تفسیر المیزان

امتحان و ابتلاء قوم فرعون و بعث موسى«ع» به سوى آنان «وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جَاءَهُمْ رَسولٌ کرِيمٌ»: کلمه «فتنّا» ماضى از مصدر «فتنه» است. و «فتنه» به معناى امتحان و ابتلاء است تا به وسيله آن حقيقت آن چيزى که مورد امتحان واقع شده روشن گردد. و «رسول کريم» موسى «عليه السلام» است. «کريم»، کسى را گويند که متصف به خصال حميده باشد. راغب مى گويد: لفظ کريم چون صفت خداى عزّوجلّ قرار گيرد، نامى از احسان و انعام هاى روشن او مى شود، همچنان که در آيه «إنّ ربّى غنىٌّ کريم» واقع شده. و چون صفت انسانى قرار گيرد اسم مى شود براى اخلاق و افعال پسنديده که به وسيله عمل ظاهرى جلوه مى کند. البته کسى را کريم نمى گويند، مگر وقتى که عملى حاکى از کرامت نفسش از او سر بزند. و نيز گفته: هر چيزى که در نوع خودش شرافتى داشته باشد، آن را هم کريم مى گويند و از اين بابت است که خداى سبحان مى فرمايد: «وَ أنبتنا فِيها مِن کُلّ زَوجٍ کَريم»، و نيز مى فرمايد: «و زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کريمٍ»، «إنّهُ لقُرآنٌ کَريمٌ»، «وَ قُل لَهُما قَولاً کَريماً». «أَنْ أَدُّوا إِلىَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنى لَکُمْ رَسولٌ أَمِينٌ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۱ اين آيه تفسيرى است براى آمدن رسول در جمله «و جاءهم رسولٌ کريمٌ». چون معناى «آمدن رسول»، تبليغ رسالت است، نه اين که از جايى بيايد. و از جمله پيام هاى الهى و رسالت هاى موسى به فرعون و قوم او، يکى اين بوده که بنى اسرائيل را به دست موسى بسپارند. و از آزار و شکنجه آنان دست بردارند. و مراد از کلمه «عبادَ اللّه»، همان بنى اسرائيل است، و اگر از آنان اين طور تعبير کرده، براى اين بوده که هم نسبت به آنان اظهار ترحمى کرده باشد، و هم به فرعونيان فهمانده باشد که استکبارى که نسبت به بنى اسرائيل مى کنيد، و تعدى و تجاوزى که به حقوق آنان روا مى داريد، خود استکبار بر خدا است. براى اين که بنى اسرائيل بندگان خدايند. و در جمله «إنّى لَکُم رَسُولٌ أمينٌ» که موسى خود را به امانت توصيف مى کند، اين احتمال دفع شده که: مبادا در رسالتش خيانت کند و مأمور نجات بنى اسرائيل از سيطره فرعونيان و بيرون کردن آنان از سرزمين فرعونيان نباشد، و از پيش خود اين ادعاها را کند. همچنان که بنا به حکايت قرآن، فرعون اين احتمال را در ذهن قومش تقويت مى کرد و به بزرگان قوم خود مى گفت: «إنّ هذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أن يُخرِجَکُم مِن أرضِکُم بِسِحرِه». بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «عباد اللّه» ندايى است به فرعون و قومش، و تقديرش «أن أدُّوا إلىّ مَا آمرکمُ بِهِ يَا عِبادَ اللّه» مى باشد. يعنى اى بندگان خدا! آنچه دستورتان مى دهم عمل کنيد. ليکن اين تفسير خيلى مناسب نيست. چون کلمات زيادى تقدير گرفته شده که خلاف ظاهر است. «وَ أَن لا تَعْلُوا عَلى اللَّهِ إِنّى ءَاتِيکم بِسلْطانٍ مُّبِينٍ»: يعنى با تکذيب رسالت من و اعراض از آنچه خدا دستورتان مى دهد بر خدا تجبر و تکبر مکنيد، چون تکذيب يک رسول در رسالتش استعلاء و تجبر بر کسى است که آن رسول را فرستاده. و دليل بر اين که مراد اين است، تعليل نهى مذکور است با جمله «إنّى آتيکم بسلطانٍ مُبينٍ». چون معناى اين جمله اين است که آيات و يا معجزاتى که من آورده ام، دلالتش بر نبوت و رسالت من بارز و روشن است. بعضى از مفسران گفته اند: در اين جمله فصاحت و شيرينى تعبير به کار رفته، چون از يک سو بين اداء رسالت و امانت جمع کرده، و از سوى ديگر بين علو و سلطان. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۲ «وَ إِنى عُذْت بِرَبّى وَ رَبِّکُمْ أَن تَرْجُمُونِ»: يعنى من به خداى تعالى پناه مى برم از اين که مرا سنگسار کنيد، و نتيجه اين پناهندگى من اين است که شما قادر نيستيد که سنگسارم کنيد. ظاهرا اين جمله اشاره باشد به تأمينى که پروردگارش به او داده بود، چون قبل از آن که موسى «عليه السلام» به سوى فرعونيان روانه شود، به حکايت قرآن که فرموده «قالا ربّنا إنّنا نخاف ان يَفرُطَ عَلَينا أو أن يَطغى قَالَ لا تَخَافَا إنّنِى مَعَکُمَا أسمَعُ وَ أرى»، خداوند او را مطمئن کرده بود. چه در اين آيه، موسى و هارون عرضه داشتند: ما مى ترسيم فرعون به ما تجاوز کند، و يا طغيان بورزد. خداى تعالى فرمود: نترسيد که من با شما هستم، و هرچه شما بشنويد و ببينيد، مى شنوم و مى بينم. با بيانى که گذشت، اين معنا روشن شد که گفتار بعضى از مفسران که گفته اند: «پناه بردن موسى به خدا قبل از آن بوده که خداى تعالى با جمله «فلا يَصِلُونَ إليکُمَا» خبر از ناتوانى آن ها به رجم موسى بدهد»، سخن درستى نيست. «وَ إِن لَّمْ تُؤْمِنُوا لى فَاعْتزِلُونِ»: يعنى: و اگر ايمان نمى آوريد پس از من کناره گيرى کنيد، نه دوستى کنيد، و نه دشمنى، نه به خير متعرض من شويد، و نه به شر. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «فَاعتَزِلُون»، اين است که از من دور شويد و با من رابطه نداشته باشيد. ولى اين معناى بعيدى است. «فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ»: يعنى موسى پروردگار خود را خواند که: خدايا اين قوم مردمى مجرمند. و در اين دعايش علت آن را مجرم بودن آنها معرفى مى کند. جرمى که به خاطر آن مستحق هلاکت بودند، ولى در اين جمله نيامده که از خدا چه خواسته است، ولى از جمله بعدى که پاسخ خداى تعالى به موسى است، فهميده مى شود که وى درخواست هلاکت ايشان را کرده. «فَأَسرِ بِعِبَادِى لَيْلاً إِنَّکم مُّتَّبَعُونَ»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۳ کلمه «اسر»، امر از مصدر «إسراء» است که به معناى سير شبانه است، در نتيجه کلمه «ليلا» تأکيد و تصريح به معناى آن کلمه است. و منظور از کلمه «عبادى»، بنى اسرائيل است. و معناى جمله «إنّکُم مُتّبَعُون» اين است که: همين که بنى اسرائيل را شبانه حرکت دهى، فرعونيان تعقيبتان خواهند کرد. و اين جمله، در حقيقت جمله اى استينافى است، که منظور از ذکر آن، فقط پيشگويى حادثه اى است که به زودى بعد از اسراء واقع مى شود. و در اين آيه با حذف کلماتى ايجاز به کار رفته و تقدير کلام چنين است: «أسرِ بِعِبادِى لَيلاً أنّکُم مُتّبَعُونَ يَتّبِعُکُم فِرعَونُ وَ جُنُودُه: شبانه بندگان مرا در شب حرکت بده که شما تعقيب خواهيد شد، فرعون و لشکريانش ‍شما را تعقيب خواهند کرد». «وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنهُمْ جُندٌ مُّغْرَقُونَ»: راغب در مفردات گفته: کلمه «رهوا»، به معناى «ساکناً» است. و معناى جمله «وَ اترُکِ البَحرَ رَهواً» اين است که از دريا به آرامش بگذر. بعضى گفته اند: کلمه «رَهو»، به معناى وسعت راه است. و اين معنا صحيح است. و جمله «إنّهُم جَندٌ مُغرقُون» تعليل جمله «وَ اترُکِ البَحرَ رَهواً» است. و در اين کلام، حذف و ايجاز به کار رفته و تقدير آن چنين است: «فَأسرِ بِعِبادى لَيلاً يتبعکم فرعونُ و جُنُودُه حتى اذا بلغتم البحر فاضر به بعصاک لينفتح طريق لجوازکم فجاوزوه و اترکه ساکنا او مفتوحا على حاله فيدخلونه طمعا فى ادراککم فهم جند مغرقون: اى موسى! بندگان مرا شبانه حرکت بده تا فرعون و لشکريانش به تعقيب شما برخيزند، شما به دريا مى رسيد، با عصا به دريا بزن تا راهى براى عبورتان باز شود. همين که از دريا گذشتى، آب را همچنان ساکن و يا همچنان باز و به حال خود بگذار تا فرعونيان برسند، و به اميد رسيدن به بنى اسرائيل داخل دريا شده همگى غرق شوند». «کمْ تَرَکُوا مِن جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ * وَ زُرُوعٍ وَ مَقَامٍ کَرِيمٍ * وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِيهَا فَاکِهِينَ کَذَلِک»: کلمه «کَم»، تکثير را افاده مى کند، و به جمله چنين معنا مى دهد: «چه بسا از باغ ها و چشمه ها و زراعت ها که به جا گذاشتند». و جمله «مِن جَنّات...»، بيان چيزهايى است که به جاى گذاشتند. و منظور از «مقام کريم»، قصرها و خانه هاى زيباى فرعونيان، و منظور از «نَعمة» - به فتح نون - تنعم است. و اين کلمه مانند کلمه «ضَربَة» که به معناى يکبار زدن است، يکبار تنعم را مى رساند. ولى اگر به کسره نون خوانده شود، نوعى از تنعم را افاده مى کند، مانند کلمه «جِلسَة» - به کسر جيم - که به معناى نوعى نشستن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۴ مفسران کلمه «نعمة» را در اين آيه تفسير کرده اند به آنچه که وسيله تنعم است و اين تفسير با کلمه ترک مناسب تر است. و کلمه «فاکهين» از ماده «فکاهه»، به معناى حديث نفس گرفته شده، و شايد مراد از آن در اينجا تمتع باشد، همان طور که مردم از فاکهه (انواع ميوه ها) تمتع مى برند. و کلمه «کذلک»، به قول بعضى از مفسران به معناى «الأمرُ کَذلِک: مطلب از اين قرار است» مى باشد. بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که ما در باره هر که بخواهيم هلاکش کنيم، اين چنين عمل مى کنيم. و بعضى ديگر گفته اند: کلمه مذکور اشاره است به بيرون راندنى که از کلام سابق استفاده مى شد، و معنايش اين است که: ما اين طور، ايشان را از مصر بيرون رانديم. ممکن هم هست کلمه «کذلک» حال باشد از مفعول کلمه «تَرَکُوا» که حذف شده و معنايش اين است که: بسيارى از چيزها را به حال خود ترک کردند و رفتند - و خدا داناتر است. «وَ أَوْرَثْنَاهَا قَوْماً ءَاخَرِينَ»: ضمير «ها» به مفعول «تَرَکُوا» که گفتيم حذف شده و با جمله «مِن جَنّات» بيان شده بر مى گردد، و معناى جمله روشن است. «فَمَا بَکَت عَلَيهِمُ السمَاءُ وَ الاَرْض وَ مَا کانُوا مُنظرِينَ»: نه آسمان به حال آنان گريه کرد و نه زمين و نه خدا مهلتشان داد. منظور از گريه کردن آسمان و زمين بر چيزى که فوت شده، کنايه از اين است که آسمان و زمين از فوت و نابودى آن تغيير حالت نمى دهند و متأثر نمى شوند. و در آيه مورد بحث هم، کنايه است از اين که هلاکت قوم فرعون هيچ اهميتى براى خدا نداشت، چون در درگاه خدا خوار و بى مقدار بودند. و به همين جهت هلاکتشان هيچ اثرى در عالَم نداشت. و جمله «و ما کانوا منظرين»، کنايه است از سرعت جريان قضاى الهى و قهر ربوبى در باره آنان، و اين که هيچ مانعى جلو اين جريان را نگرفت، و هيچ چيزى چاره آن را نکرد و آن را بر طرف نساخت تا به وسيله يکى از اين امور تأخيرى در قضاى الهى رخ دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۵ «وَ لَقَدْ نجَّيْنَا بَنى إِسرائيلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ»: ما بنى اسرائيل را از عذاب خوار کننده نجات داديم، که عبارت است از اسارت در دست فرعونيان که فرزندانشان را سر مى بريدند، و زنان و دختران را زنده مى گذاشتند، و نيز بلاهاى ديگر. «مِن فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کانَ عَالِياً مِّنَ الْمُسرِفِينَ»: جمله «مِن فِرعَون» بدل است از جمله «مِنَ العَذاب». حال يا به اين که مضافى از آن حذف شده که تقديرش «مِن عَذَابِ فِرعَون» بوده، و يا اين که چيزى حذف نشده و خود فرعون براى مبالغه عين عذاب قرار داده شده، و معناى جمله «أنّهُ کَانَ عَالياً مِنَ المُسرفين» اين است که: فرعون مردى متکبر و از اهل اسراف و تجاوز از حد بود. «وَ لَقَدِ اخْترْنَاهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلى الْعَالَمِينَ»: يعنى ما بنى اسرائيل را با علمى که به استحقاق آنان داشتيم، برگزيديم. و اين معنا از سياق فهميده مى شود. مقصود از اختيار بنى اسرائيل بر عالَمين و مراد از «عالَمين»، تمامى امت هاى عالَم است. البته اين در صورتى است که مراد از «اختيار»، اختيار از بعضى جهات باشد، مانند زياد داشتن انبياء، چون آنها از ساير امت ها انبياء بيشترى داشتند. و نيز اين امتياز را داشتند که سال هايى طولانى در بيابان سرگردان شدند، و در طول آن مدت، ابر آسمان بر ايشان سايه مى افکند، و طعامشان «مَنّ»، و ميوه شان «سَلوَى» بود، و امتيازاتى ديگر از اين قبيل. و اما اگر اختيار از تمامى جهات باشد، در اين صورت منظور از «عالَمين»، اهل زمانه خود آن ها مى باشد. چون به طور مسلّم، بنى اسرائيل بر امت اسلام برترى ندارند، براى اين که امت اسلام به حکم آيه شريفه «کُنتُم خَيرَ أُمّةٍ أُخرِجَت لِلنّاس» و نيز آيه شريفه «هُوَ اجتَبيکُم وَ مَا جَعَلَ عَلَيکُم فِى الدِّين مِن حَرَجٍ»، بر تمامى امت هاى عالَم برترى و فضيلت دارد. «وَ ءَاتَيْنَاهُم مِّنَ الاَيَاتِ مَا فِيهِ بَلَاءٌ مُّبِينٌ»: کلمه «بلاء»، به معناى آزمايش و امتحان است، و معناى آيه اين است که: ما از آيات و معجزات نمونه هايى به بنى اسرائيل داديم که در آن ها، امتحانى روشن بود. و خلاصه معجزاتى براى آنان آورديم که نمونه اش ‍ در هيچ امتى نبود، و به همين جهت، امت بنى اسرائيل آزمايشى روشن شدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۶ بعضى از مفسران گفته اند: در اين آيه اشاره اى است به اين که غير از آن معجزات امور ديگرى هم بوده که در آزمودن بنى اسرائيل نظير معجزه بوده است. و در اين که در ذيل اين ماجرا، چهار آيه را آورده که از جمله «و لقد نجينا بنى اسرائيل» شروع شده، و به جمله «بَلاءٌ مُبِين» ختم مى شود، نوعى دلخوشى است که به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى دهد، و اشاره مى کند به اين که خداى تعالى، به زودى او و مؤمنين به او را از فراعنه مکه نجات مى دهد، و بر کفار بر مى گزيند، و زمين را در اختيارشان قرار مى دهد، تا ببيند که چگونه عمل مى کنند. « بحث روایتی » رواياتى درباره عذاب دخان، و گريۀ زمين و آسمان از جوامع الجامع نقل شده که در تفسير آيه: «فارتقب يوم تأتى السماء بدخان مبين» گفته است که در معناى دخان اختلاف شده. بعضى گفته اند: دودى است قبل از قيام قيامت از آسمان مى آيد و داخل گوش هاى کفار مى شود، به طورى که سر آن ها، مانند سر کباب شده مى شود، ولى مؤمنين از آن دود، تنها دچار حالتى نظير زکام مى گردند، و روى زمين با همه وسعتش، مانند اطاقى در بسته مى شود که در آن کاه دود کرده باشند، و اين وضع تا چهل روز ادامه مى يابد - اين معنا از على و ابن عباس و حسن روايت شده. مؤلف: اين حديث را الدر المنثور هم از همان نامبردگان نقل کرده. و نيز از حذيفة بن يمان و ابى سعيد خدرى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و نيز از ابن عمر بدون ذکر نام رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آورده است. و در تفسير قمى، در ذيل همين آيه گفته است: اين در وقتى است که اهل رجعت از قبور درآيند، در آن روز تمامى مردم در ظلمت فرو مى روند، و مى گويند که اين عذاب اليمى است، پروردگارا! اين عذاب را از ما برطرف کن، که ما داراى ايمانيم. و در مجمع البيان آمده که زرارة بن أعين از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که آن جناب فرمود: آسمان بر يحيى، پسر زکريا و بر حسين بن على «عليهما السلام» چهل روز گريه کرد. عرضه داشتم: گريه آسمان چه بود؟ فرمود: آفتاب با سرخى طلوع مى کرد، و با سرخى هم غروب مى نمود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۷ و در الدر المنثور است که ابن ابى حاتم، از عبيد المکتب، از ابراهيم روايت کرده که گفت: از روزى که دنيا خلق شده آسمان نگريسته، مگر به حال دو نفر. شخصى از عبيد پرسيد: آيا جز اين است که آسمان و زمين به حال مؤمن مى گريند؟ گفت: اين در همان محلى است که مؤمن در آن جاست، و اعمالش از آن جا به آسمان بالا مى رود، و اما هيچ مى دانى که معناى گريستن آسمان در اين آيه چيست؟ گفت: نه. گفت آسمان سرخ مى شود و گلگون مى گردد، و اين دو نوبت شده. يکى در آن وقتى که يحيى بن زکريا کشته شد، و آسمان خون بباريد، و يکى هم در وقتى که حسين بن على «عليهما السلام» کشته شد که در آن روز نيز آسمان سرخ شد. و در فقيه، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرموده: وقتى مؤمن مى ميرد، نقاط مختلف زمين که مؤمن در آن نقاط خدا را عبادت مى کرده، بر او مى گريند. و نيز از درهاى آسمان، آن درى که اعمالش از آن به سوى بالا صعود مى کرده، و نيز محل سجده اش بر او مى گريد. مؤلف: و در اين معنا و در معناى دو روايت سابق، روايات ديگرى از طرق شيعه و طرق اهل سنت نقل شده. و اگر در معناى گريه آسمان و زمين، اساس را همين ظاهر روايات قرار دهيم، ديگر احتياجى نيست به اين که گريه آن دو را حمل کنيم بر کنايه تخييليه. و در تفسير قمى، در ذيل جمله «و قالوا معلّم مجنون» آمده که اين سخن را وقتى گفتند که ديدند هنگام نزول وحى به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» حالت غشوه و بيهوشى به او دست مى دهد، لذا گفتند او مجنون (جن زده) است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۸ آيات ۳۴ - ۵۹ سوره دخان إِنَّ هَؤُلاءِ لَيَقُولُونَ(۳۴) إِنْ هِىَ إِلا مَوْتَتُنَا الاُولى وَ مَا نحْنُ بِمُنشرِينَ(۳۵) فَأْتُوا بِآبَائنَا إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۳۶) أَ هُمْ خَيرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ أَهْلَکْنَاهُمْ إِنهُمْ کانُوا مجْرِمِينَ(۳۷) وَ مَا خَلَقْنَا السمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنهُمَا لَاعِبِينَ(۳۸) مَا خَلَقْنَهُمَا إِلا بِالْحَقِّ وَ لَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(۳۹) إِنَّ يَوْمَ الْفَصلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ(۴۰) يَوْمَ لا يُغْنى مَوْلىً عَن مَّوْلًى شيْئاً وَ لا هُمْ يُنصرُونَ(۴۱) إِلا مَن رَّحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ(۴۲) إِنَّ شجَرَت الزَّقُّومِ(۴۳) طعَامُ الاَثِيمِ(۴۴) کالْمُهْلِ يَغْلى فى الْبُطونِ(۴۵) کَغَلىِ الْحَمِيمِ(۴۶) خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سوَاءِ الجَْحِيمِ(۴۷) ثمَّ صبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ(۴۸) ذُقْ إِنَّک أَنت الْعَزِيزُ الْکرِيمُ(۴۹) إِنَّ هَذَا مَا کُنتُم بِهِ تَمْترُونَ(۵۰) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فى مَقَامٍ أَمِينٍ(۵۱) فى جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ(۵۲) يَلْبَسونَ مِن سندُسٍ وَ إِستَبرَقٍ مُّتَقَابِلِينَ(۵۳) کذَلِک وَ زَوَّجْنَاهُم بحُورٍ عِينٍ(۵۴) يَدْعُونَ فِيهَا بِکلِّ فَاکِهَةٍ ءَامِنِينَ(۵۵) لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْت إِلا الْمَوْتَةَ الاُولى وَ وَقَاهُمْ عَذَاب الجَْحِيمِ(۵۶) فَضلاً مِّن رَّبِّک ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(۵۷) فَإِنَّمَا يَسرْنَاهُ بِلِسانِک لَعَلَّهُمْ يَتَذَکرُونَ(۵۸) فَارْتَقِب إِنَّهُم مُّرْتَقِبُونَ(۵۹) «ترجمه آيات» اين مشرکين خواهند گفت (۳۴). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱۹ مرگى بجز همين مرگ اول نداريم و ما مبعوث شدنى نيستيم (۳۵). اگر هستيم و شما راست مى گوييد، پدران گذشته ما را زنده کنيد (۳۶). آيا آن ها بهتر بودند، يا قوم تبع پادشاه يمن و کسانى که قبل از آنان بودند. ما همه را هلاک کرديم، چون مردمى مجرم بودند (۳۷). آرى ما آسمان ها و زمين و ما بين آن دو را به بازى نيافريديم (۳۸). نيافريديم شان مگر به حق، وليکن بيشتر مردم نمى دانند (۳۹). به يقين که روز فصل ميعاد همه آنان است (۴۰). روزى که هيچ دوستى هيچ بارى از دوست خود نمى کشد و به هيچ وجه يارى نمى شوند (۴۱). مگر کسى که خدايش رحم کند، که او عزيز و رحيم است (۴۲). به يقين درخت زقوم (۴۳). طعام گنه دوستان است (۴۴). مانند سرب آب شده که در شکم غليان کند (۴۵). آن هم غليانى چون آب جوش (۴۶). بگيريد او را و وسط دوزخ بکشيد (۴۷). و سپس از عذاب جوشان بر سرش بريزيد (۴۸). (و به وى بگوييد) بچش، که تو همان نازپرورده گردن کشى هستى (۴۹). براستى اين همان است که عمرى در باره آن در شک بوديد (۵۰). براستى مردم با تقوا در مقامى امين هستند (۵۱). در بهشت ها و چشمه سارها (۵۲). جامه هاى نازک و کلفت از ابريشم به تن کرده، روبروى هم مى نشينند (۵۳). آرى اين چنين - و علاوه بر اين، از حور عين به ازدواجشان درمى آوريم (۵۴). هر ميوه اى که بخواهند، با کمال امنيت طلب مى کنند (۵۵). در بهشت ، ديگر طعم مرگ را نمى چشند مرگشان همان مرگ اول بود و خدا از عذاب دوزخ حفظشان مى کند (۵۶). اين فضلى است از ناحيه پروردگارت و رستگارى عظيم هم، همين است (۵۷). ما درک آن را به زبان تو ساده کرديم، تا شايد متذکر شوند (۵۸). پس منتظرش باش که ايشان نيز منتظرند (۵۹). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۰ «بیان آيات» بعد از آن که کفار را به عذاب دنيوى و سپس به عذاب اخروى انذار و تهديد کرد و در عذاب دنيوى به ماجراى قوم فرعون تمثل جست که موسى از طرف پروردگارش به رسالت به سويشان گسيل شد، و مردم او را تکذيب کردند، و در نتيجه غرق گشته و منقرض شدند. اينک در اين آيات به عذاب اخروى آنان پرداخته، و انکار معاد را از ايشان حکايت مى کند که معتقد بودند به اين که بعد از مرگ اولى، ديگر حياتى نيست، و آنگاه بر اثبات معاد احتجاج مى کند و برهان اقامه مى نمايد، و سپس به پاره اى از عذاب هاى آخرت که به زودى مجرمين بدان مبتلا مى شوند و نيز به پاره اى از نعمت هاى دائمى که متقين به آن مى رسند، اشاره مى کند. و در اين جاست که سوره با تذکر همان مطلبى که با آن آغاز شده بود، يعنى نزول کتاب به منظور تذکر خلق و دستور به انتظار کشيدن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» خاتمه مى يابد. «إِنَّ هَؤُلاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِىَ إِلا مَوْتَتُنَا الاُولى وَ مَا نحْنُ بِمُنشرِينَ»: در اين آيه به آغاز کلام که مى فرمود: «بَل هُم فِى شکّ يَلعَبُون» بازگشت شده. و اشاره «هولاء» اشاره به قريش و ساير اعراب وثنى مسلک و منکرين معاد است. و اين که گفتند: «إن هى الا موتتنا الاولى»، منظورشان از آن اين است که بعد از مرگ زندگى ديگرى نيست، و معلوم است که لازمه نبودن زندگى بعد از مُردن، نبودن معاد است، به دليل اين که بعد از آن که گفتند چيزى ماوراى مرگ اولمان نيست، اضافه کردند «وَ مَا نَحنُ بِمُنشَرين». يعنى ما مبعوث نخواهيم گرديد، همچنان که در کشاف گفته: وقتى گفته مى شود «انشر اللّه الموتى و نشرهم»، معنايش اين است که خداوند مُردگان را مبعوث کرد. توضيح سخن منکران معاد که گفتند: «إن هى إلا مَوتَتُنَا الأولى» پس اين که گفتند: «إن هى إلا موتتُنَا الأولى»، ضمير «هى» در آن ضمير عاقبت و نهايت است، و معنايش اين است که عاقبت امر ما و نهايت وجود و حيات ما نيست، مگر همان مرگ اولمان که با آن مرگ نابود مى شويم، و ديگر بعد از آن، ابدا حياتى نخواهيم داشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۱ و در اين که چرا در آيه شريفه، «موت» را مقيد به کلمه «اولى» کرده، بعضى از مفسران چنين توجيه کرده اند که: قيد مزبور احترازى نيست، يعنى نمى خواهد در مقابل موت هاى ديگر، موت اول را اثبات، و بقيه را نفى کند. چون هيچ ملازمه اى بين موت اول و موت ديگر يا بين موت اول و موت دوم نيست. چون ممکن است موت اول باشد، و اين موت، دومى نداشته باشد و در مقابلش موت ديگرى نباشد. در اين بين وجه ديگرى هست که آن را زمخشرى در کشاف آورده، مى گويد: حال اگر بگويى نزاع بين دين توحيد و کيش وثنيت بر سر حيات دوم، يعنى حيات بعد از مرگ بود، نه در باره مرگ دوم، تا آن ها بگويند غير از مرگ اول ديگر چيزى نيست، با اين که بايد گفته باشند غير از حيات اول حياتى ديگر نيست، و ما بعد از حيات اول، ديگر مبعوث نمى شويم، همچنان که در جاى ديگر قرآن، مرام آن ها را همين طور حکايت کرده و فرموده: «إن هِىَ إلّا حَياتُنَا الدُّنيَا و ما نَحنُ بِمَبعُوثين». خلاصه اشکال آیه فوق و پاسخ آن و خلاصه اشکال اين شد که معناى «مَوتَتُنا الأولى» چيست، مگر بحث در اين بود که ما مرگ ديگرى هم داريم، تا بگويند: نه همان مرگ اولى است و لا غير؟ در پاسخ مى گويم: - و اللّه الموفق للصواب - معنايش اين است که همان طور که قبلا مرگى داشتيد و به دنبال آن حياتى باز هم مرگى در پى داريد و به دنبالش حياتى، همچنان که در آيه «وَ کُنتُم أمواتاً فَأحياکُم ثُمّ يُميتُکُم ثُمّ يُحيِيکُم» به اين معنا است مشرکين هم که منکر معادند گفته اند، نه غير از مرگ اولى چيزى نيست. و منظورشان اين است که مرگى که دنبالش حياتى باشد، غير از همان مرگ اولى که به دنبالش زندگى دنيا قرار دارد نيست، ديگر چنين مرگى در پى نداريم، مرگى که در پى داريم، مرگى است که دنبالش حيات نيست، در نتيجه اين آيه همان مطلبى را بيان مى کند که آيه: «إن هِىَ إلّا حَياتُنَا الدُّنيا» آن را بيان مى کرد. اين بود گفتار زمخشرى در کشاف. ممکن هم هست ما آيه را به وجه سومى توجيه کنيم، و بگوييم: اين گفتار مشرکين بعد از شنيدن آيه «قالوا ربّنا أمّتنَا اثنَتَين و أحيَيتَنا اثنَتَين...» بوده که در تفسير آن گفتيم که منظور از اماته اول، مرگ بعد از زندگى دنيا است، و مراد از اماته دوم، مرگ بعد از زندگى برزخ است، و مشرکين با اين کلام خود: «إن هِىَ إلّا مَوتَتُنا الأولى» مرگ دوم را که مستلزم زندگى بعد از مرگ و در برزخ است، نفى کردند. چون مرگ آدمى را انعدام و بطلان ذات او مى پنداشتند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۲ و ممکن است آن را به وجه چهارمى توجيه کرد، و گفت: قيد «اولى» به حکايت بر مى گردد، نه به مطلب حکايت شده، و تنها سخن کفار اين بوده باشد که: «إن هِىَ إلّا مَوتَتُنا». و بنابر اين معناى کلام اين مى شود: مشرکين حيات بعد از موت را انکار و نفى مى کنند: و مى گويند: «إن هى إلّا مَوتَتُنا» و منظورشان از کلمه «موتتنا» همين مردن اولى از آن دو مرگى است که ما در آيه «قَالُوا رَبّنَا امتنا اثنتين...» ذکر کرديم. و اين وجوه چهارگانه از نظر نزديکى و دورى از ذهن مختلف اند، از همه آن ها نزديک تر وجه سوم، و سپس چهارم و آنگاه اول است. «فَأْتُوا بِآبَائنَا إِن کُنتُمْ صَادِقِينَ»: اين جمله تتمه کلام مشرکين منکر معاد است، و خطابشان در آن به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و مؤمنين است که مسأله معاد و احياء مُردگان را به رخ آنان مى کشيدند. و مشرکين در اين جمله از گفتار خود، آن را رد نموده، گفته اند که «اگر راست مى گويد پدران ما را بياوريد». يعنى پدران گذشته ما را با دعاى خود و يا با هر وسيله که در دست داريد، زنده کنيد تا بدانيم که در ادعاى خود - که اموات به زودى زنده مى شوند و مرگ عبارت از انعدام نيست - راست مى گوييد. «أَ هُمْ خَيرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ أَهْلَکْنَاهُمْ إِنهُمْ کانُوا مجْرِمِينَ»: اين آيه شريفه تهديدى است به کفار مشرک که خدا هلاکشان خواهد کرد، همان طور که قوم «تُبَع» و اقوام قبل از ايشان را هلاک کرد. «تُبع» که در اين آيه شريفه نامش آمده، يکى از پادشاهان حمير است که در يمن حکومت مى کردند، و به طورى که نقل کرده اند، نامش «اسعد ابوکرب» و به قول بعضى ديگر «سعد ابوکرب» بوده، و به زودى پاره اى از داستانش در بحث روايتى خواهد آمد. و در آيه شريفه نوعى اشاره هست به اين که خود تبع هلاک نگشته است. «وَ مَا خَلَقْنَا السمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ مَا بَيْنهُمَا لَاعِبِينَ مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلا بِالْحَقِّ وَلَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ»: ضمير تثنيه در کلمه «بينهما» به جنس سماوات و ارض بر مى گردد، نه به الفاظ آن ها، چون اگر به الفاظ آن ها که جمع است بر مى گشت، بايد ضمير را هم جمع مى آورد، و مى فرمود: «بَينَها». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲۳ و حرف «باء» در کلمه «بالحق» باء ملابست است، و جمله را چنين معنا مى دهد: ما آسمان ها و زمين و بين آن دو را نيافريديم، مگر در حالى که متلبس به حق بودند. بعضى از مفسرين احتمال داده اند که باء براى سببيت باشد، و معنا چنين باشد: ما آن ها را به هيچ وسيله و سببى از اسباب نيافريديم، مگر به سبب حق که همان ايمان و اطاعت و بعث و جزاء است. ولى دورى اين احتمال از ذهن براى خواننده عزيز پوشيده نيست. رده:تفسیر المیزان