تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۰ در همان موقعى که مردم منتظر و همه در دل هايشان درباره يوحنا فکر مى کردند که نکند او همان مسيح باشد، يوحنا به همه چنين جواب گفت: من شما را به آب تعميد مى دهم، وليکن بعد از من کسى نزد شما مى آيد که از من قوى تر است. کسى است که من خود را قابل آن نمى دانم که بند کفشش را باز کنم. او به زودى شما را به روح القدس و آتش غسل خواهد داد، که طبقش در دست او است و به زودى خرمن خود را پاکيزه کرده، گندم ها را در انبار خود جمع نموده، کاه را به آتشى که هرگز خاموش نشود و به چيزهاى بسيارى ديگر آتش مى زند، و همين طور مردم را موعظه مى کرد و بشارت مى داد. و اما هيرودس، رئيس ربع به خاطر اين که آبرويش در ميان مردم در مسأله هيرود يا همسر برادرش فيلبس، و نيز به خاطر شرارت هایى که داشت، به مخاطره افتاده بود، يک خطایى بزرگتر از همه مرتکب شد و آن اين بود که يوحنا را به زندان افکند. حکايت شهادت يحيى «ع»، در قسمت ديگرى از انجيل و در انجيل آمده که: هيرودس، خودش به دست خود، يوحنا را به زندان مى برد و بند بر او مى نهاد و اين کار را به خاطر هيروديا، همسر برادرش قيلبس مى کرد. چون خودش با او ازدواج کرده بود، و يوحنا با اين عمل وى مخالفت مى کرد، که ازدواج تو با همسر برادرت حلال نيست، و از همين روى، هيروديا کينه او را در دل داشت. مى خواست او را بکشد، نمى توانست. چون هيرودس از يوحنا حساب مى برد و مى دانست که او مردى نکوکار و مقدس است، و همواره او را محافظت مى کرد، کلامش را شنيده، اعمال بسيارى به جا مى آورد و سخنش را به خوشى مى شنيد تا آن که روزى چنين اتفاق افتاد که هيرودس، براى جشن ميلادش، شامى تهيه کرده، بزرگان مملکت و افسران ارتش و هزاره هاى لشگر را دعوت کرده بود. موقعى که همه جمع شده بودند، دختر هيروديا وارد شده، در مجلس رقصى کرد که هيرودس و کرسى نشينان او همه خوشحال شدند. شاه بدو گفت: هرچه مى خواهى، بخواه تا به تو بدهم و سوگند ياد کرد که هرچه از من بخواهى، مى دهم هر چند نصف مملکتم باشد. دختر برون شده، به مادرش بگفت و پرسيد که چه بخواهم؟ گفت: سرِ بريده يوحنا معمدان را بخواه. دختر در همان لحظه و به سرعت نزد شاه رفت و گفت: مى خواهم همين الآن سرِ بريده يوحنا معمدان را در طبقى برايم حاضر کنى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۱ شاه در اندوه شد. چون از يک سو نمى خواست چنين کارى بکند و از سوى ديگر جلو کرسى نشينان خود سوگند ياد کرده بود و لذا جلادى را فرستاد تا سر از بدن او جدا کرده بياورد. او هم رفت و در زندان، سر از بدن يوحنا جدا نموده، در طبقى گذاشت و آورده نزد دختر نهاد. دختر هم آن را به مادرش داد. شاگردان يوحنا چون اين بشنيدند، آمدند و بدن بى سر او را برداشته، دفن کردند. اين بود آنچه که در انجيل آمده. البته در اناجيل، اخبار ديگرى نيز راجع به يحيى «عليه السلام» است که از حدود آنچه ما در اين جا آورديم، تجاوز نمى کند. خواننده متدبّر و گوهرشناس، مى تواند گفته هاى ما را، که از انجيل ها نقل کرديم، با آنچه قبلا آورديم، تطبيق کند و موارد اختلاف را به دست آورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۲ آيات ۱۶ - ۴۰ سوره مريم وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ مَرْيمَ إِذِ انتَبَذَت مِنْ أَهْلِهَا مَکاناً شرْقِيًّا(۱۶) فَاتخَذَت مِن دُونِهِمْ حِجَاباً فَأَرْسلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشراً سوِيًّا(۱۷) قَالَت إِنّى أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنک إِن کُنت تَقِيًّا(۱۸) قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لاَهَب لَکِ غُلَاماً زَکيًّا(۱۹) قَالَت أَنّى يَکُونُ لى غُلَامٌ وَ لَمْ يَمْسَسنى بَشرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِيًّا(۲۰) قَالَ کَذَلِکِ قَالَ رَبُّکِ هُوَ عَلىَّ هَينٌ وَ لِنَجْعَلَهُ آيَةً لِّلنَّاسِ وَ رَحْمَةً مِّنَّا وَ کانَ أَمْراً مَّقْضِيًّا(۲۱) فَحَمَلَتْهُ فَانتَبَذَت بِهِ مَکاناً قَصِيًّا(۲۲) فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلى جِذْع النَّخْلَةِ قَالَت يَا لَيْتَنى مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَ کنتُ نَسياً مَّنسِيًّا(۲۳) فَنَادَاهَا مِن تحْتهَا أَلّا تحْزَنى قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تحْتَکِ سرِيًّا(۲۴) وَ هُزِّى إِلَيْکِ بجِذْع النَّخْلَةِ تُساقِط عَلَيْکِ رُطباً جَنِيًّا(۲۵) فَکُلِى وَ اشرَبى وَ قَرِّى عَيْناً فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشرِ أَحَداً فَقُولى إِنّى نَذَرْت لِلرَّحْمَنِ صَوْماً فَلَنْ أُکلِّمَ الْيَوْمَ إِنسِيًّا(۲۶) فَأَتَت بِهِ قَوْمَهَا تحْمِلُهُ قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شيْئاً فَرِيًّا(۲۷) يَا أُخْت هَارُونَ مَا کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سوْءٍ وَ مَا کانَت أُمُّکِ بَغِيًّا(۲۸) فَأَشارَت إِلَيْهِ قَالُوا کَيْف نُکلِّمُ مَن کانَ فى الْمَهْدِ صبِيًّا(۲۹) قَالَ إِنّى عَبْدُ اللَّهِ آتَانِیَ الْکِتَاب وَ جَعَلَنى نَبِيًّا(۳۰) وَ جَعَلَنى مُبَارَکاً أَيْنَ مَا کنتُ وَ أَوْصانى بِالصلَوةِ وَ الزَّکوةِ مَا دُمْتُ حَيًّا(۳۱) وَ بَرَّا بِوَالِدَتى وَ لَمْ يَجْعَلْنى جَبَّاراً شقِيًّا(۳۲) وَ السَّلَامُ عَلىَّ يَوْمَ وُلِدتُ وَ يَوْمَ أَمُوتُ وَ يَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا(۳۳) ذَلِک عِيسى ابْنُ مَرْيمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِى فِيهِ يَمْترُونَ(۳۴) مَا کانَ للَّهِ أَن يَتَّخِذَ مِن وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُونُ(۳۵) وَ إِنَّ اللَّهَ رَبّى وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ(۳۶) فَاخْتَلَف الاَحْزَابُ مِن بَيْنهِمْ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ کَفَرُوا مِن مَّشهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ(۳۷) أَسمِعْ بهِمْ وَ أَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَکِنِ الظالِمُونَ الْيَوْمَ فى ضلَالٍ مُّبِينٍ(۳۸) وَ أَنذِرْهُمْ يَوْمَ الحَْسرَةِ إِذْ قُضىَ الاَمْرُ وَ هُمْ فى غَفْلَةٍ وَ هُمْ لا يُؤْمِنُونَ(۳۹) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الاَرْض وَ مَنْ عَلَيهَا وَ إِلَيْنَا يُرْجَعُونَ(۴۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۳ «ترجمه آیات» در اين کتاب، مريم را ياد کن، آن دم که در مکانى در طرف شرقى مسجد، از کسان خود کناره گرفت. (۱۶) در مقابل آنان پرده اى آويخت. پس ما روح خود را نزد او فرستاديم که به صورت انسانى تمام عيار بر او مجسم گشت. (۱۷) (مريم همين که او را بديد، بترسيد و) گفت: اگر مردى پرهيزکارى (کنايه از اين که بايد پرهيزکار باشى)، من از سوء قصد تو به خداى رحمان پناه مى برم. (۱۸) گفت: من فرستاده پروردگار توام تا پسرى پاکيزه به تو عطا کنم. (۱۹) گفت: چگونه مرا پسرى تواند شد، با اين که انسانى به من دست نزده و من خود زناکار نبوده ام. (۲۰) گفت: پروردگار تو چنين است. فرموده اين بر من آسان است، تا آن را براى مردم از جانب خويش آيتى و رحمتى کنيم و کارى است مقرر شده. (۲۱) پس به او حامله شد، و با وى در مکانى دور گوشه گرفت. (۲۲) درد زایيدن او را به سوى تنه نخل برد، گفت: اى کاش قبل از اين مُرده بودم، يا چيزى حقير بودم و فراموشم کرده بودند. (۲۳) پس وى را از طرف پایين ندا داد: غم مخور، که پروردگارت، جلوى تو نهرى جارى ساخت. (۲۴) تنه درخت را سوى خود تکان بده، که خرماى تازه بر تو بيفکند. (۲۵) بخور و بنوش و چشمت روشن دار، اگر از آدميان کسى را ديدى، بگو من براى خدا روزه کلام نذر کرده ام، پس امروز با بشرى سخن نمى گويم. (۲۶) مولود را که در بغل گرفته بود، نزد کسان خود آورد، گفتند: اى مريم! حقا که چيزى شگفت انگيز آورده اى. (۲۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۴ اى خواهر هارون! آخر پدرت، مرد بدى نبود و مادرت زناکار نبود. (۲۸) مريم به مولود اشاره کرد. گفتند: چگونه با کسى که کودک و در گهواره است، سخن گویيم؟ (۲۹) گفت: من بنده خدايم، مرا کتاب داده و پيغمبر کرده. (۳۰) و هر جا که باشم، با برکتم کرده است، و به نماز و زکات مادام که زنده باشم، سفارشم فرموده. (۳۱) نسبت به مادرم نيکوکارم کرده و گردنکش و نافرمانم نکرده است. (۳۲) سلام بر من، روزى که تولد يافته و روزى که بميرم و روزى که زنده برانگيخته شوم. (۳۳) به گفتار راست، عيسى، پسر مريم که درباره او شک مى کنند، اين است. (۳۴) نشايد که خدا فرزندى بگيرد. او منزه است، چون کارى را اراده فرمايد، فقط به او گويد: باش. پس وجود مى يابد. (۳۵) خداى يکتا، پروردگار من و پروردگار شما است. او را بپرستيد، راه راست، اين است. (۳۶) پس اين دسته ها ميان خودشان اختلاف يافتند، واى بر کسانى که کافر بوده اند، از حضور يافتن در روزى بزرگ. (۳۷) روزى که سوى ما آيند، چه خوب شنوند و چه خوب ببينند، ولى آن روز ستمگران در ضلالتى آشکارند. (۳۸) آنان را از روز ندامت بترسان، آن دم که کار بگذرد و آن ها بى خبر مانند و باور ندارند. (۳۹) ما زمين و تمام کسانى را که بر آن هستند، به ارث مى بريم و همگى به سوى ما باز مى گردند. (۴۰) «بیان آیات» شباهت هاى داستان زندگی حضرت يحيى و حضرت عيسى«ع» در اين آيات، از داستان يحيى به داستان عيسى «عليه السلام» نقل کلام شده، و ميان اين دو داستان شباهت تمامى هست. چون ولادت هر دو بزرگوار، به طور خارق العاده صورت گرفته و اين هر دو در کودکى حکم و نبوت داده شدند. او هم خبر داد که مأمور به احسان به مادر شده و جبار و شقى نيست و بر خود در روز ولادتش و روز مرگش و روز مبعوث شدنش سلام داده. اين نيز همين مطالب را گفته و قرآن از وى نيز نقل کرده، و شباهت هاى ديگرى نيز داشته اند، و يحيى «عليه السلام»، نبوت عيسى «عليه السلام» را تصديق کرده و به وى ايمان آورد. «وَ اذْکُرْ فى الْکِتَابِ مَرْيمَ إِذِ انتَبَذَت مِنْ أَهْلِهَا مَکاناً شرْقِيًّا»: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۵ مقصود از «کتاب»، قرآن کريم و يا سوره «مريم» است، که جزئى از کتاب است. چون جزء کتاب هم، کتاب است، و برگشت هر دو احتمال، به يک معنا است. ديگر فایده چندانى ندارد که ما مثل بعضى اصرار بورزيم که احتمال دومى قوى تر و يا متعين است. کلمه «نبذ»، به طورى که راغب گفته، به معناى دور انداختن هر چيز حقيرى است که مورد اعتناء نباشد. وقتى مى گويند: «نَبَذَهُ»، يعنى فلان چيز را انداخت، مى رساند که از جهت حقير شمردن، آن را دور انداخت. و اما کلمه «انتَبَذَ»، به معناى «از مردم کناره گرفت» است. و «مريم»، دختر عمران و مادر مسيح است و مقصود از ياد آوردن مريم، يادآورى خبر و داستان مريم مى باشد. و کلمۀ «إذ»، ظرف داستان مريم است و جملۀ «انتَبَذَت» تا آخر داستان، مظروف اين ظرف است و معناى آيه اين است که: اى محمد! در اين کتاب، داستان مريم را در آن حين که از مردم اهل خود کناره گرفت و در مکان شرقى (که گويا همان سمت شرقى مسجد باشد) اعتزال جست، ذکر کن. مراد از جمله: «فَاتّخَذَت مِن دُونِهِم حِجَاباً» «فَاتخَذَت مِن دُونِهِمْ حِجَاباً فَأَرْسلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشراً سوِيًّا»: کلمۀ «حجاب» به معناى هر چيزى است که چيزى را از غير بپوشاند و از اين کلمه چنين بر مى آيد که گويا مريم خود را از اهل خويش پوشيده داشت، تا قلبش براى اعتکاف و عبادت فارغ تر باشد. همچنان که جملۀ «کُلَّمَا دَخَلَ عَلَيهَا زَکَرِيّا المِحرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزقاً» نيز بدان اشاره دارد، که تفسير و اشاره اش به مدّعاى ما گذشت. بعضى گفته اند: مريم در خود مسجد منزل کرده بود، و هر وقت حيض مى شد، از آن جا بيرون شده، به خانه زکريا مى رفت، و چون پاک مى شد، دوباره به مسجد بر مى گشت، تا آن که روزى که پرده اى دور خود کشيده بود تا غسل کند. ناگهان جبرئيل به صورت مردى جوان و امرد و زيباروى بر او در آمد. مريم به خدا پناه برد. وليکن هيچ دليلى در آيات مربوطه به آن جناب بر اين تفصيل نداريم و آيه «آل عمران» را هم ديديد که معناى سابق حجاب را تأييد مى کرد. مقصود از روحى که براى مريم «ع»، به صورت بشر متمثل شد «فَأرسَلنَا إلَيهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً» - از ظاهر سياق بر مى آيد که فاعل کلمۀ «تَمَثَّلَ»، ضميرى است که به روح بر مى گردد. پس روحى که به سوى مريم فرستاده شده بود، به صورت بشر ممثّل شد، و معناى «تمثّل» و «تجسّم» به صورت بشر اين است که در حواس بينایى مريم به اين صورت محسوس شود، و گرنه در واقع باز همان روح است، نه بشر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۶ و چون از جنس بشر و جنّ نبود، بلکه از جنس مَلَک و نوع سوم مخلوقات ذوى العقول بود که خدا او را در کتابش وصف نموده و «مَلَک» ناميده، و آن فردى را که مأمور وحى است، جبرئيل ناميده. مثلا فرمود: «مَن کَانَ عَدُوّاً لِجِبرِيلَ فَإنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلبِکَ بِإذنِ اللّه». و جاى ديگر، او را «روح» خوانده، فرموده: «قُل نَزَّلَهُ رُوحُ القُدُس مِن رَبِّکَ». و نيز فرموده: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِين عَلَى قَلبِکَ». و نيز او را «رسول» خوانده و فرمود: «إنَّه لَقَولُ رَسُولٍ کَرِيم». لذا از همه اين ها مى توان فهميد که آن روحى که براى مريم به صورت بشرى مجسم شد، همان جبرئيل بوده است. و اگر بگویى در سوره «آل عمران» قضيه را به چند مَلَک نسبت داده و فرموده: «إذ قَالَت المَلَائِکَةُ يَا مَريَم...»: زمانى که ملائکه به مريم گفتند خدا تو را به کلمه اى از خود بشارت مى دهد، که نامش «مسيح» عيسى بن مريم است - تا آن جا که مى فرمايد - «قَالَت رَبِّ أنَّى يَکُونُ لِى وَلَدٌ...». گفت: پروردگارا! کجا ممکن است مرا پسرى باشد، با اين که هيچ بشرى با من تماس نگرفته؟ گفت: اين طور خدا هرچه مى خواهد، مى کند، و چون قضاى امرى را براند، همين که بگويد «باش»، مى باشد. در جواب مى گویيم: اگر با آيات مورد بحث تطبيق شود، هيچ شکى باقى نمى ماند که سخن ملائکه با مريم که در سوره «آل عمران» آمده، عينا همان کلامى است که در آيات مورد بحث به روح نسبت داده، و اگر کلام جبرئيل را به ملائکه نسبت داده، از قبيل نسبت کلام يک نفر از قومى به همه قوم است. چون همه در آن کلام و يا در سنت و عادت و خلقت موافقت و شرکت دارند. و در قرآن از اين قبيل تعبيرات زياد است. مانند آيه: «يَقُولُونَ لَئِن رَجَعنَا إلَى المَدِينَةِ لَيَخرُجَنَّ الأعَزُّ مِنهَا الأذَل»، که با اين که گويندۀ سخن يک نفر بوده، به جمع نسبت مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۷ و نيز مانند «وَ إذ قَالُوا اللَّهُمَّ إن کَانَ هَذَا هُوَ الحَقّ مِن عِندِکَ فَأمطِر عَلَينَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاء»، با اين که گوينده آن يک نفر بوده. و اگر در آيه مورد بحث «روح» را به خدا نسبت داده و فرموده: «رُوحَنَا: روح مان»، به منظور تشريف و احترام بوده، و معناى روح در تفسير آيه «وَ يَسئَلُونَکَ عَنِ الرُّوح...» گذشت. يکى از تفسيرهاى نادرستى که براى آيه کرده اند، اين است که مراد از «روح»، عيسى است، و ضمير در «تَمَثَّل» به جبرئيل بر مى گردد، که فسادش روشن است. و يکى از قرائت هاى نادرست هم، قرائت بعضى است که کلمۀ «رُوحَنَا» را با تشديد «نون» خوانده، و گفته: «روحنّا»، اسم آن فرشته اى بوده که براى مريم مجسّم شده، و او غير جبرئيل روح الامين بوده، که فساد اين نيز روشن است. گفتارى در معناى تمثل در روايات، کلمۀ «تمثّل» بسيار به چشم مى خورد، ولى در قرآن کريم، جز در داستان مريم، در سوره «مريم»، يعنى آيه «فَأرسَلنَا إلَيهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً» نيامده، و آيات بعدى که در آن جبرئيل خود را براى مريم معرفى مى کند، بهترين شاهد است بر اين که وى، در همان حال هم که به صورت بشر مجسم شده بود، باز فرشته بود، نه اين که بشر شده باشد، بلکه فرشته اى بود به صورت بشر، و مريم او را به صورت بشر ديد. بنابراين، معناى «تمثّل جبرئيل» براى مريم به صورت بشر، اين است که در حاسه و ادراک مريم به آن صورت محسوس شد، نه اين که واقعا هم به آن صورت در آمده باشد، بلکه در خارج از ادراک وى، صورتى غير صورت بشر داشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۸ و اين معنايى که براى تمثّل کرديم، با همان معناى لغوى کلمه منطبق مى شود. چون وقتى مى گویيم: «تَمَثَّل شَئٌ لِشَئ فِى صُورَةٍ کَذَا»، معنايش اين است که چيزى براى چيز ديگرى به فلان صورت در آمد. يعنى او آن را به صورت فلان چيز تصور کرد، نه اين که واقعا هم به آن صورت در آمده و چيز ديگرى شده باشد. پس تمثّل مَلَک به صورت بشر، ظهور او براى بيننده به صورت بشر است، نه اين که مَلَک بشر بشود. زيرا اگر معنايش اين باشد، لازم مى آيد که چيزى، چيزى ديگر شود. نه اين که چيزى به صورت چيزى ديگر ظاهر شود و تمثل يابد. بررسى چهار اشکال پيرامون تمثّل جبرئيل براى مريم«ع» در خصوص اين تمثّل، در «تفسير کبير» و غير آن، به چند وجه اشکال شده است: اول اين که: جبرئيل به طورى که از اخبار بر مى آيد، شخصى عظيم الجثه است، و چنين شخصى اگر بخواهد به قدر يک انسان معمولى کوچک شود، يا بايد مازاد از آن مقدارش ريخته شود، در اين صورت ديگر جبرئيلى باقى نمى ماند، و اگر آن مقدار زائد ساقط نشود، و در عين حال کوچک گردد، تداخل لازم مى آيد، که يکى از محالات است. دوم اين که: اگر تمثّل به طور کلّى امرى ممکن باشد، ديگر در هيچ موردى وثوق و اطمينانى باقى نمى ماند، و کسى قطع پيدا نمى کند که مثلا اين شخصى که الآن مى بيند، همان فلانى است که ديروز ديده. چون ممکن است اين شخص بيگانه اى باشد که به صورت او متمثل گشته. سوم اين که: اگر تمثّل به صورت بشر ممکن و جایز باشد، به صورت هر چيز ديگرى، حتى پشه و حشرات نيز ممکن مى شود، و اگر اين را هم ممکن بدانيم، هر کسى مى تواند ادعاى ديدن جبرئيل را بکند، و اين نيز باطل است. چهارم اين که: اگر تمثّل جایز باشد، ديگر به هيچ خبر، حتى خبر متواتر هم نمى شود اعتماد کرد، و مثلا در اين که رسول خدا در جنگ بدر قتال کرد، نيز مى شود تشکيک کرده و گفت: ممکن است او، فلان شخص بوده که به صورت رسول خدا مجسم شده. اشکال اول را جواب داده اند به اين که: اگر قائل باشيم که جبرئيل جسم است، چه مانعى دارد که بگویيم دو قسم اجزاء دارد. يکى اجزاى اصلى است، که همان مقدارى است که انسان ها دارند، و يکى اجزاء زيادى، و هر وقت بخواهد، مى تواند با اجزاى اصلی اش، به صورت بشرى در آيد. و اگر قائل باشيم که اصلا جسم نيست، بلکه از روحانيات است، چه مانعى دارد که گاهى به طورى که در روايات آمده، به جثه اى عظيم مجسم شود، و گاهى به کالبدى کوچک. ليکن خواننده عزيز بر ناتمامى اين جواب واقف است، چون شق اول آن، مبنى بر اين است که تمثّل عبارت باشد از يک دگرگونى واقعى. يعنى شخص متمثل، ذات و حقيقت اولش باطل شود و به ذات ديگرى مبدل گردد، و حال آن که قبلا روشن شد که معناى تمثّل اين نيست، بلکه حفظ ذات و حقيقت، و ظهورش بر خلاف آن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۴۹ آيه هم با کمک سياقى که دارد، ظاهر در اين است که جبرئيل، با تمثلش از حقيقت فرشتگى بيرون نيامد و بشر نشد، بلکه در ادراک مريم، به صورت بشر ظاهر گرديد، نه فى نفسه و در خارج. همچنان که نظيرش در نزول ملائکه کرام بر ابراهيم و بشارت دادن وى به ولادت اسحاق، و نيز نزولشان بر لوط «عليه السلام» و ظهورشان به صورت بشر، و نيز ظهور ابليس در جنگ بدر به صورت سراقة بن مالک با آن که سراقه آن روز در مکه بود، که در آيه ۴۸ سوره «انفال» بدان اشاره شده. و نظائر اين تمثّل در روايات بسيار زياد است. مانند ابليس که در داستان دار الندوه، که مشرکان براى کشتن رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مشورت مى کردند به صورت پيرمردى سالخورده پيدا و متمثل شد و پيشنهاد جديد و تازه اى داد و همه پذيرفتند. و نيز مانند تمثّلش در روز عقبه به صورت منبه بن حجاج، و تمثلش براى يحيى «عليه السلام» به صورتى عجيب و غريب، و نيز مانند تمثّل دنيا براى اميرالمومنين «عليه السلام» به صورت زنى زيبا و فتان، و تمثل مال و اولاد و عمل آدمى در هنگام مرگ، و تمثّل اعمال آدمى در قبر و در روز قيامت، و از همين قبيل است تمثّل هایى که در خواب ديده مى شود. مانند تمثّل دشمن به صورت سگ و يا مار و عقرب، و تمثّل همسر به صورت کفش، و تمثّل ترقى و علوّ مقام به صورت اسب، و تمثّل افتخار به صورت تاج، و امثال اين گونه تمثلات. پس در اغلب اين موارد، شخص متمثّل به طورى که شما خواننده ملاحظه مى کنيد، اصلا فى نفسه و در خارج صورتى ندارد، تا آن را گذاشته به صورتى ديگر در آيد، و اين بهترين شاهد است بر اين که اصل مبناى اشکالى که شده و جوابى که دادند، غلط است. و اشکال دوم را پاسخ گفته اند به اين که: اين اشکال اگر وارد باشد، به هر حال وارد است. چه ما تمثّل را جایز بدانيم و چه ندانيم. زيرا جایز هم ندانيم، باز اشکال مى شود که مگر خدا قادر نيست کسى را به صورت فلانى خلق کند؟ خواهى گفت: آرى قادر است. مى گويند: پس از کجا قطع و اطمينان دارى که اين شخص که آمده، همان زيد ديروزى است. ممکن است خدا اين را به صورت او خلق کرده باشد، و حتى کسى هم که خدایی را قبول ندارد و همه حوادث را به اسباب طبيعى و يا مستند به اوضاع سماوى مى داند، او هم احتمال مى دهد حوادثى پيدا شده باشد که نتيجه اش پديدار شدن شخصى به مثل زيد باشد. پس اين اشکال را همه بايد جواب دهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۰ و شايد ندرت امثال اين حوادث، باعث شده که احتمال آن را در علوم عادى و مستند به حس مضرّ ندانند، و شکى نکنند در اين که زيد که امروز آمده، همان زيد ديروز است. ولى خواننده عزيز مى داند که اين پاسخ، ماده اشکال را ريشه کن نمى کند. براى اين که همين که امکان مغايرت ميان حس و محسوس را قبول کنيم، اشکال وارد مى شود و مسأله ندرت آن را حل نمى کند، مگر اين که ادعا کنيم که اگر اين گونه موارد را علم مى ناميم، با اين که در واقع علم و اطمينان نيست، به خاطر غفلتى است که در احتمال خلاف و شک و ترديد داريم، و اين غفلت ناشى از ندرت مخالفت است. علاوه بر اين، اگر مغايرت حس و محسوس جایز و ممکن باشد، و در هر موردى احتمالش را بدهيم، ديگر از کجا مى فهميم که اين مغايرت نادر است؟! پس حق مطلب اين است که اشکال دوم و جوابش، هر دو از اصل فاسد است. اما فساد اشکال: براى اين که اين اشکال وقتى درست است که آنچه به حس ما، در مى آيد، عين واقعيت و خارجيت محسوس باشد. نه صورتى از آن، و کسى که چنين بپندارد، قطعا از معناى بديهى بودن احکام نيز حتى غفلت داشته، و از اين هم غافل است که تحميل حکم حس بر محسوس خارجى کار فکر و نظر است، نه کار خود حس. توضيح اين که: آنچه را که حس از خارج مى گيرد، صورت و عکسى از کيفيات و هيأت هاى آن است، که تا حدى شبيه به خود آن است. نه اين که عين خارجى را حس کند و بعد از آن که اين صورت گيرى مکرر شد، با تجربه و نظر مى فهمد که واقعيت و خارجيت آن موجود خارج نيز مطابق با آن صورتى است که از آن گرفته است. دليل بر اين معنا هم، انواع مغايرت هایى است که ميان حس و محسوس خارجى مشاهده مى کنيم، و آن ها را به غلط هاى حسى تعبير مى کنيم. مانند کوچک ديدن شئ بزرگى را از دور، و پایين ديدن بالا، و مستقيم را مايل، و متحرک را ساکن، و همچنين عکس آن که بر حسب اختلاف مناظر پديد مى آيد. و همچنين ساير حواس همچنان که يک انسان را از دور کوچک مى بينيم، و بعد از چند بار تکرار شدن و تجربه آموختن، حکم مى کنيم که اين انسان بسيار خرد نيز، به اندازه ما است، و خورشيد را به اندازه يک بشقاب مى بينيم. و نيز مى بينيم که به دور زمين مى چرخد، ولى برهان هاى رياضى حس ما را تخطئه نموده، اثبات مى کند که آفتاب چند برابر بزرگتر از زمين است و بر خلاف آنچه ما حس مى کنيم، زمين به دور خورشيد مى چرخد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۱ پس روشن شد که آنچه در حقيقت محسوس ما است، صورتى از موجود خارجى است، نه خود موجود خارجى. حال مى گویيم: معناى بداهت حس اين است که هيچ ترديدى نمى کنيم در اين که آنچه حس مى کنيم، در حس ما هست، و اما محسوس، يعنى آن که از ما و از حس ما خارج است، هر حکمى که به وسيله حس خود درباره آن مى کنيم، ناشى از حس ما نيست، بلکه ناشى از فکر و نظر ما است. اين است که گفتيم: آنچه درباره حال موجودى خارجى معتقد مى شويم، ناشى از فکر و نظر است، نه از حس. در علومى که از حس محسوس بحث مى کند، نيز بيان شده که جهازات حواس، به انواع گوناگونى در محسوسات تصرف مى کند. اين نيز نزد ما از بديهيات است که در خارج از ادراک ما، اسبابى هست که در نفوس ما تأثير مى کند، و در نتيجه نفوس ما درک مى کند آنچه را که درک مى کند و اين سبب گاهى خارجى است. چون اجسامى که به کيفيات و اشکالش با نفوس ما مرتبط است، خارجى هستند، و ما با حس خود، صورت هایى از آن ها را درک نموده و به کمک فکر و تجربه، به پاره اى از خصوصياتش پى مى بريم. و گاهى داخلى است، مانند ترس شديد و ناگهانى که باعث پيدا شدن صورت هاى هولناک و مهيب، بر حسب اوهام و خاطراتى که آدمى دارد، در ذهنش پيدا مى شود. و چه بسا مى شود که در همه اين احوال، انسان در تشخيصش و در احساس محسوس خارجى مصاب مى شود، که البته اغلبه همين طور است، و بسا هم مى شود که در اين تشخيص خطا مى رود. مانند کسى که سراب را آب مى بيند، و شبح را اشخاصى مى پندارد. پس از همه آنچه گذشت، معلوم شد که: مغايرت ميان حس و محسوس خارجى، با اين که فى الجمله اجتناب ناپذير است، ولى فى نفسه، باعث از ميان رفتن وثوق و بطلان اعتماد بر حس نمى شود. زيرا مسأله خطا و صواب در تشخيص، دائر مدار حس به تنهایى نيست، بلکه دائر مدار تجربه و نظر، و يا غير آن است، و نظر آن چيزى را مى پذيرد که تجربه هم تصديقش کند. و اما فساد جواب: بيانش اين است که اين جواب تمام نمى شود، مگر بعد از اين که تسليم شويم که حس، خود محسوس خارجى را بعينه احساس مى کند و علم به محسوس، فى نفسه مستند به خود حس است و تخلف هم نادر است. از اشکال سوم بعضى جواب داده اند به اين که: تجسّم مَلَک به صورت ساير حيوانات، عقلا جایز است. چيزى که هست دليل نقلى بر فسادش قائم شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۴ صفحه ۵۲ مؤلف: ولى دليل نقلى قابل اعتمادى بر اين معنا نداريم. بله ايرادى که به اصل اشکال مى شود، اين است که اگر مقصود از امکان، آن امکانى است که در مقابل ضرورت و امتناع به کار مى رود، که پر واضح است که صرف تمثّل مَلَک به صورت بشر، مستلزم امکان تمثّل آن به صورت غير بشر نيست. و اگر مراد از امکان، امکان به معناى احتمال عقلى است، که صرف احتمال محذورى ندارد، تا دليلى بر اثبات و يا نفى آن قائم شود. و از اشکال چهارم هم، بعضى همان جواب از اشکال سوم را داده اند، که: خلاصه، احتمال تخلّف در متواتر هم هست. چيزى که هست، دليل نقلى آن را دفع کرده. ليکن اين جواب ناتمام است. زيرا طرف بر مى گردد و مى گويد: در خود آن دليل نقلى هم، احتمال تخلّف هست. چون يکى از حواسى که آن را درک مى کند، سامعه است، که ممکن است خطا کند. پس جواب صحيح از اين اشکال، همان جوابى است که ما از اشکال دوم داديم - و خدا داناتر است. حاصل سخن درباره حقيقت تمثّل پس از آنچه گذشت، روشن گرديد که تمثّل، عبارت است از ظهور چيزى براى انسان، به صورتى که انسان با آن الفت دارد و با غرضش از ظهور مى سازد. مانند ظهور جبرئيل براى مريم به صورت بشرى تمام عيار. چون مألوف و معهود آدمى از رسالت همين است که شخص رسول، رسالت خود را گرفته، نزد مُرسلٌ اليه بيايد، و آنچه را گرفته، از طريق تکلم و تخاطب اداء کند، و مانند ظهور دنيا براى على «عليه السلام» به صورت زنى زيبا و فريبنده. چون معهود و مألوف دل هاى بشر، همين است که در مقابل دخترى فوق العاده زيبا بيش از هر چيز ديگرى فريفته گردد و چنين صورتى بيش از هر چيز ديگرى، قلب بشر را تسخير نموده بر عقل او غالب مى آيد، و همچنين مثال هاى ديگرى که براى تمثّل زده شد. و اگر بگویى: لازمه اين حرف اين است که ما سفسطه را بپذيريم. چون ديگر هيچ چيزى با ادراک ما تطابق از جميع جهات ندارد، و چنين ادراکى جز وهم سرابى و خيالى باطل نيست، و اين همان نظريه سوفسطایى است که مى گويد هيچ يک از مدرکات، ما آن طور که ما درک مى کنيم، نيست. در جواب مى گوييم: فرق است ميان اين که حقيقتى واقعى به صورتى جلوه کند که مألوف و معهود مدرک باشد و با ادوات ادراک او جور در آيد و ميان اين که اصلا در خارج حقيقتى وجود نداشته باشد، تنها و تنها صورتى ادراکى و ذهنى وجود داشته باشد، رده:تفسیر المیزان