تفسیر المیزان

«قِيلَ لهََا ادْخُلى الصَّرْحَ...»: کلمۀ «صَرح»، به معناى قصر و هر بنايى است بلند و مُشرف بر ساير بناها. و نيز به معناى محلى است که آن را تخت کرده باشند و سقف هم نداشته باشد. و کلمۀ «لُجّة»، به معناى آب بسيار زياد است. و کلمۀ «مُمَرَّد»، اسم مفعول از «تمريد» است، که به معناى صاف کردن است. و کلمۀ «قوارير»، به معناى شيشه است. و اگر فرمود: «بدو گفته شد داخل صرح شو»، گويا گوينده آن، بعضى از خدمتکاران سليمان «عليه السّلام» بوده، که در حضور او، ملکۀ «سباء» را راهنمايى کرده که داخل شود، و اين رسم همۀ پادشاهان بزرگ است. «فَلَمَّا رَأتهُ حَسِبَتهُ لُجَّةً وَ کَشَفَت عَن سَاقَيهَا» - يعنى: وقتى ملکه «سباء» آن صرح را ديد، خيال کرد استخرى از آب است. (چون آن شيشه، خیلی صاف بود). لذا جامه هاى خود را از ساق پا بالا زد، تا دامنش تر نشود. «قَالَ إنَّهُ صَرحٌ مُمَرَّدٌ مِن قَوَارِير» - گويندۀ اين سخن، سليمان است، که به آن زن، مى گويد: اين «صرح»، لُجّه نيست، بلکه «صرحى» است که از شيشه ساخته شده. پس ملکۀ «سباء» وقتى اين همه عظمت از مُلک سليمان ديد و نيز آن داستان را که از جريان هُدهُد و برگرداندن هدايا، و نيز آوردن تختش از «سباء» به دربار وى به خاطر آورد، ديگر برايش شکی نماند که اين ها، همه معجزات و آيات نبوت او است و کار حزم و تدبير نيست. لذا در اين هنگام گفت: «رَبِّ إنِّى ظَلَمتُ نَفسِى...». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۳ «قَالَت رَبِّ إنِّى ظَلَمتُ نَفسِى وَ أسلَمتُ مَعَ سُلَيمَانَ لِلهِ رَبِّ العَالَمِين» - در گفتار خود، نخست به درگاه پروردگارش استغاثه مى کند، و به ظلم خود، که خداى را از روز اول و يا از هنگامى که اين آيات را ديد، نپرستيده، اعتراف نمود. سپس به اسلام و تسليم خود در برابر خدا شهادت داد. و در اين جمله اش که گفت: «أسلَمتُ مَعَ سُلَيمَانَ لِلّه»، التفاتى نسبت به خداى تعالى به کار برد. التفات از خطاب به غيبت، و وجه اين التفات، اين است که خواست از ايمان اجمالى به خدا در جملۀ «رَبِّ إنِّى ظَلَمتُ نَفسِى»، به توحيد صريح انتقال يابد. چون در جملۀ بعدى، اسلام خود را بر طريقه اسلام سليمان دانست، که همان توحيد صريح باشد، و آنگاه تصريح خود را با جملۀ «رَبِّ العَالَمِين» تأکيد کرد. يعنى اقرار دارم که جز خدا در هيچ جاى عالَميان، ربّى نيست و اين، همان «توحيد در ربوبيت» است، که مستلزم «توحيد در عبادت» است، که مشرکان (و از آن جمله آفتاب پرستان)، قائل به آن نيستند. گفتارى پيرامون داستان سليمان «ع» * ۱ - آنچه در قرآن از داستان او آمده: در قرآن کريم، از سرگذشت آن جناب، جز مقدارى مختصر نيامده. چيزى که هست، دقت در همان مختصر، آدمى را به همه داستان هاى او و مظاهر شخصيت شريفش، راهنمايى مى کند. يکى اين که: آن جناب، فرزند و وارث داود «عليه السّلام» بود، که در اين باره فرمود: «وَ وَهَبنَا لِدَاوُدَ سُلَيمَان». و نيز فرموده: «وَ وَرِثَ سُلَيمَانُ دَاوُدَ». يکى ديگر اين که: خداى تعالى، مُلکى عظيم به او داد. جن و طير و باد را برايش مسخّر کرد و زبان مرغان را به وى آموخت، که ذکر اين چند نعمت، در کلام مجيدش مکرر آمده است. در سوره بقره، آيه ۱۰۲، در سوره انبياء، آيه ۸۱، در سوره نمل، آيه ۱۶ تا ۱۸، در سوره سباء، آيه ۱۲ تا ۱۳ و در سوره ص، آيه ۳۵ تا ۳۹. قسمت سوم، آن است که به مسأله انداختن جسد، بر روى تخت وى اشاره مى کند، که در سوره «ص»، آيه ۳۳ واقع است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۴ قسمت چهارم: آيات مربوط به «عرض صافنات جِياد»، بر وى است، که در آيات ۳۱ تا ۳۳ سوره «ص»، آمده است. قسمت پنجم: آياتى است که به مسأله داورى او، در مسأله افتادن گوسفند در زراعت پرداخته، و اين آيات در سوره انبياء، آيه ۷۸ تا ۷۹ آمده است. قسمت ششم: اشاره به داستان مورچه است، که در سوره مورد بحث، آيه ۱۸ و ۱۹ آمده. قسمت هفتم: آيات مربوط به داستان هُدهُد و ملکه «سباء» است، که در همين سوره، آيات ۲۰ تا ۴۴ آمده. قسمت هشتم: آيه مربوط به کيفيت درگذشت آن جناب است، که در سوره «سباء»، آيه ۱۴ واقع شده، و ما شرحى که مربوط به يک يک اين هشت قسمت است، در ذيل آياتش در اين کتاب آورديم. * ۲ - آیاتی که آن جناب را می ستاید: در قرآن کريم، در پانزده - شانزده مورد، نام آن جناب را آورده و ثناى بسيارى از او کرده. «بنده اش» خوانده، «أوّابش» ناميده و فرموده: «نِعمَ العَبدُ إنَّهُ أوَّابٌ». و به علم و حکمتش ستوده و فرموده: «فَفَهَّمنَاهَا سُلَيمَانَ وَ کُلّاً آتَينَا حُکماً وَ عِلماً». و نيز فرموده: «وَ لَقَد آتَينَا دَاوُدَ وَ سُلَيمَانَ عِلماً». و باز فرموده: «يَا أيُّهَا النَّاسُ عُلِّمنَا مَنطِقَ الطَّير». و او را از انبياء «مهدى» و «راه يافته» خوانده، فرموده: «وَ أيُّوبَ وَ يُونُسَ وَ هَارُونَ وَ سُلَيمَان». و نيز فرموده: «وَ نُوحاً هَدَينَا مِن قَبلُ وَ مِن ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سُلَيمَانَ». * ۳ - سليمان«ع»، در عهد عتيق: داستان آن جناب در کتاب «ملوک اول» آمده، و بسيار در حشمت و جلالت امر او و وسعت مُلکش و وفور ثروتش و بلوغ حکمتش سخن گفته، ليکن از داستان هايش که در قرآن ذکر شده، جز همين مقدار نيامده که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۵ وقتى ملکۀ «سباء»، خبر سليمان را شنيد و شنيد که معبدى در اورشليم ساخته و او، مردى است که حکمت داده شده، بار سفر بست و نزدش آمد و هدايايى بسيار آورد و با او ديدار کرد و مسائل بسيارى به عنوان امتحان از او پرسيد و جواب شنيد. آنگاه برگشت. عهد عتيق، بعد از آن همه ثناء که براى سليمان کرده، در آخر، به وى اسائه ادب کرده و گفته که: وى، در آخر عمرش منحرف شد و از خداپرستى دست برداشته، به بت پرستى گراييد و براى بت ها، سجده کرد. بتهايى که بعضى از زنانش داشتند و آن ها را مى پرستيدند. و نيز مى گويد: مادر سليمان، اول، زن «اورياى حتى» بود. پدر سليمان عاشقش شد و با او زنا کرد و در همان زنا، فرزندى حامله شد. ناگزير داود (از ترس رسوايى) نقشه کشيد تا هرچه زودتر «اوريا» را سر به نيست کند و همسرش را بگيرد و همين کار را کرد. بعد از کشته شدن «اوريا» در يکى از جنگ ها، همسرش را به اندرون خانه و نزد ساير زنان خود برد. در آن جا براى بار دوم حامله شد و سليمان را بياورد. و اما قرآن کريم، ساحت آن جناب را از پرستش بت، مبرّا مى داند، همچنان که ساحت ساير انبياء را منزه مى داند و بر هدايت و عصمتشان تصريح مى کند. و در خصوص سليمان مى فرمايد: «وَ مَا کَفَرَ سُلَيمَانُ». و نيز، ساحتش را از اين که از زنا متولد شده باشد، منزّه داشته است و از او حکايت کرده که در دعايش بعد از سخن مورچه گفت: «پروردگارا! مرا به شکر نعمت ها که بر من و بر پدر و مادر من ارزانى داشتى، مُلهم فرما»، که در تفسيرش گفتيم از اين دعا بر مى آيد که مادر او، از اهل صراط مستقيم بوده. يعنى از کسانى که خداوند بر آنان انعام کرده، از نبيّين و صدّيقين و شهداء و صالحين. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۶ * ۴ - روایاتی که در این داستان وارد شده: اخبارى که در قصص آن جناب و مخصوصا در داستان هدهد و دنباله آن آمده، بيشترش مطالب عجيب و غريبى دارد که حتى نظائر آن در اساطير و افسانه هاى خرافى کمتر ديده مى شود. مطالبى که عقل سليم نمى تواند آن را بپذيرد، و بلکه تاريخ قطعى هم آن ها را تکذيب مى کند، و بيشتر آن ها مبالغه هايى است که از امثال «کعب» و «وهب» نقل شده است. و اين قصه پردازان، مبالغه را به جايى رسانده اند که گفته اند: سليمان پادشاه همه روى زمين شد و هفتصد سال سلطنت کرد و تمامى موجودات زنده روى زمين، از انس و جنّ و وحشى و طير، لشکريانش بودند. و او در پایتخت خود، سيصد هزار کرسى نصب مى کرد، که به هر کرسى يک پيغمبر مى نشست، بلکه هزاران پيغمبر و صدها هزار نفر از امراى انس و جنّ روى آن ها مى نشستند و مى رفتند. و مادر ملکۀ «سباء» از جنّ بوده و لذا پاهاى ملکه مانند پاى خران، سم دار بوده و به همين جهت با جامه بلند خود، آن را از مردم مى پوشاند، تا روزى که دامن بالا زد تا وارد «صَرح» شود، اين رازش فاش گرديد. و در شوکت اين ملکه، مبالغه را به حدى رسانده اند که گفته اند: در قلمرو کشور او، چهارصد پادشاه سلطنت داشتند و هر پادشاهى را چهارصد هزار نظامى بوده و وى، سيصد وزير داشته است، که مملکتش را اداره مى کردند و دوازده هزار سرلشکر داشته، که هر سرلشکرى دوازده هزار سرباز داشته. و همچنين از اين قبيل اخبار عجيب و غيرقابل قبولى که در توجيه آن هيچ راهى نداريم، مگر آن که بگوييم از اخبار اسرائيليات است و بگذريم. و اگر از خوانندگان عزيز ما، کسى بخواهد به آن ها دست يابد، بايد به کتب جامع حديث، چون الدر المنثور و عرائس و بحار و نيز به تفاسير مطوّل مراجعه نمايد. بحث روايتى * احتجاج حضرت زهرا «س»، به آيه «وَ وَرِثَ سُلَيمَانُ دَاوُدَ»، در مسئله غصب فدک در احتجاج، از عبداللّه بن حسن و او، به سند خود، از پدران بزرگوارش، روايت کرده که فرمودند: بعد از آن که ابوبکر تصميم گرفت فاطمه «عليها السلام» را از فدک منع کند و اين خبر به گوش آن حضرت رسيد، نزد ابوبکر آمد و فرمود: اى پسر ابوقحافه! آيا ممکن است که به حکم قرآن کريم، تو از پدرت ارث ببرى و من از پدرم ارث نبرم؟ عجب رأى فاسدى داده اى، آيا دانسته و عمداً با کتاب خدا مخالفت نموده و آن را کنار مى زنيد و پشت سر مى افکنيد که مى فرمايد: «وَ وَرِثَ سُلَيمَانُ دَاوُد» تا آخر حديث. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۷ و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که در ذیل جملۀ «فَهُم يُوزَعُون» فرمود: يعنى جلو لشکر را مى گرفتند، تا دنباله آنان برسد و يک جا جمع شوند. و در احتجاج، از اميرالمؤمنين «عليه السّلام» روايت کرده که در حديثى فرمود: در پاره اى از لهجه هاى عرب، «ناظره»، به معناى «منتظره» است، مگر نشنيدى کلام خداى عزوجل را که مى فرمايد: «فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرجِعُ المُرسَلُون»، که معنايش «منتظره» است. و در بصائر، به سند خود، از جابر، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: اسم اعظم خدا، از هفتاد و سه حرف تشکيل شده، که از آن، يک حرفش نزد آصف بوده و با آن تکلم کرد. زمين، بين سليمان و بلقيس خسف شد و او، تخت را با دست خود گرفته، از آن جا برداشت و اين جا گذاشت. دوباره زمين به حال اولش برگشت. و اين تحويل و تحول، در کمتر از يک چشم بر هم زدن صورت گرفت، در حالى که از آن هفتاد و سه حرف، هفتاد و دو حرفش نزد ما است، و يکى نزد خداى تعالى است، که آن را براى علم غيب خودش نگاه داشته است، و عين حال «لَا حَولَ وَ لَا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَلِىِّ العَظِيم». مؤلف: اين معنا از امام صادق «عليه السّلام» نيز نقل شده و مرحوم کلينى، آن را در کافى، از جابر، از امام باقر و نيز از نوفلى، از ابى الحسن، صاحب عسکر «عليه السّلام» روايت کرده است. و اين که فرمود: اسم اعظم، از اين قدر حرف تشکيل شده و نزد «آصف» يک حرف از آن بوده، که با گفتن آن چنين و چنان شد، با مطلبى که ما در باره اسم اعظم گفتيم، منافات ندارد. چون ما در آن جا گفتيم اسم اعظم از مقوله الفاظ نيست، اين روايت هم نمى گويد از مقوله الفاظ است، بلکه سياق آن دلالت دارد بر اين که مرادش از «حرف»، حروف لفظى نيست و تعبير به «حرف» از باب اين است که خواسته است با زبان مردم حرف بزند. مردمى که معهود در ذهنشان از اسم، اسم لفظى و مرکب از حروف ملفوظه است. و در مجمع، در ذيل جملۀ «قَبلَ أن يَرتَدَّ إلَيکَ طَرفُکَ» گفته است: در معناى اين جمله، چند وجه است... پنجم اين که: زمين برايش در هم پيچيده شد، و اين معنا از امام صادق «علیه السلام» روایت شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۸ مؤلف: آنچه وى، در باب در هم پيچيده شدن زمين روایت کرده، با روايت قبلى که از آن به «خسف» تعبير کرد، مغایرتی ندارد. و اما اولين وجه از آن وجوه - که ما پنجمش را نقل کرديم - اين است که: ملائکه تخت را نزدش آورده باشند. دوم اين که: باد آن را آورده باشد. سوم اين که: خداى تعالى، حرکاتى متوالى در آن تخت خلق کرده باشد. چهارم اين که: در زمين فرو رفته باشد و در پيش روى سليمان، از زمين، سر در آورده باشد. پنجم اين که: خدا آن را در جاى خودش معدوم و در پيش روى سليمانش، اعاده کرده باشد. البته در اين جا، وجه ديگرى هست که بعضى از مفسران، آن را گفته اند و آن اين است که: به طور کلى وجود موجودات، لحظه به لحظه، از ناحيه خدا افاضه مى شود و وجود آنِ اول، در آنِ دوم باقى نيست و خداى تعالى، هستى را در آنِ اول افاضه کرد براى تخت آن زن در «سباء». سپس در آنِ بعد، افاضه هستى کرد براى آن در نزد سليمان. و اين وجوه در ممتنع و محال بودن، مثل وجه پنجم اند و در دليل نداشتن، مانند بقيه وجوه مى باشند. و در همان کتاب است که عياشى، در تفسير خود، و با سند روايت کرده که موسى بن محمد بن على بن موسى (يعنى «موسى مُبَرقَع»، فرزند حضرت جواد «عليه السّلام»، به يحيى بن اکثم (بزرگترين دانشمند آن روز)، برخورد و ابن اکثم از او سؤالاتى کرد و او گفت: من داخل شدم بر برادرم على بن محمد، (امام هادى «عليه السّلام»، و ميان من و او مواعظى گفتگو شد، تا آن جا که من سر در طاعتش نهادم و عرضه داشتم: فدايت شوم! ابن اکثم، از من مسائلى پرسيده و فتوا خواسته است. برادرم خنديد و پرسيد: آيا فتوا دادى در آن مسائل؟ عرضه داشتم: نه. فرمود چرا؟ عرضه داشتم: چون آن مسائل را نمى دانستم. فرمود: آن ها چه بود؟ عرضه داشتم: يکى اين بود که گفت مرا خبر ده از سليمان، آيا محتاج به علم «آصف بن برخيا» بود؟ آنگاه مسائل ديگر را هم گفتم. در پاسخ فرمود: اى برادر! بنويس: بسم اللّه الرحمن الرحيم. مرا از اين آيه پرسش کردى که خداى تعالى در کتابش فرموده: «وَ قَالَ الَّذِى عِندَهُ عِلمٌ مِنَ الکِتَاب» و او، «آصف بن برخيا» است و سليمان از آنچه آصف مى دانست، عاجز نبود، ليکن مى خواست به مردم بفهماند که «آصف»، بعد از او، وصىّ و حجت است و علم «آصف»، پاره اى از علم سليمان بوده، که به امر خدا به وی، به ودیعت سپیرده بود، و خدا ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۲۹ اين را به فهم سليمان الهام کرد تا او به «آصف» حواله دهد، تا در نتيجه، امت، بعد از درگذشت او، در امامت و راهنمايى «آصف» اختلاف نکنند. همان طور که در زمان داود نيز، خداى تعالى، «علم کتاب» را به سليمان فهمانيد، تا داود، وى را در زندگى خود، به امامت و نبوت بعد از خود معرفى کند، تا حجت بر خلق مؤکّد شود. مؤلف: اين روايت را، صاحب «روح المعانى»، از مجمع نقل کرده و سپس گفته: اين روايت صحيح نيست، وليکن نفهميديم اعتراض روح المعانى به اين روايت چه بوده و هيچ وجهى برايش نديديم، جز اين که بگوييم چون که در اين حديث از امامت گفتگو به ميان آمده، لذا از حديث خوشش نيامده است. و در نورالثقلين، از کافى، از اميرالمؤمنين «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: به آنچه هيچ اميدى ندارى، اميدوارتر باش، تا آنچه را که اميدش را دارى - تا آن جا که فرمود - ملکه «سباء» از کشورش بيرون شد و سرانجام مسلمان گشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۰ آيات ۴۵ - ۵۳ سوره نمل وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ(۴۵) قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَستَعْجِلُونَ بِالسيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسنَةِ لَوْلا تَستَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّکمْ تُرْحَمُونَ(۴۶) قَالُوا اطَّيرْنَا بِک وَ بِمَن مَّعَک قَالَ طائرُکُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ(۴۷) وَ کانَ فى الْمَدِينَةِ تِسعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فى الاَرْضِ وَ لا يُصلِحُونَ(۴۸) قَالُوا تَقَاسمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شهِدْنَا مَهْلِک أَهْلِهِ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ(۴۹) وَ مَکَرُوا مَکراً وَ مَکَرْنَا مَکراً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ(۵۰) فَانظرْ کَيْف کانَ عَاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ(۵۱) فَتِلْک بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةَ بِمَا ظلَمُوا إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لِّقَوْمٍ يَعْلَمُونَ(۵۲) وَ أَنجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ(۵۳) «ترجمه آیات» و به ثموديان، برادرشان صالح را فرستاديم که خداى يکتا را بپرستيد. آن وقت، دو گروه شدند که با يکديگر مخاصمه مى کردند. ( ۴۵) گفت: اى قوم! چرا شتاب داريد که حادثه بد، پيش از حادثه خوب فرا رسد، چرا از خداى يکتا آمرزش نمى خواهيد، شايد مورد لطف و رحمت خدا قرار گيريد. (۴۶) گفتند: ما به تو و پيروانت فال بد زده ايم. گفت: فال بد (و نيک) شما، نزد خداست، بلکه شما گروهى هستيد که مورد آزمايش قرار گرفته ايد.(۴۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۱ در آن شهر، نُه نفر بودند که در آن سرزمين فساد مى کردند و اصلاح نمى کردند. (۴۸) گفتند: بياييد قسم ياد کنيد به خدا، که شبانه، او را با کسانش از ميان برداريم. آنگاه به خونخواه و ولىّ دم وى گوييم: ما هنگام هلاک کسان او حاضر نبوديم و ما راست گويانيم. (۴۹) آن ها نيرنگى کردند و ما نيز در آن حال که غافل بودند، تدبيرى کرديم. (۵۰) بنگر عاقبت نيرنگشان چه شد، که ما همگى شان را با قومشان هلاک کرديم. (۵۱) اينک خانه هايشان براى آن ستم ها که مى کردند، خالى مانده، که در اين، براى گروهى که بدانند، عبرتى است. (۵۲) و کسانى را که ايمان داشتند و پرهيزکار بودند، نجات داديم. (۵۳) «بیان آیات» اين چند آيه، اجمالى از داستان صالح پيغمبر و قومش را آورده، و در آن، جانب تهديد و انذار بر جانب بشارت و نويد غلبه دارد، و اين معنا را در سابق نيز، خاطرنشان کرديم. «وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا إِلى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحاً...يَخْتَصِمُونَ»: کلمه «إختصام»، به معناى تخاصم و نزاع طرفينى است. و اگر دو فريق را با صفت جمع «يَختَصِمُون» توصيف کرد، با اين که جا داشت بفرمايد: «فَرِيقَانِ يَختَصِمَان»، بدين جهت است که مراد از «فَرِيقَان»، تنها دو فريق معينى نيست، بلکه مراد از آن، مجموع «امت» است و کلمۀ «إذَا»، فُجائيّه و به معناى ناگهان است. و معناى آيه، اين است که: ما به سوى قوم ثمود، برادر و فاميلشان «صالح» را فرستاديم و اميد آن مى رفت که بر ايمان به خدا اجتماع نموده و متفق گردند، وليکن بر خلاف انتظار و به طور ناگهانى، به دو فريق، از هم جدا شدند. فريقى ايمان آورد، و فريقى ديگر کفر ورزيد، در باره حق، با هم به نزاع و کشمکش پرداختند و هر فريقى مى گفت حق با من است. و بعيد نيست مراد از اختصامشان با يکديگر، همان جريانى باشد که خداى تعالى، در جاى ديگر از کلام مجيدش، از آنان حکايت کرده و فرموده است: «قَالَ المَلَأُ الَّذِينَ استَکبَرُوا مِن قَومِهِ لِلَّذِينَ استُضعِفُوا لِمَن آمَنَ مِنهُم أتَعلَمُونَ أنَّ صَالِحاً مُرسَلٌ مِن رَبِّه قَالُوا إنّا بِمَا أُرسِلَ بِهِ مُؤمِنُون * قَالَ الَّذِينَ استَکبَرُوا إنِا بِالَّذِى آمَنتُم بِهِ کَافِرُونَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۲ از همين جا معلوم مى شود که در حقيقت، قوم صالح، سه فريق شدند: فريقى از آنان، از ايمان به خدا استکبار ورزيدند. فريق دوم طايفه اى از مستضعفان، که پيرو همان مستکبران شدند. طايفه سوم، يک دسته از مستضعفان، که به وى ايمان آوردند. «قَالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَستَعْجِلُونَ بِالسيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسنَةِ...»: معناى «استعجال به سيئه قبل از حسنه»، اين است که: قبل از رحمت الهى، که سببش ايمان و استغفار است، به درخواست عذاب مبادرت کنند. و با اين معنا روشن مى شود که صالح، اين توبيخ را وقتى کرد که ايشان ناقه را کشته و به وى گفته بودند: «يَا صَالِحُ ائتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِين». بنابراين، جملۀ «لَولَا تَستَغفِرُونَ اللّهَ لَعَلَّکُم تُرحَمُون»، تحريک و تشويق به ايمان و توبه است، تا شايد خدا به ايشان رحم کند و عذابى که به ايشان وعده داده، به وعده اى که دروغ نمى شود، از آنان بر دارد. مقصود از «تطيّر» و «طائر»، در گفتگوى صالح «ع» و قوم ثمود «قَالُوا اطَّيَرْنَا بِک وَ بِمَن مَّعَک قَالَ طَائرُکُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ»: کلمۀ «اطَّيَرنَا»، در اصل «تَطَيَّرنَا» بوده، که صيغه متکلم مع الغير از باب «تفعّل» است، که مصدرش «تَطَيُّر» مى شود. و «تطيّر»، به معناى فال بد زدن به چيزى و شوم دانستن آن است. خواهى پرسيد: ثلاثى مجرد آن «طَير» است، که به معناى مرغ است، پس چرا در باب «تفعّل»، معناى فال بد زدن را مى دهد؟ در جواب مى گوييم: چون مردم غالبا با «مرغ» فال مى زدند و لذا شوم دانستن چيزى را «تطيّر» خواندند. و همچنين به طورى که گفته اند: «بهرۀ هر کسى را از شر، «طائر» او ناميدند». پس اين که مردم به صالح خطاب کردند که «ما به تو تطيّر مى زنيم و به هر کس که با توست»، معنايش اين است که: تو و هم مسلکانت را شوم مى دانيم. چون مى بينيم از روزى که تو، به دعوت خود قیام کردى، ما گرفتار محنت ها و بلاها شديم. پس هرگز به تو ايمان نمى آوريم. صالح، در پاسخ تطيّر آنان فرمود: «طائرتان، نزد خداست». يعنى بهره تان از شرّ، و آن عذابى که اعمال شما مستوجب آن است، نزد خداست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۳ و به همين جهت، دوباره از همين گفته خود اعراض نموده، فرمود: «بلکه شما مردمى هستيد که در حال آزمايش ايد». يعنى: خداوند شما را با خير و شر مى آزمايد، تا مؤمن شما از کافرتان و مطيع شما از عاصی تان، متمايز و جدا گردد. و معناى آيه، اين است که قوم صالح گفتند: ما به تو و به آنان که با تو هستند، فال بد مى زنيم، و هرگز به تو ايمان نياورده و استغفار نمى کنيم. صالح فرمود: و طائرتان، يعنى نصيبتان از شر، نزد خدا است و آن، «نامۀ اعمال» شما است، و من و آن هايى که با من هستند، اثرى در شما نداريم، تا اين ابتلآت را به سوى شما سوق دهيم، بلکه اين خود شماييد که در بوته آزمايش قرار گرفته ايد، و با اين ابتلآت امتحان مى شويد، تا مؤمنتان از کافرتان جدا، و مطيع تان از عاصی تان، متمايز گردد. و چه بسا بعضى گفته اند که: «طائر»، به معناى شرّ نيست، بلکه به معناى آن علتى است که يا به انسان خير برساند يا شر. چون قوم صالح يا همۀ عرب، همان طور که با «طير» فال بد مى زدند، با «طير» نيز، فال خوب مى زدند. و همان طور که بعضى مرغ ها را نحس مى دانستند، بعضى ديگر را نيز داراى ميمنت مى پنداشتند. پس «طائر» در نزد عرب، به معناى هر چيزى است که دنبالش، يا خير بياورد يا شر. همچنان که در قرآن کريم، «نامۀ اعمال» را که يا خير است يا شر، «طائر» خوانده و فرموده: «وَ کُلُّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ وَ نُخرِجُ لَهُ يَومَ القِيَامَةِ کِتَاباً». و چون آنچه از خير و شر که به انتظار آدمى است، به قضاء و حکم خداى سبحان است و در نامه اى نوشته شده است، ناچار «طائر»، همان کتابى خواهد بود که مقدّرات انسان در آن محفوظ شده است. ليکن اين حرف صحيح نيست. زيرا در ذيل آيه سوره «إسرى» آمده که: مراد از «طائر»، نامۀ اعمال است، نه کتاب مقدّرات، همچنان که آيه بعدش که مى فرمايد: «إقرَء کِتَابَکَ کَفَى بِنَفسِکَ اليَومَ عَلَيکَ حَسِيباً»، بر اين گفته ما دلالت مى کند. بعضى گفته اند: معناى جملۀ «بَل أنتُم قَومٌ تُفتَنُونَ»، اين است که شما مردمى هستيد که عذاب خواهيد شد، ليکن آن معنا که ما براى جمله مذکور کرديم، مناسب تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۴ «وَ کانَ فى الْمَدِينَةِ تِسعَةُ رَهْطٍ...»: راغب مى گويد کلمۀ «رَهط»، به معناى خويشاوندان کمتر از ده نفر است. و بعضى گفته اند: تا چهل نفر را هم شامل مى شود. بعضى ديگر گفته اند: فرق ميان «رَهط» و کلمۀ «نَفر»، اين است که کلمۀ «رهط»، از سه و يا هفت تا ده را شامل مى شود، و کلمۀ «نَفر»، از سه تا نُه را. و اما اين که مراد از «رهط» چيست؟ بعضى گفته اند: يعنى اشخاص و لذا تمييز براى عدد نُه واقع شده. چون معناى جمع را مى داده. پس معلوم مى شود آن هايى که بر سر سوگند اختلاف داشته اند، نُه نفر مرد بوده اند. هم سوگند شدن مفسدان براى قتل صالح «ع» و خاندان او، سرانجام کارشان «قَالُوا تَقَاسمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شهِدْنَا مَهْلِک أَهْلِهِ وَ إِنَّا لَصَادِقُونَ»: کلمۀ «تقاسم»، به معناى شرکت در سوگند است. و کلمۀ «تبييت»، به معناى سوء قصد در شب است. و کلمۀ «اهل»، به معناى آن کسى است که يک خانه، او و مثل او را در خود جمع مى کند. و يا خويشاوندى و يا دين آنان را جمع مى نمايد. (پس اهل خانه و اهل دين و اهل بيت، به معناى کسانى است که يک خانه و يک دين و يک دودمان، آن ها را با هم جمع کند). و شايد مراد از «أهلَهُ» در آيه مورد بحث، همسر و فرزندان باشد. به قرينه اين که بعد از آن مى فرمايد: «ثُمَّ نَقُولُ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدنَا: آنگاه به ولیّ اش مى گوييم ما ناظر نبوديم». و جملۀ «وَ إنَّا لَصَادِقُون»، عطف است بر جملۀ «مَا شَهِدنَا»، و در حقيقت، جزو مقول قول و تتمۀ کلام است. و معناى آيه، اين است که: آن جمعيتى که فساد مى کردند، به خدا سوگند خوردند و گفتند: ما شبانه او و اهل او را مى کشيم. آنگاه به صاحب خون آنان - اگر به خونخواهى برخاست و ما را تعقيب کرد - مى گوييم که: ما حاضر و ناظر در هلاکت اهل او نبوده ايم و ما راست مى گوييم. و معلوم است که اگر شاهد و ناظر هلاکت اهل او نباشند، شاهد هلاکت خود او هم نيستند. حالا يا به ملازمه، و يا به قول بعضى به اولويت. و چه بسا بعضى گفته اند که جملۀ «وَ إنَّا لَصَادِقُون»، حال از فاعل در «نَقُولُ» است. يعنى: ما به ولیّ اش، چنين و چنان مى گوييم، در حالى که در اين گفتار راستگو باشيم، چون ما هلاکت خودش و اهلش، هر دو را شاهد بودیم، نه هلاکت اهلش به تنهایی را. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۵ ولى اين وجه دلپسندى نيست و بيهوده خود را به زحمت انداختن است. و البته وجوه ديگرى هم هست که در آن، بيش از اين وجه، خود را به زحمت انداخته اند، در حالى که هيچ لزومى ندارد که جمله را حال بگيريم، تا به زحمت بيفتيم. «وَ مَکَرُوا مَکراً وَ مَکَرْنَا مَکراً وَ هُمْ لا يَشعُرُونَ»: اما «مکر قوم صالح» اين بود که - بنابر شهادت سياق قبلى - بر قصد سوء و کشتن صالح و اهل او تواطى و اتفاق کنند و سوگند بخورند. و اما «مکر خداى تعالى» اين بود که - به شهادت سياق لاحق - هلاکت همه آنان را تقدير کند. «فَانظُرْ کَيْف کانَ عَاقِبَةُ مَکْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَ قَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ»: کلمۀ «تدمير»، به معناى هلاک کردن است، و چند ضمير جمع در آيه، به «رهط» بر مى گردد. و اين که فرمود: «عاقبت مکرشان، اهلاک خود و قومشان بود»، جهتش اين است که مکر آنان، استدعا و اقتضاى مکر الهى را به عنوان مجازات دارد و همين، مستوجب هلاکتشان و هلاکت قومشان گرديد. «فَتِلْک بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةَ بِمَا ظلَمُوا...»: کلمۀ «خاوية»، به معناى خالى است، از ماده «خوى»، به معناى خالى بودن. و بقيه الفاظ آيه روشن است. «وَ أَنجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ»: در اين آيه، به مؤمنان، به نجات بشارت مى دهد. و اگر در رديف آن فرمود: «وَ کَانُوا يَتَّقُون»، براى اين است که «تقوا»، مانند سپر است براى ايمان و نمى گذارد ايمان لطمه بخورد. همچنان که فرموده: «وَ العَاقِبَةُ لِلمُتَّقِين». و نيز فرموده: «وَ العَاقِبَةُ لِلتَّقوَى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۶ آيات ۵۴ - ۵۸ سوره نمل وَ لُوطاً إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشةَ وَ أَنتُمْ تُبْصِرُونَ(۵۴) أَئنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شهْوَةً مِّن دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ(۵۵) فَمَا کانَ جَوَاب قَوْمِهِ إِلّا أَن قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِّن قَرْيَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطهَّرُونَ(۵۶) فَأَنجَيْنَاهُ وَ أَهْلَهُ إِلّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابرِينَ(۵۷) وَ أَمْطرْنَا عَلَيْهِم مَّطراً فَساءَ مَطرُ الْمُنذَرِينَ(۵۸) «ترجمه آیات» و لوط (را به ياد آر) هنگامى که به قوم خود گفت: شما که چشم داريد (و زشتى و نتايج شوم اين کار را مى بينيد)، چرا اين کار زشت را مى کنيد؟ (۵۴) چرا شما از روى شهوت، به جاى زنان، به مردان رو مى کنيد؟ راستى که شما گروهى جهالت پيشه ايد. (۵۵) جواب قومش، جز اين نبود که گفتند: خاندان لوط را از دهکده خويش بيرون کنيد، که آنان مردمى هستند که پاکيزه خويى مى کنند. (۵۶) پس وى را با کسانش نجات داديم، مگر زنش که او را در رديف باقی ماندگان به شمار برده بوديم. (۵۷) آنگاه بارانى عجيب بر آنان بارانديم و باران بيم يافتگان، چقدر بد بود. (۵۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۳۷ «بیان آیات» اين آيات، اجمال داستان لوط را بيان مى کند. در اين چند آيه، نيز مانند آيات قبل، جانب انذار و تهديد بر جانب بشارت و نويد غالب است. اجمالى از داستان دعوت لوط «ع»، و تکذيب قوم او و هلاکتشان «وَ لُوطاً إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفَاحِشةَ وَ أَنتُمْ تُبْصِرُونَ»: اين آيه، به طورى که بعضى گفته اند: عطف است بر محل جملۀ «أرسَلنَا» در داستان سابق، به فعلى که در تقدير است. و تقدير آن چنين است: «وَ لَقَد أرسَلنَا لُوطاً». همچنان که در داستان قبلى فرمود: «وَ لَقَد أرسَلنَا إلَى ثَمُودَ...». ممکن هم هست بگوييم عطف است بر اصل داستان. آن وقت فعل «أُذکُر» را در تقدير بگيريم. يعنى «و به ياد آر لوط را که...». و کلمۀ «فاحشة»، به معناى خصلتى است که بى نهايت شنيع و زشت باشد، که در اين جا، مراد عمل زشت لواط است. «وَ أنتُم تُبصِرُون». يعنى: اين عمل زشت را در حالى انجام مى دهيد که مردم هم آن را مى بينند. و بنابر اين معنا، جملۀ مورد بحث، نظير جملۀ «وَ تَأتُونَ فِى نَادَيکُمُ المُنکُر» است. بعضى هم گفته اند: مراد از آن، «بصيرت» قلب است. يعنى با اين که دلتان گواه بر اين زشتى و شناعت است، ليکن اين معنا بعيد است. رده:تفسیر المیزان