَتى يَا إِبْرَاهِيمُ لَئن لَّمْ تَنتَهِ لاَرْجُمَنَّک وَ اهْجُرْنى مَلِيًّا(۴۶) قَالَ سَلَامٌ عَلَيْک سأَستَغْفِرُ لَک رَبّى إِنَّهُ کانَ بى حَفِيًّا(۴۷) وَ أَعْتزِلُکُمْ وَ مَا تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَ أَدْعُوا رَبّى عَسى أَلا أَکُونَ بِدُعَاءِ رَبّى شقِيًّا(۴۸) فَلَمَّا اعْتزَلهَُمْ وَ مَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسحَاقَ وَ يَعْقُوب وَ کُلاً جَعَلْنَا نَبِيًّا(۴۹) وَ وَهَبْنَا لهَُم مِّن رَّحْمَتِنَا وَ جَعَلْنَا لهَُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا(۵۰) «ترجمه آیات» در اين کتاب، ابراهيم را ياد کن که وى، بسيار راستگو و پيغمبر خدا بود. (۴۱) آن دم که به پدرش گفت: اى پدر! چرا بتى را پرستش مى کنى که نه مى شنود و نه مى بيند و نه تو را از چيزى بى نياز مى کند؟ (۴۲) اى پدر! علمى براى من آمده که براى تو نيامده، مرا پيروى کن تا تو را به راهى راست هدايت کنم. (۴۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۳ اى پدر! بندگى شيطان مکن، که شيطان عاصى درگاه خداى رحمان است. (۴۴) اى پدر! من بيم آن دارم که از خداى رحمان، عذابى به تو رسد و دوستدار شيطان شوى. (۴۵) گفت: اى ابراهيم! مگر از خدايان من روى گردانى؟ اگر بس نکنى، تو را سنگسار مى کنم و آنگاه بايد مدتى دراز از من جدا شوى. (۴۶) ابراهيم گفت: سلام بر تو باد. براى تو از پروردگارم آمرزش خواهم خواست، که او به من مهربان است. (۴۷) و از شما و آنچه سواى خدا مى خوانيد، کناره مى کنم و پروردگارم را مى خوانم، شايد در مورد دعاى پروردگارم کم اطلاع نباشم. (۴۸) و همين که از آن ها و بت ها که به جاى خدا مى پرستيدند، کناره گرفت، اسحاق و يعقوب را بدو بخشيديم و هر يک را پيامبر قرار داديم. (۴۹) و از رحمت خويش به آن ها عطا کرديم و ذکر خير بلند آوازه اى به ايشان داديم. (۵۰) «بیان آیات» اين آيات، به پاره اى از داستان ابراهيم «عليه السلام» اشاره مى کند و آن، عبارت است از احتجاجش با پدر در باره بت ها، با حجت و هدايت فطرى و معرفت يقينى، که خدايش داده بود. و نيز، داستان کناره گيرى از پدر و از مردم و خدايانشان، و اين که خداوند به او اسحاق و يعقوب را داد، و به کلمۀ باقيه در نسلش اختصاص داد، و براى او و اعقاب او، ياد خيرى در آيندگان گذاشت که تا روزگارى هست، نامش را به نيکى ببرند. معناى «صِدّيق» و «نَبِى» که ابراهيم «ع» به آن دو وصف شده «وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ کانَ صِدِّيقاً نَّبِياًّ»: ظاهرا کلمۀ «صِدّيق»، مبالغه از «صدق» باشد، و «صدّيق» کسى را گويند که در صدق مبالغه کند. يعنى آنچه را که انجام مى دهد، مى گويد، و آنچه را که مى گويد، انجام مى دهد، و ميان گفتار و کردارش، تناقضى نباشد و ابراهيم «عليه السلام» چنين بود. چون در محيطى که يک پارچه وثنى و بت پرست بودند، دَم از توحيد زد. با پدر و معاصرانش در افتاد، و با پادشاه بابل در افتاد، و خدايان دروغين را بشکست، و بر آنچه مى گفت، مقاومت و ايستادگى مى نمود، تا آن جا که در آتش افکنده شد و در آخر هم، همان طور که به پدرش وعده داده بود، از همه کناره گيرى و اعتزال جست. و خداوند، به پاداش اين استقامت، اسحاق و يعقوب را به او ارزانى داشت و وعده هاى ديگرى هم، که خدا از موهبت هايش به وى داده بود، درباره اش تنفيذ نمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۴ بعضى گفته اند: کلمۀ «صِدّيق»، مبالغۀ تصديق است، و معنايش اين است که: او، مردى بود کثيرالتصديق نسبت به حق. هم به زبان تصديقش مى کرد و هم به عمل. و اين معنا، هر چند نزديک به همان معنايى است که گذشت، و هرچند برگشت هر دو به يکى است، ليکن از جهت اين که از فعل «مَزيدٌ فِيه» صيغه مبالغه به ندرت آمده، معنايى بعيد است. کلمۀ «نَبِى» بر وزن «فعيل» و مأخوذ از مادۀ «نبأ» (خبر) است، و اگر انبياء را انبياء ناميده اند، بدين جهت است که ايشان به وسيله وحى خدا از عالَم غيب خبردار هستند. بعضى گفته اند: کلمۀ مذکور، مأخوذ از «نبوّه»، به معناى رفعت است، و انبياء را به خاطر رفعت مقامشان، «نبى» خوانده اند. احتجاج ابراهيم «ع» با «آزر»، و ردّ و ابطال بت پرستى او «إِذْ قَالَ لاَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنى عَنک شيْئاً»: کلمۀ «إذ قَالَ»، ظرف است براى ابراهيم. چون مقصود اين آيات، يادآورى داستان هاى آن جناب است، همچنان که نظير اين تعبير درباره مريم گذشت، که مى فرمود: «وَ اذکُر فِى الکِتَابِ مَريَمَ إذ...»، و اما اين که به قول بعضى، ظرف براى «صدّيق» و يا براى «نَبِيّا» باشد، احتمالى است که طبع سليم آن را ناپسند مى داند. در اين آيات، ابراهيم «عليه السلام»، در خطابى که با پدر خود دارد، دو نکته را خاطر نشان مى سازد: اول اين که: طريقه و مسلک او در پرستش بت ها، طريقه اى لغو و باطل است. دوم اين که: نزد او علم و معرفتى است که نزد پدرش نيست، و بر او لازم است که از وى پيروى کند تا به راه حق دلالتش نمايد، زيرا او در خطر ولايت شيطان قرار دارد. پس جملۀ «يَا أبَتِ لِمَ تَعبُدُ مَا لَا يَسمَعُ وَ لَا يُبصِرُ...» انکار توبيخى ابراهيم است نسبت به بت پرستى پدر. چيزى که هست، در اين جمله به جاى اسم، تنها اوصاف آن ها را ذکر کرده و فرموده: چرا چيزى مى پرستى که نه مى شنود و نه مى بيند؟ و اين، بدان منظور بوده که در ضمن اعتراض، به دليل آن هم اشاره کرده باشد، و در ضمن بيان مدّعى حجت آن را هم آورده باشد، و حاصل آن حجت اين است که: پرستش بت ها، از دو جهت باطل است: يکى اين که: پرستش به معناى اظهار خضوع و مجسم نمودن عابد، ذلت خود را براى معبود است. و اين، صورت نمى گيرد مگر در جايى و در حق معبودى که از حال عابد آگاه باشد، و بت ها، جماداتى هستند صورتگرى شده و فاقد تصور، و نه مى بينند و نه مى شنوند. پس عبادت آن ها، لغو و باطل و بى اثر است. جملۀ «مَا لَا يَسمَعُ وَ لَا يُبصِرُ»، اين معنا را بيان مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۵ جهت دوم اين که: عبادت و دعا و دست حاجت دراز کردن، براى فايده اى است که عايد عابد و دعا کننده شود، و يا ضررى از او دفع گردد، و اين، لامحاله متوقف بر قدرت معبود است، و بت ها، قدرتى بر جلب نفع به سوى عابد و دفع ضرر از وى ندارند. پس به هيچ وجه، دردى از او دوا نمى کنند، و به اين جهت نيز، عبادت آن ها لغو و باطل و بى اثر است، و اين معنا را جملۀ «وَ لَا يُغنِى عَنکَ شَيئاً»، عهده دار بيان آن است. در تفسير سوره «انعام» گذشت که آن کسى که ابراهيم «عليه السلام» اين خطاب خود را به وى نموده و گفته: «يَا أبَتِ»، پدر واقعى وى نبوده، بلکه عمو و يا جدّ مادرى و يا شوهر مادرش بوده، که بعد از درگذشت پدرش، با او ازدواج کرده، خواننده بدان جا مراجعه کند. و معروف از مذهب اهل نحو، در باره کلمۀ «يَا أبَتِ»، اين است که «تاء» آن، عوض از «ياء» متکلم است. و همچنين در کلمۀ «يَا «أمَتِ»، و اين عوض آوردن، تنها در نداء جایز است، و ديگر مثلا گفته نمى شود: «قَالَ أبَتِ: پدرم گفت»، و يا «قَالَت أمَتِ: مادرم گفت» ،بلکه در اين گونه موارد بايد خود «ياء» را آورد و گفت: «قَالَ أبِى» و يا «أُمّى». «يَا أَبَتِ إِنّى قَدْ جَاءَنى مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِک فَاتَّبِعْنى أَهْدِک صِرَاطاً سوِيًّا»: بعد از آن که بطلان بت پرستى و لغويت آن را اثبات نمود، و چون لازمۀ بطلان آن، اين است که او ندانسته راه غير هموار را پيموده باشد، لذا به او توجه داد که من علمى به اين مسأله دارم که تو ندارى، و تو بايد مرا پيروى کنى تا به راه هموار مستقيم - و آن راهى است که از بس روشن و واضح است راه پيمايش گمراه نمى گردد - هدايتت کنم. و به همين جهت که او از اين راه غافل بوده، کلمۀ «صراط» را نکره آورد و گفت: «راهى سَوىّ»، و نگفت «راه سَوىّ». گويا به پدر مى گويد: چون تو ناگزيرى که راهى طى کنى، پس از نادانى اين راه غير سوىّ را سلوک مکن، بلکه مرا پيروى کن تا تو را به راهى که سوىّ است، راهنمایى کنم. چون من آن راه را بلدم، و تو از آن غافلى. و اين که فرمود: «قَد جَائنِى مِنَ العِلمِ: علمى به من آمده» دلالت دارد بر اين که علم ابراهيم به راه حق قبل از اين دعوت و احتجاجش بوده، و اين خود گفتار سابق ما را که در داستان ابراهيم «عليه السلام» در سوره «انعام» گذرانديم، که وى قبل از بر خورد با پدر و قومش و احتجاج با ايشان نيز علم به خدا و مشاهده ملکوت آسمان ها و زمين را داشته است، تأييد مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۶ و مراد از هدايت در جمله «أهدِکَ صِرَاطاً سَوِيّا»، هدايت به معناى راه نشان دادن است، نه به راه رساندن. چون شأن پيامبر اين نيست که امت خود را به راه برساند، بلکه شأن او، تنها راه نشان دادن است، و به راه رساندن، شأن امام است که ابراهيم «عليه السلام» در آن روزها، به چنين مقامى نرسيده بود. چون در تفسير آيه: «قَالَ إنّى جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إمَاماً» گفتيم که آيه شريفه، صريح در اين است که رسيدن ابراهيم به منصب امامت، در اواخر عمر و بعد از سال ها نبوت بوده است. «يَا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشّيْطانَ إِنَّ الشّيْطانَ کانَ لِلرَّحْمَانِ عَصِيًّا... فَتَکُونَ لِلشّيْطانِ وَلِيًّا»: وثنى ها، معتقد به وجود جنّ هستند - البته ابليس هم از جنّ است - و اصنام جنّ را مى پرستيدند، همان طور که اصنام ملائکه و مقدّمين از بشر را مى پرستيدند. چيزى که هست، مراد از نهى، نهى از عبادت به اين معنا نيست. چون جهتى تصور نمى شود که تنها از خصوص پرستش جنّ نهى فرموده باشد، بلکه مراد از عبادت، اطاعت است، همچنان که در آيه «ألَم أعهَد إلَيکُم يَا بَنِى آدَمَ أن لَا تَعبُدُوا الشَّيطَانَ...» به اين معنا آمده. پس نهى از عبادت شيطان، نهى از اطاعت او در هر چيزى است که به آن امر مى کند، و يکى از چيزهايى که بدان امر مى کند، عبادت غير خدا است. توضيح بيانى که ابراهیم«ع»، در نهی «آزر»، از اطاعت شيطان به کار برد ابراهيم «عليه السلام» بعد از آن که پدر را به پيروى خود دعوت کرد تا به سوى صراط سوى رهبری اش کند، خواست تا او را در قبول اين دعوت تحريک و تشويق نموده و نسبت به گمراهى که در آن است، متنبه ساخته، يکباره از پرستش بت ها بازش بدارد. لذا اين معنا را خاطرنشان کرد که بت پرستى، نه تنها لغو و بت ها فايد نفع و ضررند، بلکه در معرض اين است که صاحبش را به مورد هلاکت وارد، و در تحت ولايت شيطان داخل سازد، که پر واضح است بعد از قرار گرفتن در تحت ولايت شيطان، ديگر اميدى به صلاح و رستگارى و سلامت و سعادت نمى ماند. براى اين که عبادت بت ها با در نظر داشتن اين که مستحق عبادت، خداى سبحان است، چون رحمانى است که همه رحمت ها به او منتهى مى گردد، و نيز تقرب به آن ها از ناحيه شيطان و تسويلات و اغوائات او است، و همه مى دانند که شيطان نافرمان خدا و مصرّ در نافرمانى او، و مخصوصا در اخصّ حقوق او، يعنى عبادت او است، و با اين حال معلوم است که در عبادت او و تقرب به او، خوف آن است که رحمت خدا که همان هدایت به سوی سعادت است، از آدمى منقطع گشته، عذاب خذلان بر او نازل گردد، و ديگر خداوند متولى امر او نگشته، در عوض شيطان، مولاى او و او ولىّ شيطان خواهد شد، و اين، همان هلاکت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۷ پس معناى دو آيه (و خدا داناتر است) اين مى شود که: اى پدر! شيطان را در آنچه به تو دستور مى دهد، و از آن جمله به عبادت بت ها وادار مى کند، اطاعت مکن. چون شيطان خودش نافرمان خدا و مصرّ در نافرمانى او است، که او خود يگانۀ مصدر همه رحمت ها و نعمت ها است. پس چنين کسى که مصدر همه نعمت ها را نافرمانى مى کند، جز به نافرمانى خدا و محروميت از رحمت او فرمان نمى دهد، و اگر من تو را از اطاعت شيطان نهى مى کنم، براى اين است که مى ترسم عذاب خذلان خدا تو را بگيرد و رحمتش از تو قطع شود، و سرپرستى جز شيطان، برايت باقى نماند، آن وقت تو ولىّ شيطان شوى و شيطان مولاى تو گردد. پس از آنچه گذشت، اين چند نکته به دست آمد: اول اين که: مراد از عبادت، در جملۀ «لَا تَعبُد الشَّيطَان»، عبادت اطاعت است. و کلمۀ «شيطان» که به معناى شرير است، نيز دخالت در اين حکم دارد. دوم اين که: وجه تبديل اسم «اللّه» به وصف «رحمان»، در دو جاى آيه، اين است که: چون وصف رحمت نيز در هر دو حکم دخالت دارد، زيرا اين که خدا مصدر همه رحمت ها و نعمت ها است، بايد باعث آن شود که ديگر کسى اصرار بر نافرمانى او نکند و آن را قبيح بداند. پس صحيح است که از نافرمانى او نهى شود، و نيز مصدريت او براى هر رحمت باعث مى شود که آدمى از عذاب او، که ملازم با امساک او از رحمت خويش است، بترسد، و از اين که مشمول نقمت و شقوت گردد، بيمناک باشد. سوم اين که: مراد از عذاب، خذلان و يا چيزى به معناى خذلان، مانند امساک از رحمت و به خود واگذارى است. و اين که بعضى گفته اند: مراد از آن، عذاب اخروى است، گفتارى است که سياق با آن مساعدت ندارد. پاسخ نرم و مسالمت آمیز ابراهيم، در برابر تهدید به قتل، توسط آذر «قَالَ أَرَاغِبٌ أَنت عَنْ آلِهَتى يَا إِبْرَهِيمُ لَئن لَّمْ تَنتَهِ لاَرْجُمَنَّک وَ اهْجُرْنى مَلِيًّا»: کلمۀ «رغبت»، به طورى که در مجمع آمده، از کلمات اضداد است. يعنى اگر با لفظ «عَن» متعدى شود، به معناى نفرت از چيزى است، و اگر با لفظ «فِى» متعدى شود، به معناى ميل در آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۷۸ و کلمۀ «تَنتَه»، از «انتهاء» و خوددارى از کارى است. اما خوددارى بعد از آن که او را از آن عمل نهى کرده باشند. و کلمۀ «رَجم»، به معناى سنگسار کردن است، ولى معناى معروف آن، کشتن به وسيله سنگباران است. و کلمۀ «هَجر»، به معناى ترک و جدايى است، و کلمۀ «مَلِىّ»، به معناى روزگارى طولانى است. در اين آيه، پدر ابراهيم، او را تهديد به بدترين کشتن ها کرده، و آن سنگسار است که با آن، افراد رانده شده را شکنجه کرده، مى کشند، و آزر، ابراهيم را با اين کلام خود، از خود طرد کرده است. رده:تفسیر المیزان