تفسیر المیزان

و در تفسير عياشى، از جابر، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که گفت: خدمت آن جناب بودم، عرض کردم: ممکن است بفرماييد تفسير آيه: «إنَّ عِبَادِى لَيسَ لَکَ عَلَيهِم سُلطَانٌ» چيست؟ فرمود: خداى تعالى، در اين جمله مى فرمايد: تو نمى توانى بندگان مرا به بهشت و يا دوزخ وارد کنى. رواياتى در بيان مراد از درهاى جهنم، در آیه: «لَهَا سَبعَةُ أبوَاب...» و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «لَهَا سَبعَةُ أبوَاب...» از معصوم نقل کرده که فرمود: خداى تعالى، در اين جمله مى فرمايد: اهل هر مذهبى از درى وارد مى شوند، و براى بهشت، هشت در است. و در الدر المنثور است که احمد - در کتاب الزهد - از خطاب بن عبدالله روايت کرده که گفت: على «عليه السلام» فرمود: هيچ مى دانيد درهاى جهنم چگونه است؟ ما گفتيم: لابد مثل همين درهاى دنيا است. فرمودند: نه، وليکن اين طور است. آنگاه دست خود روى دست گذاشت (که اشاره به طبقات آن است). و در همان کتاب است که ابن مبارک، هناد، ابن ابى شيبه، عبد بن حميد و احمد - در کتاب الزهد - و ابن ابى الدنيا - در کتاب صفة النار - و ابن جرير، ابن ابى حاتم و بيهقى - در کتاب البعث - از چند طريق، از على «عليه السلام» روايت کرده که گفت: جهنم، هفت در دارد، بعضى فوق بعضى ديگر قرار دارد. وقتى اولى پُر شد، دومى را پُر مى کنند، آنگاه سومى را تا همه اش، پُر شود. باز، در همان کتاب آمده که ابن مردويه و خطيب در تاريخش، از انس روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در معناى آيه: «لِکُلِّ بَابٍ مِنهُم جُزءٌ مَقسُومٌ» فرمود: جزئى از مردم که به خدا شرک ورزيدند، و جزئى ديگر که در او شک کردند، و جزئى که از او غفلت نمودند. مؤلف: اين روايت، اجزاى درهاى جهنم را مى شمارد، نه خود درها را. و از ظاهر سياق بر مى آيد که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نمى خواهد اجزاء را منحصر در آن سه جزء کند. و در همان کتاب است که ابن مردويه، از ابوذر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود براى جهنم، درى است که از آن داخل نمى شود، مگر کسى که عهد مرا در باره اهل بيتم بشکند و خيانت نمايد، و بعد از من خون آنان را بريزد. باز، در همان کتاب است که احمد و ابن حبان و طبرى و ابن مردويه و بيهقى - در کتاب البعث - از عتبة بن عبدالله، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت آورده اند که فرمود: براى بهشت، هشت در و براى جهنم هفت در است، که بعضى افضل از بعض ديگر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۶۰ مؤلف: اين روايات به طورى که ملاحظه مى فرماييد، بيان گذشته ما را تأييد مى کنند. چند روايت در تفسير آیه: «إخوَاناً عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِين» و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ نَزَعنَا مَا فِى صُدُورِهِم مِن غِلٍّ»، از معصوم نقل کرده که فرمود: «غِلّ»، به معناى عداوت است. و در تفسير برهان، از حافظ ابونعيم، از رجال سندش، از ابوهريره روايت کرده که گفت: على بن ابى طالب «عليه السلام»، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» پرسيد: يا رسول الله! کداميک از ما در دل تو محبوبتريم؟ من يا فاطمه؟ فرمود: فاطمه، محبوب تر است نزد من از تو، ولى تو گرانقدرترى از او، و گويا تو را و او را مى بينم که کنار حوضم، مردم را از آن دور می کنى، و کنار آن حوض، به عدد ستارگان آفتابه هایى هست، و تو و حسن و حسين و حمزه و جعفر در بهشتيد، و چون برادرانى مقابل هم، بر تخت ها قرار داريد، و تو و شيعيانت با من هستيد. آنگاه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اين آيه را قرائت کردند: «إخوَاناً عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِين»، و فرمودند: آن چنان در برابر هم هستيد که به پشت سر يکديگر نمى نگريد. و نيز، در همان کتاب است که ابن مغازلى - در کتاب المناقب خود، بدون سند، از زيد بن ارقم روايت کرده که گفت: بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» وارد شدم، فرمود: من مى خواهم ميان شما امت، عقد اخوت برقرار کنم، همان طور که ميان ملائکه برادرى برقرار است. آنگاه به على فرمود: تو برادر من هستى. و سپس تلاوت فرمودند: «إخوَاناً عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِين». و فرمودند: دوستانى که دوستی شان براى خداست، بعضى به بعضى ديگر نظر مى کنند. مؤلف: صاحب البرهان، اين روايت را، از احمد، در کتاب مسندش، بدون سند، از زيد بن ارقم، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نيز نقل کرده، و روايت مفصل است. در اين دو روايت که در تفسير «عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِين» فرموده: «احدى پشت سر ديگرى را نمى نگرد»، و يا «دوستان خدايى، بعضى به بعضى نظر مى کنند»، اشاره فرموده اند به اين که تقابل در آيه، کنايه از اين است که در آن جا ديگر مانند دنيا، در پى عيب جويى يکديگر نيستند. چون غل و کينه ها از دل هايشان بيرون رفته است، و عيب جويى به خاطر کينه درونى است، و اين خود يک معناى لطيفى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۶۱ و استشهاد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به آيه، از باب تطبيق کلى بر مصداق است، نه اين که آيه، فقط در باره اهل بيت «عليهم السلام» نازل شده باشد. زيرا سياق آيه، با اين اختصاص نمى سازد. نظير اين روايت، روايتى است که از على «عليه السلام»، در تفسير آيه نقل شده که فرموده اند: در باره ما اهل بدر نازل شده. و در روايت ديگرى آمده است که: در باره ابوبکر و عمر نازل شده. و در روايت ديگرى که از على بن الحسين «عليهما السلام» نقل شده، فرموده اند: در باره ابوبکر و عمر و على نازل شده. باز، در روايت ديگرى آمده که: در حق على و زبير و طلحه نازل شده. و نيز در روايت ديگرى آمده که: در باره على و عثمان و طلحه و زبير نازل شده. و در روايت ديگرى است که ابن عباس گفت: در باره ده نفر نازل شده: ابوبکر، عمر، عثمان، على، طلحه، زبير، سعد، سعيد، عبدالرحمان بن عوف و عبدالله بن مسعود. و اين روايات، به شهادت اختلافى که در آن ها است، همه تطبيقاتى است که راويان حديث، آيه را با عده اى تطبيق نموده اند، و گرنه خود آيه شريفه و سياق آن، با اين معنا که در باره عدۀ مخصوص نازل شده باشد، نمى سازد. و چگونه مى سازد و حال آن که در مقام بيان قضايى است که خداى تعالى، در بنى نوع بشر از اول خلقت تا به امروز اجراء نموده، مى باشد و در سياق آن، داستان دستور يافتن ملائکه به سجده بر آدم و امتناع ابليس از آن، و رانده شدنش، و نقل قضاهاى رانده شده بعد از آن قرار گرفته، و اين مسائل مربوط به خصوص اشخاص نامبرده نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۶۲ آيات ۴۹ - ۸۴ سوره حجر نَبِّىْ عِبَادِى أَنِّى أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ(۴۹) وَ أَنَّ عَذَابى هُوَ الْعَذَابُ الاَلِيمُ(۵۰) وَ نَبِّئْهُمْ عَن ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ(۵۱) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَاماً قَالَ إِنَّا مِنکُمْ وَجِلُونَ(۵۲) قَالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُک بِغُلَامٍ عَلِيمٍ(۵۳) قَالَ أَبَشَّرْتُمُونى عَلى أَن مَسَّنىَ الْکبرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ(۵۴) قَالُوا بَشَّرْنَاک بِالْحَقِّ فَلا تَکُن مِنَ الْقَانِطِينَ(۵۵) قَالَ وَ مَن يَقْنَط مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلّا الضَّالُّونَ(۵۶) قَالَ فَمَا خَطبُکُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ(۵۷) قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ(۵۸) إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ(۵۹) إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابرِينَ(۶۰) فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ(۶۱) قَالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُّنکرُونَ(۶۲) قَالُوا بَلْ جِئْنَاک بِمَا کانُوا فِيهِ يَمْترُونَ(۶۳) وَ أَتَيْنَاک بِالْحَقِّ وَ إِنَّا لَصَادِقُونَ(۶۴) فَأَسرِ بِأَهْلِک بِقِطعٍ مِنَ الَّيْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَ لا يَلْتَفِت مِنکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ(۶۵) وَ قَضيْنَا إِلَيْهِ ذَلِک الاَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطوعٌ مُّصبِحِينَ(۶۶) وَ جَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَستَبْشِرُونَ(۶۷) قَالَ إِنَّ هَؤُلاءِ ضَيْفِى فَلا تَفْضحُونِ(۶۸) وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تُخْزُونِ(۶۹) قَالُوا أَوَ لَمْ نَنْهَک عَنِ الْعَالَمِينَ(۷۰) قَالَ هَؤُلاءِ بَنَاتى إِن کُنتُمْ فَاعِلِينَ(۷۱) لَعَمْرُک إِنَّهُمْ لَفِى سَکْرَتهِمْ يَعْمَهُونَ(۷۲) فَأَخَذَتهُمُ الصَّيْحَةُ مُشرِقِينَ(۷۳) فَجَعَلْنَا عَلِيهَا سَافِلَهَا وَ أَمْطرْنَا عَلَيهِمْ حِجَارَةً مِّن سِجِّيلٍ(۷۴) إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّلْمُتَوَسمِينَ(۷۵) وَ إِنَّهَا لَبِسبِيلٍ مُّقِيمٍ(۷۶) إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِّلْمُؤْمِنِينَ(۷۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۶۳ وَ إِن کانَ أَصحَابُ الاَيْکَةِ لَظالِمِينَ(۷۸) فَانتَقَمْنَا مِنهُمْ وَ إِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ(۷۹) وَ لَقَدْ کَذَّب أَصحَابُ الحِْجْرِ الْمُرْسلِينَ(۸۰) وَ آتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَکانُوا عَنهَا مُعْرِضِينَ(۸۱) وَ کانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الجِْبَالِ بُيُوتاً آمِنِينَ(۸۲) فَأَخَذَتهُمُ الصَّيْحَةُ مُصبِحِينَ(۸۳) فَمَا أَغْنى عَنهُم مَّا کانُوا يَکْسِبُونَ (۸۴) «ترجمه آیات» بندگان مرا خبر ده که به درستى من آمرزگار مهربانم. (۴۹) و (نيز خبر ده) که عذاب من، همانا عذابى دردناک است. (۵۰) و با خبرشان ساز از داستان ميهمانان ابراهيم. (۵۱) آن روزى که بر او در آمدند، و سلام گفتند. او گفت: ما از شما بيمناکيم. (۵۲) گفتند: نترس که ما ( آمده ايم تا) تو را به فرزندى دانا بشارت دهيم. (۵۳) گفت: آيا بشارتم مى دهيد (به فرزنددار شدن)، با اين پيرى و ضعف که مراست، ديگر چه بشارتى به من مى دهيد؟ (۵۴) گفتند: به حق بشارتت مى دهيم، از نوميدان مباش. (۵۵) گفت: جز گمراهان، چه کسى از رحمت پروردگارش مأيوس مى شود. (۵۶) پرسيد: اى فرستادگان (خدا)، براى چه مهمى آمده ايد؟ (۵۷) گفتند: مأمور عذاب قومى مجرميم. (۵۸) مگر خاندان لوط که همگيشان را از عذاب نجات مى دهيم. (۵۹) مگر همسرش را، که چنين تقدير کرده ايم که او از باقى ماندگان در محل عذاب باشد. (۶۰) پس وقتى فرستادگان به خاندان لوط وارد شدند. (۶۱) گفت: شما مردمى ناشناسيد. (۶۲) گفتند: نه، بلکه براى همان امرى که قومت در آن شک داشتند (و باور نمى کردند)، آمده ايم. (۶۳) و ما به حق نزد تو آمده ايم، و ما راست گويانيم. (۶۴) پس خاندانت را شبانه بيرون ببر، و خودت دنبالشان به راه بيفت، و مواظب باش احدى از شما، به پشت سر خود ننگرد، و راهى که مأمور شده ايد، بگيريد و برويد. (۶۵) و به او رسانديم که اين امر قضایى است رانده شده، که صبحگاهان، نسل اين مردم برافتادنى است. (۶۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۶۴ از آن سو، مردم شهر در حالى که به يکديگر مژده مى دادند، به طرف خانه لوط هجوم آوردند. (۶۷) لوط گفت: اينان ميهمانان من اند، مرا رسوا مکنيد. (۶۸) و از خدا بترسيد، و مرا خوار مسازيد. (۶۹) گفتند: مگر به تو نگفتيم کسى را به خانه ات راه مده. (۷۰) لوط (از ناچارى دختران خود را عرضه کرد تا شايد از تجاوز ميهمانانش صرف نظر کنند و) گفت: اگر هم مى خواهيد کارى بکنيد، اين دختران من حاضرند. (۷۱) به جان تو اى محمّد که قوم نامبرده، در مستى خود، آن چنان بودند که نمى فهميدند چه مى کنند. (۷۲) پس ناگهان در هنگام طلوع آفتاب، صيحه اى کارشان بساخت. (۷۳) و ما شهرشان را زير و رو کرديم و سنگى از سجّيل بر آنان بباريديم. (۷۴) در اين داستان، آياتى است براى مردم متفرس و چيز فهم. (۷۵) و هم در راهى است استوار. (۷۶) آرى در اين داستان، آيتى است براى مؤمنان. (۷۷) و به درستى که اصحاب «ايکه»، ستمکاران بودند. (۷۸) ما از ايشان انتقام گرفتيم، و به درستی که اين دو قوم، بر سرِ شاهراهى قرار دارند. (۷۹) اصحاب «حجر» هم، فرستادگان خدا را تکذيب کردند. (۸۰) و هرچه ما معجزه برايشان فرستاديم، از آن اعراض نمودند. (۸۱) از کوه ها، خانه ها مى کندند، در حالى که خاطر جمع و در امن بودند. (۸۲) ولى صيحه، ايشان را در صبحگاهى بگرفت. (۸۳) و آنچه زحمت کشيده بودند، به دردشان نخورد. (۸۴) «بیان آیات» بعد از آن که خداى تعالى، پيرامون استهزایى که مشرکان به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و کتاب نازل بر او، و همچنين پيرامون اقتراح آنان که بايد ملائکه را بياورد و اين که اگر ملائکه را هم بياورد، ايمان نخواهند آورد، با روشن ترين بيان بحث فرمود. اينک در اين آيات، شروع به نصيحت آنان نموده، در دو آيه اول بشارت و انذار مى دهد، و آنگاه با ذکر داستانى که جامع هر دو جهت است - يعنى داستان ميهمانان ابراهيم «عليه السلام»، که براى او بشارت آورده بودند، آن هم بشارتى که هيچ انتظارش را نداشت، و براى قوم لوط «عليه السلام» عذاب آورده بودند، آن هم عذابى که از شديدترين عذاب ها بود - مطلب را تأييد فرمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۶۵ و سپس با اشاره اى اجمالى به داستان «اصحاب أيکه»، که قوم شعيب «عليه السلام» بودند و اصحاب «حِجر»، که مردم و قوم صالح «عليه السلام» بودند، تأييد ديگرى کرد. از رحمت و مغفرت خدا نااميد نباشيد «نَبىْ عِبَادِى أَنى أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَ أَنَّ عَذَابى هُوَ الْعَذَاب الاَلِيمُ»: مقصود از کلمۀ «عِبَادِى»، به طورى که از سياق آيات استفاده مى شود، مطلق بندگان است، و سخن آن کس که گفته: «مراد از آن، همان متقين و يا مُخلَصين است که قبلا گفتگويش بود»، سخنى است غير قابل اعتناء. و اگر هر دو جمله را اسميه آورد و بر سرشان «أنّ» در آورد - که دلالت بر تأکيد دارد - و نيز ضمير فصل آورد، يعنى در اول فرمود: «أنَا الغَفُور»، و در دومى فرمود: «هُوَ العَذَاب»، و اگر بر سرِ خبر «الغَفُور» و «العَذَاب»، الف و لام آورد، همه براى اين است که صفات مذکور در آيه را تأکيد کند و بفهماند مغفرت و رحمت، و اليم بودن عذاب، به آخرين درجه و نهايت حد خود رسيده اند، به طورى که ديگر نمى توان با هيچ مقياسى آن ها را اندازه گيرى نمود، و چيزى را با آن ها قياس کرد. آرى، هيچ مغفرت و رحمتى نيست مگر اين که ممکن است فرض شود که مانعى نگذارد آن مغفرت و رحمت به ما برسد، و يا اندازه گيرى بتواند آن را اندازه بگيرد، و يا حدّى برايش معين نمايد. ولى خداى تعالى، چنين نيست که کسى بتواند جلو مغفرت او را بگيرد (لَا مُعَقِّبَ لِحُکمِهِ)، و يا بدون مشيّت او، امرى آن را تحديد نمايد. پس با اين حال ديگر جایز نيست کسى از مغفرت او مأيوس و از روح و رحمتش نااميد گردد. زيرا نمى توان اين يأس و نوميدى را به مانعى که جلو مغفرت خدا را بگيرد، توجيه نمود. تنها چيزى که مايه وحشت است و بايد هم باشد، ترس از خود خداى تعالى است. همچنان که بعد از آيه مربوط به مغفرت و رحمت که دارد: «لَا تَقنَطُوا مِن رَحمَةِ اللهِ إنَّ اللهَ يَغفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إنَّهُ هُوَ الغَفُورُ الرَّحِيم»، دنبالش فرموده: «وَ أنِيبُوا إلَى رَبِّکُم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه : ۲۶۶ و نيز کسى نيست که عذاب او را سبک شمرده، يا احتمال دهد که روزى خداى تعالى نتواند عذاب کند و يا از مکر او ايمن شود. چون خدا غالب بر امر خويش است: «وَ اللهُ غَالِبٌ عَلَى أمرِهِ»، و کسى نمى توانند از مکر او ايمن شود، مگر مردم زيانکار: «وَ لَا يَأمَنُ مَکرَ اللهِ إلَّا القَومُ الخَاسِرُونَ». بيان آيات مربوط به ورود مهمانان ابراهيم«ع» «وَ نَبِّئْهُمْ عَن ضيْفِ إِبْرَاهِيمَ»: «ضَيف»، به معناى ميهمان است، که هم بر يک نفر اطلاق مى شود و هم بر جمع، و چه بسا که جمع آن «أضيَاف» و «ضُيُوف» و «ضَيفَان» بيايد، وليکن به طورى که گفته شد، فصيح تر همان است که در تثنيه و جمع هم، به شکل مفرد آورده شود. براى اين که اين کلمه در اصل مصدر بوده، و مصدر به طور کلّى، در تثنيه و جمع، مفرد مى آيد. و مراد از «ضَيف إبراهيم»، ملائکه مکرّمى است که براى بشارت به او و اين که به زودى صاحب فرزند مى شود، و براى هلاکت قوم لوط فرستاده شدند. و اگر آنان را ضيف (ميهمان) ناميده، براى اين بوده که به صورت ميهمان بر او وارد شدند. «إذ دَخَلُوا عَلَيهِ فَقَالُوا سَلَاماً قَالَ إنَّا مِنکُم وَجِلُونَ * قَالُوا لَا تَوجَل إنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ»: ضمير جمع در «دَخَلُوا» و همچنين در «قَالُوا»، به ملائکه بر مى گردد. پس ملائکه سلام کردند. کلمۀ «سَلَاماً»، نوعى تحيت است که تقدير «نُسَلِّمُ عَلَيکَ سَلَاماً» است. يعنى بر تو سلام مى کنيم، سلامى مخصوص. و معناى کلام ابراهيم که گفت: «إنَّا مِنکُم وَجِلُون»، اين است که ما از شما مى ترسيم. چون کلمۀ «وَجَل»، به معناى ترس است. و اين سخن ابراهيم بعد از آن بود که ملائکه نشسته، و ابراهيم براى آنان گوساله اى بريان حاضر کرد، و ميهمانان از خوردنش امتناع کردند، که در سوره «هود» دارد: «وقتى ديد دستشان به غذا نمى رسد، ناشناس و دشمنشان پنداشت، و از آنان احساس ترس نمود». پس در آيات مورد بحث، بنابر خلاصه گويى بوده، و اين خصوصيات را نقل نکرده. ملائکه، در پاسخ وى، براى تسکين ترس او و تأمين خاطرش گفتند: ما فرستادگان پروردگار تو هستيم و نزد تو آمده ايم تا به فرزندى دانا بشارتت دهيم. و شايد مقصود از «عليم»، داناى معمولى نباشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۶۷ بلکه داناى به تعليم الهى و به وحى آسمانى باشد که در اين صورت، آيه شريفه، نظير آيه ديگرى مى شود که در باره اسحاق فرموده: «فَبَشَّرنَاهُ بِإسحَاقَ نَبِيّاً». تعجب ابراهيم «ع»، از بشارت داده شدن به فرزند، در کنهسالی «قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِى عَلَى أَن مَسَّنِىَ الْکِبرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ»: ابراهيم، وقتى اين بشارت را می شنيد که پيرى سالخورده بود، آن هم پيرمردى که در دوران جوانی اش، از همسرش فرزنددار نشده بود. و معلوم است که عادتا در چنين حالى از فرزنددار شدن مأيوس بود. لذا پیامبری بزرگوار مانند ابراهيم، بزرگتر از آن است که از رحمت خدا و نفوذ قدرت او مأيوس باشد. و به همين جهت، دنباله کلام ملائکه پرسش کرد که: آيا در چنين جاى و روزى، مرا به فرزنددار شدن بشارت می دهيد؟ آن هم از همسر سالخورده عقيمى، که در جاى ديگر، قرآن از قول خود او نقل شده که به پيرى خود اعتراف کرده است. کلمۀ «کِبَر»، در جملۀ «أبَشَّرتُمُونِى عَلَى أن مَسَّنِىَ الکِبَر»، کنايه از پيرى و سالخوردگى است. کلمۀ «مَسّ»، به معناى رسيدن آن است و معلوم است که رسيدن پيرى، عبارت است از: پديدار گشتن آثار آن، از قبيل رفتن نيروى جوانى و جايگزين شدن ضعف قوا. و معناى اين جمله، اين است که: من از بشارت شما تعجب مى کنم که در اين حال و اين وضع که پيرى خميده شده و جوانى را پشت سر نهاده ام و نيروى بدنی ام به آخر رسيده، با اين حال صاحب فرزند شوم. زيرا عادتا چنين چيزى، براى چنين کسى محال است. جملۀ «فَبِمَ تُبَشِّرُون»، تفريع بر جملۀ «مَسَّنِىَ الکِبَر» است و استفهام از بشارتى است که دادند. کأنّه شک کرده در اين که آيا بشارتشان، راستى همان بشارت به فرزند بود، يا به چيز ديگر. و لذا دوباره پرسيد: به چه چيز بشارتم مى دهيد؟ نه اين که خواسته باشد استبعاد کند. و اين گونه سؤالات، در کلمات مردم شايع است که وقتى چيزى مى شنوند که به نظرشان عجيب مى رسد، مى پرسند: «چه مى گويى»؟ «مقصودت چيست»؟ «چکار دارى مى کنى»؟ «قَالُوا بَشَّرْنَاک بِالْحَقِّ... إِلّا الضَّالُّونَ»: حرف «باء» در کلمۀ «بِالحَقّ»، «باء» مصاحبت است، که آيه را چنين معنا می دهد: بشارت ملازم با حق و غيرمنفک از آن است. پس تو به صرف اين که بعيد به نظرت می رسد، آن را انکار مکن تا در زمره نوميدان از رحمت خدا نباشى. اين جمله، پاسخ ملائکه است به ابراهيم. ابراهيم «عليه السلام» هم، در قبال گفته آنان به طور کنايه، سخنشان را تأييد و اعتراف نموده، به عنوان استفهام انکارى گفت: «کيست که از رحمت پروردگار خود نوميد شود، جز گمراهان». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۶۸ و چنين فهمانيد که نوميدى از رحمت پروردگار، از خصائص گمراهان است و من از گمراهان نيستم. پس پرسشم، پرسش يک نفر نوميد که به خاطر نوميدى، فرزنددار شدن در اين سنين را بعيد بشمارد، نيست. «قَالَ فَمَا خَطبُکُمْ أَيُّهَا الْمُرْسلُونَ»: کلمۀ «خَطب»، به معناى کارى بس بزرگ و خطرناک است. و اگر ملائکه را به عنوان «مُرسَلين» خطاب کرد، به خاطر اين بود که خود آنان، خود را به عنوان فرستادگان خدا معرفى کرده بودند. و معنى آيه روشن است. مراد از اين که همسر لوط از «غابرين» بوده، چیست؟ «قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ * ... لَمِنَ الْغَابرِينَ»: در مفردات مى گويد: کلمۀ «غَابِر»، به معناى ماندن کسى بعد از رفتن مصاحب اوست. در قرآن کريم فرموده: «إلَّا عَجُوزاً فِى الغَابِرِين». يعنى: آن کسى که عمرش طولانى شده باشد. بعضى هم گفته اند: مقصود از آن، کسى است که باقى مانده و با لوط بيرون نشده است. بعضى ديگر گفته اند: آن هايى که بعد از عذاب باقى ماندند. و در آيه اى ديگر آمده: «إلَّا امرَأتَکَ کَانَت مِنَ الغَابِرين». و در آيه ديگر آمده: «قَدَّرنَا إنَّهَا لَمِنَ الغَابِرِين». تا آن جا که مى گويد: «غبار»، به معناى مابقى خاکى است که در فضا پخش شده. اين کلمه بر وزن «دخان» و «عثار» و امثال آن دو مى باشد، که دلالت بر بقاياى چيزى مى کنند. و شايد از همين جهت است که هم گذشته و هم آينده را زمان «غابر» گويند. اما گذشته را زمان «غابر» گويند، به عنايت اين که آثارى از گذشته باقى مانده و تا زمان حاضر پيش نيامده، و اما آينده را زمان «غابر» مى گويند، آن هم به اين عنايت است که هنوز مانند گذشته فانى و نابود نشده، بلکه وجود دارد و باقى است. آيات مورد بحث، پاسخ ملائکه به سؤال ابراهيم است که گفتند: ما از ناحيه خداى سبحان فرستاده شده ايم به سوى قومى مجرم و گناهکار. و اگر اسم آن قوم را نياوردند، از اين باب بود که نخواستند زبان خود را به اسم پليد آنان آلوده کنند. آنگاه از آن قوم، عده اى را استثناء فرموده: «إلَّا آلَ لُوطٍ: مگر آل لوط را»، که عبارتند از: لوط و بستگان نزديکش. همين جمله بود که معلوم کرد مقصود از آن قوم، کدام قوم است. آنان را، همه شان را از عذاب نجات خواهيم داد. از ظاهر سياق بر مى آيد که استثناء منقطع باشد (چون لوط و اهل او، مجرم نبودند، تا استثناء آنان متصل باشد). آنگاه از اين مستثنا، يعنى لوط و بستگانش، زنش را استثناء کردند، تا بفهمانند نجات شامل حال او نمى شود و به زودى عذاب خدا، او را هم خواهد گرفت و هلاکش خواهد ساخت. لذا گفتند: «إلَّا امرَأتَهُ قَدَّرنَا إنَّهَا لَمِنَ الغَابِرِين»: مگر همسرش که او از باقى ماندگان است. يعنى بعد از بيرون شدن لوط و نجات يافتن، او با قوم باقى مى ماند و دستخوش هلاک مى گردد. ما، تفصيل داستان ميهمانان ابراهيم را، در سوره «هود»، در جلد دهم اين کتاب، در تحت يک عنوان مستقل آورده ايم. «فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسلُونَ * قَالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُّنکرُونَ»: لوط به فرشتگان گفت: شما قومى ناشناسيد، براى اين که ملائکه به صورت جوانانى زيباروى و بى موى، در برابر او مجسّم شده بودند و او از ديدن ايشان، با سابقه اى که از قوم خود داشت، که کارشان فحشاء است، دچار وحشت گرديد، که ما اين برخورد را هم در سوره «هود» شرح داديم. قضاى الهى به قطع نسل و انقراض قوم لوط «قَالُوا بَلْ جِئْنَاک بِمَا کانُوا فِيهِ يَمْترُونَ * وَ أَتَيْنَاک بِالْحَقِّ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ»: کلمۀ «يَمتَرُون»، از «امتراء» و امتراء از «مريه» است، که به معناى شک است. و منظور اين است که ما آن خبرى را آورديم که اين مردم در آن شک مى کردند و هرچه تو انذارشان مى دادى، باور نمى نمودند. و مراد از اين که فرمود «أتَينَاکَ بِالحَقّ: حق را آورده ايم»، قضاء حقى است که خدا در باره قوم لوط رانده بود و ديگر مفرّى از آن باقى نبود، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ إنَّهُم آتِيهِم عَذَابٌ غَيرُ مَردُودٍ». بعضى از مفسران گفته اند: مراد از جملۀ مذکور، آوردن عذابى است که شکى در آن نيست، وليکن معنايى که ما گفتيم، بهتر است. در آيات اين داستان، تقديم و تأخير است. البته تقديم و تأخير که مى گوييم، منظورمان اين نيست که اختلالى در ترتيب نزولى آن در هنگام تأليفش به وجود آمده باشد، بدين معنى که آيه اى که در هنگام نزول مؤخّر بوده، مقدّم و بالعکس شده باشد، بلکه منظورمان اين است که خداى تعالى، گوشه هايى از داستان لوط را در غير آن محلى که ترتيب طبيعى اقتضاء مى نمايد و داستان سرایى ايجاب مى کند، ذکر فرموده. و اين، به خاطر نکته اى است که فهماندن آن ايجاب مى کند. ترتيب داستان آن طور که در سوره «هود» آمده و اعتبار هم مساعد آن است، ايجاب مى کرد، که در اين سوره جملۀ «فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوط» تا آخر دو آيه - جلوتر از ساير آيات و دنبال آن دو آيه «وَ جَاءَ أهلُ المَدِينَة» - تا آخر شش آيه - و سپس جملۀ «قَالُوا بَل جِئنَاکَ» - تا آخر چهار آيه - و آنگاه آيه «فَأخَذَتهُمُ الصَّيحَةُ مُشرِقِين» - تا آخر آيات - قرار گرفته باشد. و حقيقت اين تقديم و تأخير، اين است که: داستان لوط مشتمل بر چهار فصل است، که در اين سوره، فصل سوم بين فصل اول و دوم قرار گرفته. يعنى آيه: «وَ جَاءَ أهلُ المَدِينَة» مؤخّر شده تا آخر آن. يعنى جملۀ «لَعَمرُکَ إنَّهُم لَفِى سَکرَتِهِم يَعمَهُون»، متصل به اول فصل دوم که فرموده: «فَأخَذَتهُمُ الصَّيحَةُ مُشرِقِين» بشود، تا در نتيجه غرضى که در استشهاد به داستان در ميان بوده، مجسّم گشته، به بهترين وجه روشن شود. و آن غرض، عبارت بود از اين که: بفهماند عذاب الهى که به اين قوم نازل شد، بدون سابقه بود. وقتى فرارسيد که محکومان به آن عذاب، سرگرم و سرمست زندگى و ايمن از خطر بودند، به طورى که به خاطر احدى خطور نمى کرد که چنين عذابى در پيش است، و اين، براى آن است که وحشت آورتر و حسرت آميزتر و دردناک تر باشد. نظير اشاره به اين نکته در آخر داستان اصحاب «حِجر» - که بعدا مى آيد - به کار رفته، که آيه: «وَ کَانُوا يَنحِتُونَ مِنَ الجِبَالِ بُيُوتاً آمِنِينَ»، متصل به آيه: «فَأخَذَتهُمُ الصَّيحَةُ مُصبِحِين» شده، تا اين نکته را افاده نمايد. و اشاره به اين نکته در آيات مورد بحث، براى روشن شدن آيه: «وَ أنَّ عَذَابِى هُوَ العَذَابُ الأليِم» است، که در اول آيات مذکور قرار دارد - دقت فرماييد. «فَأَسرِ بِأَهْلِک بِقِطعٍ مِّنَ الَّيْلِ...»: کلمه «إسراء»، به معناى سير در شب است. بنابراين، جملۀ «در پاره اى از شب»، تأکيد «إسراء» خواهد بود. و خود جملۀ «بِقِطعٍ مِنَ اللَّيل»، به معناى قسمتى است که از شب بريده شده باشد. و مراد از اين که فرمود: «وَ اتَّبِع أدبَارَهُم»، اين است دنبال اهل خود راه بيفتد و نگذارد کسى جا بماند، و وادارشان کند که به سرعت پيش بروند. و همان طور که فرمود: «وَ لَا يَلتَفِت مِنکُم أحَدٌ»، به پشت سرِ خود نگاه نکنند (و نايستند ببينند چه مى شود). و معناى آيه اين است: حال که ما با عذابى غيرمردود آمده ايم، بر تو واجب است شبانه، اهل و عيالت را برداشته، حرکت کنى. آنان را جلو انداخته، خودت دنبال سرشان بروى، تا کسى از آنان جا نماند و در حرکت سهل انگارى نکنند، و مواظب باش کسى دنبال سرِ خود نگاه نکند، و مستقيم به آن سو که مأمور مى شويد، برويد. از اين جملۀ آخرى، چنين به دست مى آيد که يک راهنماى خدايى، ايشان را هدايت مى کرد و قائدى آنان را به پيش راند. «وَ قَضيْنَا إِلَيْهِ ذَلِک الاَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلاءِ مَقْطوعٌ مُّصبِحِينَ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۷۱ کلمۀ «قَضَاء» در اين آيه - آن طور که گفته اند - معناى وحى را متضمن است، و به همين جهت، با لفظ «إلَى» متعدى شده، و منظور از «أمر»، امر عذاب است. چون جملۀ «أنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقطُوعٌ مُصبِحِين»، آن را تفسير کرده، و کلمۀ «ذَلِکَ» - که براى اشاره به دور است - عظمت خطر و وحشتناکى عذاب را مى رساند. و معناى آيه، اين است که: ما امر عظيم خود را نسبت به عذاب ايشان حتمى نموديم، در حالى که آن را از راه وحى به لوط اعلام نموديم و گفتيم که نسل اين قوم، صبح همين امشب قطع شدنى و آثارشان از نسل و بنا و عمل و هر اثر ديگرى که دارند، محو شدنى است. ممکن هم هست چنين معنا کرد که: ما وحى کرديم به لوط، در حالى که عذاب قوم را حتمى کرده بوديم. «وَ جَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَستَبْشِرُونَ * ... إِن کُنتُمْ فَاعِلِينَ»: از اين که نسبت آمدن را به «اهل شهر» داده، معلوم مى شود جمعيت زيادى بوده اند، به طورى که مى شده گفته شود «اهل شهر» آمدند. رده:تفسیر المیزان