تفسیر المیزان

وجوه مختلف درباره مراد از «آن که در آتش است»، در آيه شريفه «فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِى أَن بُورِک مَن فى النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَهَا وَ سُبْحَانَ اللَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ»: يعنى: وقتى نزد آتش آمد و آن جا حاضر شد، ندايى به گوشش خورد که: «أن بُورِکَ...». ( کلمۀ «بُورِکَ»، مجهول ماضى از «بَرَکَ» در باب مفاعله - مبارکة - است. (مترجم) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۸۷ و «مبارکه» به معناى دادن خير بسيار است. گفته مى شود: «بَارَکَهُ»، و نيز «بَارَکَ عَلَيه»، و همچنين «بَارَکَ فِيهِ»، يعنى خير بسيارى به او پوشانيد و خلعت بسيارى به او آويخت. در سوره «طه»، وقتى در داستان موسى «عليه السّلام» به اين جا مى رسد، به جاى اين جمله در اين که «چه ندايى از آتش برخاست»، فرموده: «فَلَمَّا أتَيهَا نُودِىَ يَا مُوسَى * إنِّى أنَا رَبُّکَ فَاخلَع نَعلَيکَ إنَّکَ بِالوَادِ المُقَدَّسِ طُوىً * وَ أنَا أختَرتُکَ فَاستَمِع لِمَا يُوحَى». از اين بيان چنين به نظر مى رسد که منظور از «مَن حَولَهَا» در آيه مورد بحث، کسى است که پيرامون آتش بوده، که يا موسى به تنهايى بوده، يا اگر غير از او نيز بوده، موسى هم بوده است. و مراد از «مبارکه» او، همان برگزيدن او بعد از تقديس او است. و اما اين که مراد از «مَن فِى النَّار: آن که در آتش است»، کيست؟ بعضى گفته اند: «خداست»، و معنايش اين است که: مبارک است آن کسى که سلطان و قدرتش در آتش ظهور کرده. چون صداى گفتگو از درخت بر مى خاست. درختى که به شهادت آيات سوره قصص، آتش اطرافش را احاطه کرده بود. و بنا به گفته اين مفسر، معناى آيه اين مى شود که: «مبارک است آن کسى که با کلام خود از آتش براى تو تجلى کرد و خير کثير به تو داد». آن وقت، جملۀ «وَ سُبحَانَ اللّهِ رَبِّ العَالَمِين»، تنزيه خداست از اين که جسم يا جسمانى باشد و مکان بدو احاطه يابد، و يا در دسترس حوادث قرار گيرد. نه اين که منظور از آن، به شگفت درآوردن موسى باشد، که بعضی ها گفته اند. بعضى ديگر از مفسران گفته اند: مراد از «مَن فِى النَّار»، ملائکه اى است که در آتش حاضر بوده اند، همچنانکه مراد از «مَن حَولَهَا»، موسى «عليه السّلام» است. بعضى ديگر به عکس گفته اند. يعنى گفته اند: مراد از جملۀ اوّلى، موسى «عليه السّلام»، و مراد از دومى، ملائکه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۸۸ بعضى هم گفته اند: در کلام تقديرى هست و اصل آن «بُورَکَ مَن فِى المَکَانِ الَّذِى فِيهِ النّار» بوده. يعنى مبارک است آن کسى که در مکانى قرار دارد، که آتش در آن مکان است. و مقصود از آن مکان، بقعه مبارکه اى است که درخت در آن قرار داشته است، و در سوره «قصص»، نام آن بقعه آمده. و مراد از «مَن فِيهَا»، موسى «عليه السّلام» است، و مقصود از «مَن حَولَهَا»، انبيايى هستند که از آل ابراهيم و از بنى اسرائيل، در پيرامون آن بقعه، يعنى سرزمين شام منزل گزيده اند. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «مَن فِى النّار»، نور خداى تعالى، و مراد از «مَن حَولَهَا»، موسى «عليه السّلام» است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از «مَن فِى النّار»، درخت است که در احاطه آتش قرار داشت. و مراد از «مَن حَولَهَا»، ملائکه اى است که خداى را تسبيح مى گفته اند. ليکن بيشتر اين وجوه، تفسير به رأى است، که از نظر خواننده مخفى نمى باشد. «يَا مُوسى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ»: خداى تعالى، در اين جمله، خود را براى موسى معرفى مى کند، تا بداند آن کسى که دارد با او سخن مى گويد، پروردگار متعال اوست. پس اين آيه در اين سوره، در برابر آيه «نُودِىَ أن يَا مُوسَى إنّى أنَا رَبُّکَ فَاخلَع...» مى باشد، که خواننده بايد به سوره «طه» مراجعه نموده، و در آن دقت کند. «وَ أَلْقِ عَصاک فَلَمَّا رَآهَا تهْتزُّ کَأَنّهَا جَانُّ وَلّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّب»: کلمۀ «تَهتَزُّ» از اهتزاز است، که به معناى تحريک به شدت است، و «جانّ»، به معناى مار کوچکى است که به سرعت مى دود، و «مُدبِراً»، از إدبار است که خلاف اقبال را معنا مى دهد، و «يُعَقِّب» از تعقيب است، که به معناى حمله بعد از فرار است. يعنى کسى که دشمن را تعقيب مى کند، اگر دشمن فرار کرد و دوباره حمله کرد، او هم حمله کند. و در آيه، حذف و ايجازى به کار رفته، که «فا»ى فصيحه از آن خبر مى دهد. چون بعد از آن که فرمود: «عصايت را بينداز»، به دنبالش فرمود: پس همين که ديد به شدت به حرکت در آمد، و از کلمۀ «پس همين که» فهميده مى شود که تقدير کلام چنين بوده: عصايت را بينداز. پس همين که عصايش را افکند و ناگهان به صورت اژدهايى آشکار شده در آمد که داشت به شدت حرکت مى کرد و مثل يک مار کوچک جست و خيز مى کرد - چون آن را بديد که به شدت حرکت مى کند - رو به عقب فرار کرد... ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۸۹ وجه تفاوت تعبیر عصای موسی«ع»، به «ثعبان» و «جانّ»، در دو سوره قرآن در اين جا سؤالى پيش مى آيد و آن، اين است که: چرا در دو سوره «اعراف» و «شُعَراء»، در مورد همين داستان، عصاى زنده شده را «ثعبان مبين» خواند، که نام مار بسيار بزرگ و عظيم الجثه است، ولى در اين سوره آن را به «جانّ»، که نام مار کوچک است، تشبيه کرده است؟ جواب از اين سؤال، اين است که: تشبيه تنها از نظر اهتزاز و سرعت حرکت و اضطراب است، نه از نظر کوچکى و بزرگى. چون آنچه مايه شگفتى است، اين است که يک چوبدستى به صورت اژدهايى، به صورت هاى عظيم الجثه و هول انگيز در آيد. آن وقت بر خلاف اژدهاهاى ديگر، مانند يک مار کوچک جست و خيز کند و به سرعت آن بدود، و نخواسته است خود «عصا» و يا «ثُعبان» را به خود «جان» تشبيه کند. بعضى ديگر در رفع اين منافات دو جور تشبيه، گفته اند به اين که: عصاى موسى به صور مختلفى در مى آمد.، در اولين بار، به صورت مارى کوچک در آمد، که در سوره «طه» از آن خبر داده، مى فرمايد: «فَألقَيهَا فَإذَا هِىَ حَيّةٌ تَسعَى»، و در موقعى که پيش روى فرعون آن را به زمين انداخت، به صورت اژدهايى آشکار در آمد، همچنان که در سوره «اعراف» و «شُعراء» آمده است. ليکن اين وجه درست نيست، هر چند از نظر سياق آيات، وجه خوبى است، ولى اين اشکال بر آن وارد است که: يا مى گويى عصا مار نشد، که صحيح است و يا مى گويى مار شد که در اين صورت معنا ندارد بفرمايد مار، مثل مار شد. به خلاف وجهى که ما گفتيم. چون در وجه ما، تشبيه به مار، تنها از نظر سرعت جست و خيز است. گويا فرموده: عصا اژدها شد، اژدهايى که از نظر سرعت جست و خيز، گويى مار کوچکى است. پس وجهى که در دفع اشکال مورد اعتماد است، همان وجه گذشته است. معنای این که فرمود: «رسولان، نزد من نمی ترسند» «يَا مُوسَى لا تخَف إِنّى لا يَخَافُ لَدَىَّ الْمُرْسَلُونَ»: اين جمله، حکايت خود آن خطابى است که در آن جا - يعنى در کنار آتش طور - صدور يافته. پس در معناى اين است که: «قَالَ اللّهُ يَا مُوسَى لَا تَخَف...: خداى تعالى فرمود: اى موسى! نترس، که رسولان نزد من نمى ترسند». و جملۀ «لَا تَخَف»، نهى مطلق است که او را از تمامى ترسيدنی ها که ممکن است پيش بيايد، امنيت مى دهد و مى رساند مادامى که در حضور پروردگار و مقام قرب او است، هيچ مکروهى به او نمى رسد. نه از ناحيه عصا و نه از غير آن. و به همين جهت، نهى مزبور را تعليل کرد به اين که: «چون رسولان در حضور من نمى ترسند». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۰ وجه تعليل اين است که: کلمۀ «لَدَىَّ» در اين جمله مى فهماند که مقام قرب و حضور، ملازم با امن است و ممکن نيست امنيت آن با مکروهى جمع شود. مؤيد اين تعليل، اين است که در سوره «قصص»، به جاى اين عبارت فرموده: «إنَّکَ مِنَ الآمِنِين: همانا تو از ايمنانى». پس در نتيجه، از آيه مورد بحث، اين معنا به دست مى آيد که: از هيچ چيز مترس، چون تو از مرسلان هستى، و مرسلان - که در مقام قرب مايند - از هر گزندى ايمن اند و ايمنى با ترس جمع نمى شود. و اما اين که موسى که از بزرگان و مُرسلان بود، چرا از عصا که به صورتى هائل و هول انگيز، يعنى مارى پر جست و خيز در آمده بود، ترسيد؟ جوابش اين است که: اين اثر طبيعت و جبلّت آدمى است که وقتى به منظره اى هول انگيز، آن هم بى سابقه بر مى خورد، که هيچ راهى براى دفع آن به نظرش نمى رسد، مگر فرار کردن. قهرا پا به فرار مى گذارد. مخصوصا کسى که هيچ سلاحى براى دفاع ندارد. عصايى هم که تنها سلاح او بوده، خود به آن صورت هول انگيز در آمده. قبلا هم از ناحيه خدا دستورى نگرفته بود، که اگر عصايت اژدها شد، فرار مکن، و در جاى خود بايست، بلکه تنها اين دستور رسيده بود که: «ألقِ عَصَاکَ»، و او هم امتثال کرد و معلوم است که فرار از خطرهاى بزرگ، آن هم از کسى که دافع و چاره اى جز فرار ندارد، جزو ترس هاى مذموم نيست، تا کسى موسى را به داشتن آن مذمت کند. و اما اين که خداى تعالى به او فرمود: «إنِّى لَا يَخَافُ لَدَىَّ المُرسَلُون»: انبياء و مرسلين، مادامى که در جوار پروردگارشان هستند، از چيزى نمى ترسند، اين کرامت خود ايشان و از ناحيه خودشان نيست - تا چون موسى نداشت، بگوييم رسولى ناقص بوده - بلکه اين فضيلت را به تعليم و تأديب خدا به دست مى آورده اند و چون آن شب، يعنى شب طور، اولين موقفى بود که خدا موسى را به مقام قرب خود برد و افتخار هم سخنى و رسالت و کرامت خود را به وى اختصاص داد، لذا اين دستورش که فرمود: «لَا تَخَف إنَّکَ مِنَ الآمِنِين». و آيه ديگر که فرمود: «لَا تَخَف إنِّى لَا يَخَافُ لَدَىَّ المُرسَلُون»، همه همان تعليم و تأديب الهى است، نه مذمت و سرزنش. «إِلَّا مَن ظلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسنَا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنى غَفُورٌ رَّحِيمٌ»: آنچه درباره اين استثناء مى توان گفت - و خدا داناتر است - اين است که: بعد از آن که در آيه قبلى، خبر داد که مرسلين ايمن اند و ترسى ندارند، از اين خبر فهميده شد که غير مرسلين، همه اهل ظلم اند و ايمن از عذاب نيستند و بايد بترسند. و چون اين مفهوم به کليتش درست نبود، لذا در اين آيه، اهل توبه را از بين غير مرسلين، يعنى از اهل ظلم استثناء کرده، فهماند که اهل توبه به خاطر اين که توبه کردند و ظلم خود را - که همان سوء بوده باشد - به حُسن مبدل کردند، مغفور و مرحوم اند، و آن ها هم مانند مرسلين، خوفى ندارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۱ بنابراين، استثناء اهل توبه از بين مرسلين، با اين که داخل آنان نبودند، استثناء منقطع است. و مراد از «ظلم» هم، مطلق نافرمانى خدا، و مراد از «حُسن بعد از سُوء» هم، توبه بعد از معصيت و يا عمل صالح بعد از عمل سوء است. و معناى آيه مورد بحث، اين است که: هرچند گفتيم غير انبياء همه ظالم اند، وليکن کسى که با ارتکاب گناه ظلم مى کند و سپس آن گناه و سوء را مبدّل به حُسن مى سازد، يعنى توبه مى کند يا عمل صالحى انجام مى دهد، من که غفور و رحيمم، ظلم او را مى آمرزم و به او ترحم مى کنم. پس او نيز نبايد بعد از اين، از چيزى بترسد. «وَ أَدْخِلْ يَدَک فى جَيْبِک تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيرِ سُوءٍ»: در اين آيه، کلمه «سُوء» به برص - که يک نوع بيمارى خطرناک پوستى است - تفسير شده، که قبلا هم ذکرش گذشت و ممکن است از سياق استظهار شود که: اولا: جملۀ «فِى تِسعِ آيَاتٍ إلَى فِرعَونَ وَ قَومِهِ»، حال از دو معجزه عصا و يد بيضا باشد، و معنا چنين باشد که: اى موسى! تو عصايت را بينداز و دستت را به گريبان کن، در حالى که اين دو معجزه، دو تا از نُه معجزه اى باشد که براى دعوت فرعون و قومش به تو داديم. و ثانيا: اين که دو معجزه مذکور، دو تا از آن نُه معجزه باشد که ما در تفسير آيه «وَ لَقَد آتَينَا مُوسَى تِسعَ آيَاتٍ بَيّنَاتٍ» درباره اين که اين نُه معجزه کدام است، بحث مفصلى کرديم، و بقيه الفاظ آيه روشن است. «فَلَمَّا جَاءَتهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُّبِينٌ»: کلمه «مُبصِرَة»، به معناى واضح و روشن است و اين که در مقابل گفتند: «هَذَا سِحرٌ مُبِين»، در حقيقت اهانتى بوده که به آيات خدا کردند و دلالت واضح آن ها را بر حقانيت دعوت موسى، به هيچ گرفتند و حتى نسبت به عدد آن ها هم توجهى نکردند و جز به اين مقدار که اين کارها هم کارى است، عنايتى بدان نورزيدند. «وَ جَحَدُوا بهَا وَ استَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا....»: راغب گفته است: کلمۀ «جحد»، به معناى انکار چيزى است که در دل ثبوتش مسلّم شده، و يا اثبات چيزی است که در قلب نفى آن، به ثبوت رسيده است، و کلمه «استيقان» و «يقين»، هر دو به يک معناست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۲ آيات ۱۵ - ۴۴ سوره نمل وَ لَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ عِلْماً وَ قَالا الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى فَضَّلَنَا عَلى کَثِيرٍ مِّنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ(۱۵) وَ وَرِث سُلَيْمَانُ دَاوُدَ وَ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاس عُلِّمْنَا مَنطِقَ الطَّيرِ وَ أُوتِينَا مِن کُلِّ شئ إِنَّ هَذَا لهَُوَ الْفَضلُ الْمُبِينُ(۱۶) وَ حُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الانسِ وَ الطَّيرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ(۱۷) حَتى إِذَا أَتَوْا عَلى وَادِ النَّمْلِ قَالَت نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکمْ لا يَحْطِمَنَّکُمْ سُلَيْمَانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۱۸) فَتَبَسمَ ضاحِکاً مِّن قَوْلِهَا وَ قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنى أَنْ أَشکُرَ نِعْمَتَک الَّتى أَنْعَمْت عَلىَّ وَ عَلى وَلِدَى وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَدْخِلْنى بِرَحْمَتِک فى عِبَادِک الصالِحِينَ(۱۹) وَ تَفَقَّدَ الطَّيرَ فَقَالَ مَا لىَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ کانَ مِنَ الْغَائبِينَ(۲۰) لاُعَذِّبَنَّهُ عَذَاباً شدِيداً أَوْ لأذْبحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنى بِسُلْطانٍ مُّبِينٍ(۲۱) فَمَکَث غَيرَ بَعِيدٍ فَقَالَ أَحَطتُ بِمَا لَمْ تُحِط بِهِ وَ جِئْتُک مِن سبَإِ بِنَبَإٍ يَقِينٍ(۲۲) إِنِّى وَجَدتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِيَت مِن کُلِّ شئٍ وَ لهََا عَرْشٌ عَظِيمٌ(۲۳) وَجَدتُّهَا وَ قَوْمَهَا يَسجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِن دُونِ اللَّهِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمَالَهُمْ فَصدَّهُمْ عَنِ السبِيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ(۲۴) أَلَّا يَسجُدُوا للَّهِ الَّذِى يخْرِجُ الْخَب ءَ فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ يَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَ مَا تُعْلِنُونَ(۲۵) اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (۲۶) قَالَ سنَنظرُ أَصدَقْت أَمْ کُنتَ مِنَ الْکَاذِبِينَ(۲۷) اذْهَب بِّکِتَابى هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنهُمْ فَانظُرْ مَا ذَا يَرْجِعُونَ(۲۸) قَالَت يَا أَيهَا الْمَلَؤُا إِنِّى أُلْقِىَ إِلىَّ کِتَابٌ کَرِيمٌ(۲۹) إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَ إِنَّهُ بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ(۳۰) أَلَّا تَعْلُوا عَلىَّ وَ أْتُونى مُسلِمِينَ(۳۱) قَالَت يَا أَيهَا الْمَلَؤُا أَفْتُونى فى أَمْرِى مَا کنتُ قَاطِعَةً أَمْراً حَتى تَشهَدُونِ(۳۲) قَالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شدِيدٍ وَ الاَمْرُ إِلَيْکِ فَانظرِى مَا ذَا تَأْمُرِينَ(۳۳) قَالَت إِنَّ الْمُلُوک إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسدُوهَا وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَ کَذَلِک يَفْعَلُونَ(۳۴) وَ إِنِّى مُرْسِلَةٌ إِلَيهِم بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةُ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسلُونَ(۳۵) فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانَِ اللَّهُ خَيرٌ مِّمَّا آتَاکُم بَلْ أَنتُم بهَدِيَّتِکمْ تَفْرَحُونَ(۳۶) ارْجِعْ إِلَيهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُم بجُنُودٍ لا قِبَلَ لهَُم بهَا وَ لَنُخْرِجَنَّهُم مِّنهَا أَذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرُونَ(۳۷) قَالَ يَا أَيهَا الْمَلَؤُا أَيُّکُمْ يَأْتِينى بِعَرْشهَا قَبْلَ أَن يَأْتُونى مُسلِمِينَ(۳۸) قَالَ عِفْرِيتٌ مِّنَ الجِْنِّ أَنَا آتِيک بِهِ قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِک وَ إِنِّى عَلَيْهِ لَقَوِىُّ أَمِينٌ(۳۹) قَالَ الَّذِى عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ أَنَا آتِيک بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْک طرْفُک فَلَمَّا رَآهُ مُستَقِراًّ عِندَهُ قَالَ هَذَا مِن فَضلِ رَبِّى لِيَبْلُوَنى ءَأَشکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَن شکَرَ فَإِنَّمَا يَشکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّى غَنىُّ کَرِيمٌ(۴۰) قَالَ نَکِّرُوا لهََا عَرْشهَا نَنظرْ أَتهْتَدِى أَمْ تَکُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يهْتَدُونَ(۴۱) فَلَمَّا جَاءَت قِيلَ أَهَکَذَا عَرْشُکِ قَالَت کَأَنَّهُ هُوَ وَ أُوتِينَا الْعِلْمَ مِن قَبْلِهَا وَ کُنَّا مُسلِمِينَ(۴۲) وَ صَدَّهَا مَا کانَت تَّعْبُدُ مِن دُونِ اللَّهِ إِنَّهَا کانَت مِن قَوْمٍ کَافِرِينَ(۴۳) قِيلَ لهََا ادْخُلى الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ کَشفَت عَن ساقَيْهَا قَالَ إِنَّهُ صرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن قَوَارِيرَ قَالَت رَبِّ إِنِّى ظلَمْتُ نَفْسى وَ أَسلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ(۴۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۳ «ترجمه آیات» ما به داوود و سليمان دانشى داديم و گفتند: سپاس خداى را که ما را بر بسيارى از بندگان مؤمن خويش برترى داد. (۱۵) و سليمان، وارث داوود شد و گفت: اى مردم! به ما زبان پرندگان تعليم داده شده و همه چيزمان داده اند که اين برترى آشکارى است. (۱۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۴ و سپاهيان سليمان از جن و انس و پرنده فراهم شدند و به نظم آمدند (۱۷) تا چون به وادى مورچه رسيدند، مورچه اى گفت: اى مورچگان! به لانه هاى خود برويد تا سليمان و سپاهيان او، به غفلت، شما را پايمال نکنند. (۱۸) سليمان لبخندى زد و از گفتار او خنديد و گفت: پروردگارا! مرا وادار کن تا نعمتى را که به من و پدر و مادرم مرحمت فرموده اى، سپاس دارم و عملى شايسته کنم که آن را پسند کنى و مرا به رحمت خويش در صف بندگان شايسته ات در آور. (۱۹) و جوياى مرغان شد و گفت: چرا هدهد را نمى بينم، مگر او غايب است. (۲۰ ) وى را عذاب مى کنم، عذابى سخت و يا سرش را مى برم، مگر آن که عذرى روشن بياورد. (۲۱) کمى بعد، شانه به سر و هدهد آمد و گفت: چيزى ديده ام که تو نديده اى و براى تو از سبأ خبر درست آورده ام. (۲۲) زنى ديدم که بر آنان سلطنت مى کند و همه چيز دارد و او را تختى بزرگ است. (۲۳) وى را ديدم که با قومش به جاى خدا آفتاب را سجده مى کردند و شيطان اعمالشان را بر ايشان زينت داده و از راه منحرفشان کرده و هدايت نيافته اند. (۲۴) تا خدايى را سجده کنند که در آسمان ها و زمين، هر نهانى را آشکار مى کند و آنچه را نهان کنند و يا عيان سازند، مى داند. (۲۵) خداى يکتا که خدايى جز او نيست و پروردگار عرش بزرگ است. (۲۶) سليمان گفت: خواهيم ديد آيا راست مى گويى، يا از دروغگويانى. (۲۷) اين نامه مرا ببر و نزد ايشان بيفکن، سپس برگرد، ببين چه مى گويند. (۲۸) (ملکه سبأ) گفت: اى بزرگان مملکت! نامه اى گرامى، نزدم افکنده اند. (۲۹) از جانب سليمان است و به نام خداى رحمان و رحيم است. (۳۰) که بر من تفوق مجوييد و مطيعانه پيش من آييد. (۳۱) گفت: اى بزرگان! مرا در کارم نظر دهيد که من بدون حضور شما، هيچ کارى را انجام نداده ام. (۳۲) گفتند: ما نيرومند و جنگآورانى سختکوش هستيم، ولى کار به اراده تو بستگى دارد، ببين چه فرمان مى دهى، تا اطاعت کنيم. (۳۳) گفت: پادشاهان وقتى به شهر و کشورى وارد شوند، تباهش کنند و عزيزانش را ذليل سازند، کارشان همواره چنين بوده. (۳۴) من هديه اى به سوى آن ها مى فرستم، ببينم فرستادگان، چه خبر مى آورند. (۳۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۵ و چون (فرستادگان ملکه سبأ) نزد سليمان آمدند، سليمان گفت: آيا مرا به مال مدد مى دهيد؟ آنچه خدا به من داده، بهتر از اين است که به شما داده است، شماييد که اين هديه در نظرتان ارج دارد و از آن خوشحاليد. (۳۶) نزد ايشان باز گرد که سپاهى به سوى شما آريم، که تحمل آن نياريد و از آن جا به ذلت و در عين حقارت، بيرونتان مى کنيم. (۳۷) گفت: اى بزرگان! کدامتان پيش از آن که ملکه سبا نزد من آيد، تخت وى را برايم مى آورد. (۳۸) عفريتى از جن گفت: پيش از آن که از مجلس خود برخيزى، تخت را نزدت مى آورم، که براى اين کار توانا و امينم. (۳۹) و آن کسى که از کتاب اطلاعى داشت، گفت: من آن را قبل از آن که نگاهت برگردد (در يک چشم به هم زدن) نزدت مى آورم، و چون تخت را نزد خويش پا برجا ديد، گفت: اين، از کرم پروردگار من است تا بيازمايدم که آيا سپاس مى دارم، يا کفران مى کنم، هر که سپاس دارد، براى خويش مى دارد و هر که کفران کند، پروردگارم بى نياز و کريم است. (۴۰) (سليمان) گفت: تختش را براى او وارونه کنيد، ببينم آيا آن را مى شناسد، يا نه. (۴۱) و چون بيامد، بدو گفتند: آيا تخت تو چنين است؟ گفت: گويى همين است از اين پيش ما از اين سلطنت خبر داشتيم و تسليم هم بوديم. (۴۲) و خدايش از آنچه که به جاى او مى پرستيد، باز داشت که وى، از گروه کافران بود. (۴۳) بدو گفتند: به حياط قصر داخل شو، و چون آن را بديد، پنداشت آبى عميق است و ساق هاى خويش را عريان کرد. سليمان گفت: اين (آب نيست، بلکه) قصرى است از بلور صاف. (ملکه سبا) گفت: من به خويش ستم کرده ام، اينک با سليمان، مطيع پروردگار جهانيان می شوم. (۴۴) «بیان آیات» اين آيات، پاره اى از داستان هاى داوود و سليمان «عليهما السلام» را بيان مى نمايد و عجايبى از اخبار سليمان و سلطنتى که خدا به وى داده بود، نيز ذکر مى کند. «وَ لَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ عِلْماً...»: اين که «علم» را نکره آورد، و فرمود: «به داوود و سليمان، علمى داديم» اشاره است به عظمت و اهميت امر آن. و در جای ديگر، قرآن، علم داوود را از علم سليمان جدا ذکر کرده، در بارۀ علم داوود ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۶ فرموده: «وَ آتَينَاهُ الحِکمَةَ وَ فَصلَ الخِطَاب» و از آياتى که به علم سليمان اشاره کرده، آيه: «فَفَهَّمنَاهَا سُلَيمانَ وَ کُلّاً آتَينَا حُکماً وَ عِلماً»، که ذيل آيه، شامل «علم» و «حکمت»، هر دو مى شود. «وَ قَالَا الحَمدُ لِلهِ الَّذِى فَضَّلَنَا عَلَى کَثِيرٍ مِن عِبَادِهِ المُؤمِنِين» - مراد از اين «برترى دادن»، يا برترى به علم است، که چه بسا سياق آيه نيز، آن را تأييد مى کند. و يا برترى به همه مواهبى است که خداى تعالى، به آن جناب اختصاص داده. مانند: تسخير کوه ها و مرغان و نرم شدن آهن براى داوود، و مُلکى که خدا به او ارزانى داشت و تسخير جنّ و حيوانات وحشى و مرغان، و همچنين تسخير باد براى سليمان و دانستن زبان حيوانات و سلطنت کذايى سليمان. و اين احتمال دوم، يعنى برترى آن دو بزرگوار بر ساير مردم، از جهت همه مواهبى که خدا به آن دو ارزانى داشته، از اطلاق کلمۀ «فَضَّلنَا» استفاده مى شود. و اين آيه شريفه، يعنى آيه: «وَ قَالَا الحَمدُ لِلهِ...» به هر تقدير، - چه به احتمال اول و چه به احتمال دوم - به منزلۀ نقل اعتراف آن دو بزرگوار، بر تفضيل الهى است. پس در نتيجه، اين اعتراف و اعتراف هايى که بعدا از سليمان نقل مى شود، مثل شاهدى است که مدّعاى صدر سوره را که به مؤمنان بشارت مى داد به زودى پاداشى به آنان مى دهد که مايه روشنى دل و ديده شان باشد، اثبات مى کند. علم و نبوت انبياء«ع»، اکتسابى نيست، و از ديگران به ارث نمى برند «وَ وَرِث سُلَيْمَانُ دَاوُدَ...»: يعنى: سليمان، مال و مُلک را از داوود ارث برد. و اين که بعضى از مفسران گفته اند: مراد از اين «ارث»، ارث بردن «نبوت» و «علم» است، صحيح نيست. براى اين که «نبوت»، ارثى نيست. چون قابل انتقال نيست. و اما «علم»، هرچند با نوعى عنايت و مجاز مى توان گفت که قابل انتقال است - نه حقيقتا - براى اين که استاد، علم را از خود به شاگرد انتقال نمى دهد، و گرنه بايد ديگر خودش علم نداشته باشد، ليکن اين انتقال مجازى هم، در علم فکرى است، که با درس خواندن به دست مى آيد و علمى که انبياء به آن اختصاص داده شده اند، از مقولۀ درس خواندن نيست، بلکه کرامتى است از خدا به ايشان، که دست فکر و ممارست بدان نمى رسد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۷ ممکن است با همان عنايت و مجازگويى بگوييم فلان مرد عادى، علم را از پيغمبرى ارث برده. يعنى آن پيغمبر، وى را تعليم داده. ولى نمى شود گفت: فلان پيغمبر، علم خود را از پيغمبر ديگر، يا از غير پيغمبر، ارث برده است. «وَ قَالَ يَا أيُّهَا النَّاسُ عُلِّمنَا مَنطِقَ الطَّير» - از ظاهر سياق بر مى آيد که سليمان «عليه السّلام» مى خواهد در اين جمله از خودش و پدرش، که خود او نيز از آن جناب است، به داشتن برتری هايى که گذشت، مباهات کند و اين، در حقيقت، از باب تحديث به نعمت است، که خداى تعالى در سوره «ضُحى»، رسول گرامى اسلام را بدان مأمور مى فرمايد: «وَ أمَّا بِنِعمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّث». و اما اين که بعضى از مفسران اصرار کرده اند بر اين که: «ضمير در کلمۀ «عُلِّمنَا» وَ «أُوتِينَا»، تنها به سليمان بر مى گردد، نه به او و پدرش، و اين که اگر گفته: «ما را چنين و چنان کرده اند و نگفته مرا»، از اين باب است که عادت پادشاهان و بزرگان بر اين بوده که در گفتگوها از خود، به «ما»، يعنى من و لشکر و خدمتکاران و وزرايم تعبير مى کنند، تا سياست مُلکدارى رعايت شده باشد»، سخنى است که آن طور که شايد و بايد، سياق با آن نمى سازد. و مراد از کلمۀ «ناس»، همان معناى ظاهرى آن، يعنى عموم افراد جامعه است، بدون تميز يکى از ديگرى. و اين که بعضى گفته اند: «مراد از آن، عظماى اهل مملکت، يا علماى ايشان است»، صحيح نيست. مقصود از «منطق الطير»، در سخن سليمان«ع» و کلمۀ «منطق» و نيز کلمۀ «نطق»، هر دو به معناى صوت يا صوت هاى متعارفى است که از حروفى تشکيل يافته و طبق قرارداد واضع لغت، بر معنی هايى که منظور نظر ناطق است، دلالت مى کند و در اصطلاح، اين صوت ها را «کلام» مى گويند. و بنابر آنچه راغب گفته، اين دو کلمه، جز بر سخنان انسان اطلاق نمى شود - مثلا به صداى گوسفند و يا گنجشک، «نطق» يا «منطق» گفته نمى شود - ولى در قرآن کريم، در معنايى وسيع تر استعمال شده و آن، عبارت است از: دلالت هر چيزى بر مقصودش. مثلا در قرآن کريم، دلالت پوست بدن را «نطق» خوانده، فرموده است: «وَ قَالوُا لِجُلُودِهِم لِمَ شَهِدتُم عَلَينَا قَالُوا أنطَقَنَا اللّهُ الَّذِى أنطَقَ کُلَّ شَئ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۸ و اين استعمال قرآن، يا از باب تحليل معناست، که قرآن کريم در بيشتر معانى و مفاهيمى که تنها در جسمانيات استعمال مى شود، به کار برده و آن را در غير جسمانيات نيز به کار مى برد. مثل ديدن و نظر کردن و شنيدن و لوح و قلم و عرش و کرسى و غير آن، که از نظر لغت، موارد استعمالشان، تنها جسمانيات است، ولى قرآن با تحليل معانى آن ها، در غير جسمانيات هم به کار مى برد. و يا اين است که اصولا اين گونه واژه ها، براى معنايى اعم از جسمانيات درست و وضع شده، و اختصاص آن (منطق) به انسان، از باب انصراف و کثرت استعمال است. (مثلا کرسى را بيشتر در يک تخت داراى پايه به کار برده ايم، خيال مى کنيم که معناى آن، تنها تخت اين چنينى است). به هرحال - چه آن باشد و چه اين - «منطق طير»، عبارت است از هر طريقى که مرغ ها به آن طريق، مقاصد خود را با هم مبادله مى کنند و تا آن جا که از تدبر در احوال حيوانات به دست آمده، معلوم شده است که هر صنفى از اصناف حيوانات و يا لااقل هر نوعى، صوت هايى ساده - و بدون ترکيب - دارند، که در موارد خاصى که به هم بر مى خورند و يا با هم هستند، به کار مى برند. مثلا هنگامى که غريزه جنسی شان به هيجان آمده، يک جور، و هنگامى که مى خواهند بر يکديگر غلبه کنند، جورى ديگر، و هنگام ترس طورى، و هنگام التماس و استغاثه به ديگران، طورى ديگر. البته اين صداهاى مختلف در مواقع مختلف، مختص به مرغان نيست، بلکه ساير حيوانات نيز دارند. ولى آنچه مسلّم است، مقصود از «منطق طير» در آيه شريفه، اين معناى ظاهرى نيست، بلکه معنايى است دقيق تر و وسيع تر از آن. به چند دليل: اول اين که: سياق آيه گواهى مى دهد بر اين که سليمان «عليه السّلام» از نعمتى حديث مى کند که اختصاصى خودش بوده و در وسع عامّۀ مردم نبوده که به آن دست يابند و او که بدان دست يافته، به عنايت خاص الهى بوده است. و اين معناى ظاهرى که براى «منطق طير» کرديم، چيزى نيست که غير از سليمان کسى بدان دست نيابد، بلکه هر کسى مى تواند در زندگى حيوانات دقت نموده، زبان آن ها را بفهمد، (که مثلا چه صدايى علامت خشم، و چه صدايى علامت رضا است. چه صدايى علامت گرسنگى و چه صدايى علامت تشنگى و امثال آن است). دليل دوم اين که: محاوره اى که خداى تعالى در آيات بعدى از سليمان و هدهد حکايت فرموده، متضمن معارف عاليه اى است که در وسع صداهاى هدهد نيست. چون صداهايى که اين حيوان در احوال مختلف از خود سر مى دهد، انگشت شمار است و اين چند صدا کجا مى تواند کسى را از راه ترکيب آن ها با هم، به اين معارف دلالت کند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۴۹۹ آرى، در کلام اين حيوان، ذکر خداى سبحان و وحدانيت او و قدرت و علم و ربوبيتش و عرش عظيم او و نيز ذکر شيطان و جلوه گری هايش در اعمال زشت و همچنين ذکرى از هدايت و ضلالت و مطالبى ديگر آمده و از معارف بشرى نيز مطالب بسيارى چون پادشاه سبا و تخت او و اين که آن پادشاه زن بود و قوم او که براى آفتاب سجده مى کردند، آمده و سليمان «عليه السّلام» مطالبى به هدهد فرموده. از جمله اين که: به او دستور داده به سبا برود و نامه او را ببرد و در آن جا نزد ايشان بيندازد و بعد بنشيند و ببيند چه مى گويند و چه مى کنند. و بر هيچ دانشمندى که در معانى تعمق دارد، پوشيده نيست که آگاهى به اين همه مطالب عميق و معارف بسيارى که هر يک داراى اصول ريشه دار علمى است، منوط به داشتن هزاران هزار معلومات ديگر است، که چند صداى ساده هدهد نمى تواند آن معانى را برساند. علاوه بر اين، هيچ دليلى نداريم بر اين که هر صدايى که حيوان در نطق مخصوص به خودش يا در صداهاى مخصوصش، از خود سر مى دهد، حس ما مى تواند آن را درک کرده و تميزش دهد. به شهادت اين که يکى از نطق ها که سليمان «عليه السّلام» آن را مى شناخت، سخنانى است که قرآن در آيات بعد، از مورچه بزرگ حکايت کرده و حال آن که اين حيوان، صدايى که به گوش ما برسد، ندارد. و نيز سخن ما را تأييد مى کند کشفى که اخيرا علماى طبيعى امروز کرده اند که اصولا ساختمان گوش انسان طورى است که تنها صداهايى مخصوص و ناشى از ارتعاشات مادى مخصوص را مى شنود و آن، ارتعاشى است که در ثانيه کمتر از شانزده هزار و بيشتر از سى و دو هزار نباشد، که اگر ارتعاش جسمى کمتر از آن و يا بيشتر از آن باشد، حسّ سامعه و دستگاه شنوايى انسان، از شنيدن آن عاجز است. ولى معلوم نيست که حس شنوايى ساير حيوانات نيز، از شنيدن آن عاجز باشد. ممکن است آنچه را که ما نمى شنويم و يا بعضى از آن ها را، ساير حيوانات بشنوند. دانشمندان حيوان شناس هم، به عجايبى از فهم دقيق و درک لطيف بعضى حيوانات مانند اسب و سگ و ميمون و خرس و زنبور و مورچه و غير آن برخورده اند، که به نظير آن ها در اکثر افراد آدميان بر نخورده اند. پس از آنچه گذشت، روشن شد که: از ظاهر سياق بر مى آيد که براى مرغان، منطقى است که خداى سبحان، علم آن را تنها به سليمان «عليه السّلام» داده بود. و اين که بعضى از مفسران گفته اند که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۰۰ «نطق مرغان»، معجزه اى براى آن جناب بوده و گرنه خود مرغان، هيچ يک زبان و نطق ندارند، حرف صحيحى نيست. «وَ أُوتِينَا مِن کُلّ شَئٍ» - يعنى: خداى تعالى، از هر چيزى به ما عطايى داده. و جملۀ «از هر چيزى»، هرچند شامل تمامى موجوداتى مى شود که ممکن است وجودش فرض شود، چون مفهوم «شئ: چيز»، از عمومی ترين مفاهيم است. مخصوصا وقتى کلمۀ «کُل: هر» نيز بر سرش در آيد - وليکن از آن جايى که مقام آن جناب، مقام «حديث به نعمت» بوده، ناچار مقصود از کلمۀ «هر چيز»، تنها هر چيزى است که اگر به آدمى داده شود، مى تواند از آن متنعم شود، نه هر چيز. پس قهرا کلمۀ «کُلّ شَئ» در آيه شريفه، مقيد مى شود به نعمت هايى مانند: علم و نبوت و ملک و حکم - قدرت بر داورى صحيح - و ساير نعمت هاى مادى و معنوى. «إنَّ هَذَا لَهُوَ الفَضلُ المُبِين »- اين شکرى است از سليمان «عليه السّلام» که بدون عجب و کبر و غرور، همان «حديث به نعمت» قبل را تأکيد مى کند. زيرا همه نعمت ها را به خدا نسبت داد. در يک جا گفت: «عُلِّمنَا» (علم منطق طير را به ما داده اند). يک جا گفت: «أُوتِينَا» (و از هر چيز به ما داده اند)، اين جا هم ،آن دو جمله را تأکيد نموده، مى گويد: «همه اين ها، فضلى است آشکارا از خدا»، هر چند که بعضى از مفسران احتمال داده اند که: جملۀ اخير، کلام خدا باشد، نه سخن سليمان، ولى سياق اين احتمال را نمى پذيرد. رده:تفسیر المیزان