تفسیر المیزان

«وَ مَا نُرْسِلُ الْمُرْسلِينَ إِلا مُبَشرِينَ وَ مُنذِرِينَ...»: اين آيه، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تسليت مى دهد که از انکار منکران ناراحت نشود، و از اعراض آنان از ذکر خدا تنگ حوصله نگردد. زيرا وظيفه رسولان به جز بشارت و انذار نيست، و غير از اين مسؤوليتى ندارند. بنابراين، در اين آيه انعطافى به مطلب ابتداى سوره است که مى فرمود: «فَلَعَلَّکَ بَاخِعٌ نَفسَکَ عَلَى آثَارِهِم إن لَم يُؤمِنُوا بِهَذَا الحَدِيثِ أسَفاً»، و نيز نوعى تهديد کفار است در برابر استهزايشان. کلمه: «دَحض» به معناى هلاکت و کلمه: «إدحاض»، به معناى هلاک کردن و ابطال است، و کلمه: «هزؤ» به معناى استهزاء، و مصدر به معناى اسم مفعول است، و معناى آيه روشن است. «وَ مَنْ أَظلَمُ مِمَّن ذُکِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَض عَنهَا وَ نَسىَ مَا قَدَّمَت يَدَاهُ...»: در اين آيه، ظلم کفار را بزرگ جلوه مى دهد. چون ظلم بر حسب متعلقش، بزرگ و کوچک مى شود، و چون متعلق ظلم مشرکان خداى سبحان و آيات اوست، پس از هر ظلم ديگر بزرگتر خواهد بود. و مقصود از «نسيان پيش فرستاده ها»، بى مبالاتى در اعمالى - از قبيل اعراض از حق و استهزاء به آن - است که مى دانند حق است. و جمله «إنَّا جَعَلنَا عَلَى قُلُوبِهِم أکِنَّةً أن يَفقَهُوهُ وَ فِى آذَانِهِم وَقراً» به منزله تعليل براى اعراض آنان از آيات خدا و يا هم براى آن و هم براى نسيانشان از پيش فرستاده هاى خويش را است. و در سابق در چند جا، معناى قرار دادن «أکِنّة» را در دل هاى کفار و «وَقر» را در گوش هاى آنان توضيح داديم. «وَ إن تَدعُهُم إلَى الهُدَى فَلَن يَهتَدُوا إذاً أبَداً» - در اين جمله، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را از ايمان آوردن آنان مأيوس مى کند. چون پرده در گوش ها و دل هايشان افکنده، و ديگر بعد از اين نمى توانند خود را به سوى هدايت بکشانند، و ديگر نمى توانند درباره حق تعقل نموده، با هدايت غير خود و پيروى و شنوايى از غير خود رشد يابند. دليل بر اين معنا جمله «وَ إن تَدعُهُم إلَى الهُدَى فَلَن يَهتَدُوا إذاً أبَداً» است، که دلالت بر نفى ابدى اهتداى ايشان مى کند، و اين معنا را مقيد به قيد إذاً» نموده که جزاء و جواب باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۳ در تفسير روح المعانى گفته: جبرى مذهبان با اين آيه بر مذهب خود استدلال کرده اند، و قدريّه، آيه قبل را دليل مذهب خود گرفته اند. امام فخر رازى گفته: به طور کلى کمتر آيه اى از قرآن کريم ديده مى شود که دلالت بر يکى از اين دو مذهب کند و دنبالش آيه ديگرى به آن مذهب ديگر دلالت نکند، و اين جز امتحانى از ناحيه خدا نيست، تا علماى راسخون در علم از مقلّدين متمايز گردند. مؤلف: اين دو آيه، هر دو حق است و لازمۀ حق بودن آن دو، ثبوت اختيار براى بندگان در اعمال و نيز اثبات سلطنت گسترده اى براى خداى تعالى است در ملکش، که يکى از ملک هاى او، اعمال بندگانش است و همين است مذهب امامان اهل بيت «عليهم السلام». معناى جمله: «وَ رَبُّکَ الغَفُورُ ذُو الرَّحمَة» «وَ رَبُّک الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ...»: اين آيات، همان طور که بيان شد، در مقام تهديد کفار است. کفارى که فساد اعمالشان به حدّى رسيده که ديگر اميد صلاح از ايشان منتفى شده است. و اين قسم فساد، مقتضى نزول عذاب فورى و بدون مهلت است. چون ديگر فایده اى غير از فساد در باقى ماندنشان نيست، ليکن خداى تعالى در عذابشان تعجيل نکرده، هر چند که قضاى حتمى به عذابشان رانده. چيزى که هست آن عذاب را براى مدتى معين که به علم خود تعيين نموده، تأخير انداخته است. و به همين مناسبت بود که آيه تهديد را که متضمن صريح قضاى در عذاب است، با جملۀ «وَ رَبُّکَ الغَفُورُ ذُو الرَّحمَة» افتتاح نموده تا به وسيله آن دو وصفى که در آن است، عذاب معجّل را تعديل نمايد و اصل عذاب را مسلّم کند تا حق گناهان مقتضى عذاب رعايت شده باشد و حق رحمت و مغفرت خدا را هم رعايت کرده باشد و به آن خاطر عذاب را تأخير اندازد. پس اين جمله، يعنى جملۀ «الغَفُورُ ذُوالرَّحمَة» با جملۀ «لَو يُؤَاخِذُهُم بِمَا کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ العَذَابُ» به منزلۀ دو نفر متخاصم اند که نزد قاضى حاضر شده، داورى مى خواهند. و جملۀ «بَل لَهُم مَوعِدٌ لَن يَجِدُوا مِن دُونِهِ مَوئِلاً» به منزله حکم صادر از قاضى است که هر دو طرف را راضى نموده، حق هر دو طرف را رعايت کرده است. اصل عذاب را به اعمال نارواى مردم و به انتقام الهى داده و مسأله مهلت در عذاب را به صفت مغفرت و رحمت خدا داده استو اين جا است که مغفرت الهى اثر آن اعمال را که عبارت است از فوريت عذاب بر مى دارد - و محو مى کند و صفت رحمت حياتى و دنيايى را به آن ها افاضه مى فرمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۴ و خلاصه معنا اين است که: اگر پروردگار تو مى خواست ايشان را مؤاخذه کند، عذاب را بر آنان فورى مى ساخت، وليکن عجله نکرد. چون غفور و داراى رحمت است، بلکه عذاب را براى موعدى که قرار داده و از آن به هيچ وجه گريزى ندارند، حتمى نمود، و به خاطر اين که غفور و داراى رحمت است، از فوريت آن صرف نظر فرمود. پس جملۀ «بَل لَهُم مَوعِدٌ...»، کلمه اى است که به عنوان حکم صادر گفته شده، نه اين که خيال شود صرف حکايت است. زيرا اگر حکايت بود، جا داشت بفرمايد: «بَل جَعَلَ لَهُم مَوعِداً...» - دقت فرمایيد. کلمۀ «غَفُور»، صيغه مبالغه است که بر کثرت مغفرت دلالت مى کند و الف و لام در «الرَّحمَة»، الف و لام جنس است. يعنى همه قسم رحمت را دارد، و «غَفُور ذُوالرَّحمَة» معنايش اين است که رحمت خدا شامل هر چيز هست. بنابراين، کلمۀ «ذُوالرَّحمَة»، عموميتش از دو کلمه «رحمان» و «رحيم» بيشتر است، با اين که اين دو نيز دلالت بر کثرت و يا ثبوت و استمرار دارد. پس «غفور» به منزله خادم براى «ذِى الرَّحمَة» است. يعنى «غفور»، مشمولين ذوالرحمة را بيشتر مى کند، و موانعى را که نمى گذارد رحمت خدا شامل مشمول شود، برطرف مى سازد و وقتى برطرف ساخت، صفت «ذوالرحمة» کار خود را مى کند و آن را نيز شامل مى گردد. پس «غفور» کوشش و کثرت عمل دارد، و «ذِى الرَّحمَة» انبساط و شمول بر هر چيز که مانعى در آن نيست، و به خاطر همين نکته است که مغفرت را به صيغه مبالغه و رحمت را به ذى الرحمة - که شامل جنس رحمت است - تعبير آورده - دقت بفرمایيد - و به کلام هاى طولانيى که در اين زمينه گفته شده، وقعى نگذاريد. «وَ تِلْک الْقُرَى أَهْلَکْنَاهُمْ لَمَّا ظلَمُوا وَ جَعَلْنَا لِمَهْلِکِهِم مَّوْعِداً»: مقصود از «قُرَى»، اهل قريه ها است، که مجازا به خود قريه ها نسبت داده شده. به دليل اين که سه بار ضمير اهل، يعنى ضمير «هُم» را به آن برگردانيده. و کلمه «مَهلِک» - به کسر لام - اسم زمان است. معناى آيه روشن است، و در اين مقام است که بفهماند تأخير هلاکت کفار و مهلت دادن از خداى تعالى، کار نوظهورى نيست، بلکه سنت الهى ما در امم گذشته نيز همين بوده، که وقتى ظلم را از حد مى گذراندند، هلاکشان مى کرديم، و براى هلاکتشان موعدى قرار مى داديم. از همین جا روشن مى شود که عذاب و هلاکى که اين آيات متضمن آن است، عذاب روز قيامت نيست، بلکه مقصود عذاب دنيايى است و آن، عبارت است از: عذاب روز بدر - اگر مقصود تهديد بزرگان قريش باشد - و يا عذاب آخر الزمان - اگر مقصود تهديد همه امت اسلام بوده باشد - که تفصيلش در سوره «يونس» گذشت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۵ بحث روایتی: (چند روايت در ذيل آيات گذشته) در تفسير عياشى، در ذيل آيه «يَا وَيلَتَنَا مَا لِ هَذا الکتاب...»، از خالد بن نجيح، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: وقتى روز قيامت مى شود، کتاب آدمى را به او مى دهند و مى گويند «بخوان». خالد مى گويد: عرض کردم: آيا آنچه بخواند، مى شناسد؟ فرمود: همه را به ياد مى آورد. هيچ لحظه و نگاه زير چشمى، هيچ کلمه اى و هيچ گامى و هيچ عمل ديگرى انجام نداده، مگر آن که با خواندن آن کتاب همه را به ياد مى آورد، به طورى که گويا همان لحظه آن را انجام داده است. و به همين جهت مى گويند: «واى بر ما، اين چه کتابى است که هيچ کوچک و بزرگى را نگذاشته، مگر آن که آن را برشمرده است». مؤلف: اين روايت، به طورى که ملاحظه مى کنيد، آنچه را از کتاب شناخته مى شود، عين آن چيزى دانسته که در کتاب نوشته شده است، و بايد هم همين طور باشد. زيرا اگر عمل آدمى در آن جا حاضر نباشد، حجت تمام نگشته، امکان انکار هست. و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ لَا يَظلِمُ رَبُّکَ أحَداً» روايت آورده که: هر کس، هرچه کرده، در آن کتاب نوشته مى بيند. و در تفسير برهان، از ابن بابويه، به سند خود، از ابى معمر سعدان، از على «عليه السلام» روايت می کند که در ذيل جملۀ «وَ رَأى المُجرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أنَّهُم مُوَاقِعُوهَا» فرموده: مظنّه در اين جمله، به معناى يقين است. يعنى وقتى يقين کردند که به عذاب در آمدنى هستند. و در الدر المنثور است که احمد و ابويعلى و ابن جرير و ابن حبان و حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - و ابن مردويه، از ابى سعيد خدرى، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده که فرمود: روز قيامت، کافر را پنجاه هزار سال سر پا نگه مى دارند، به خاطر اين که او در دنيا عمل نکرد. و کافر جهنم را از فاصله چهل سال راه مى بيند، و يقين می کند در وى قرار خواهد گرفت. مؤلف: اين حديث مؤيد گفتار قبلى ما است که گفتيم مواقعه در آيه بين طرفين است. چون در اين روايت دارد که آتش در وى واقع مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۶ آيات ۶۰ - ۸۲ سوره کهف وَ إِذْ قَالَ مُوسى لِفَتَاهُ لا أَبْرَحُ حَتى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِىَ حُقُباً(۶۰) فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتّخَذَ سَبِيلَهُ فى الْبَحْرِ سَرَباً(۶۱) فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَائنَا لَقَدْ لَقِينَا مِن سَفَرِنَا هَذَا نَصَباً(۶۲) قَالَ أَرَأيْت إِذْ أَوَيْنَا إِلى الصَّخْرَةِ فَإِنّى نَسِيتُ الحُْوتَ وَ مَا أَنسانِيهُ إِلا الشيْطانُ أَنْ أَذْکُرَهُ وَ اتّخَذَ سَبِيلَهُ فِى الْبَحْرِ عجَباً(۶۳) قَالَ ذَلِک مَا کُنَّا نَبْغ فَارْتَدَّا عَلى آثَارِهِمَا قَصَصاً(۶۴) فَوَجَدَا عَبْداً مِّنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا وَ عَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْماً(۶۵) قَالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُک عَلى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْت رُشداً(۶۶) قَالَ إِنَّک لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صَبراً(۶۷) وَ کَيْف تَصبرُ عَلى مَا لَمْ تُحِط بِهِ خُبراً(۶۸) قَالَ سَتَجِدُنى إِن شاءَ اللَّهُ صَابِراً وَ لا أَعْصى لَک أَمْراً(۶۹) قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنى فَلا تَسئَلْنى عَن شئٍ حَتّى أُحْدِث لَک مِنْهُ ذِکْراً(۷۰) فَانطلَقَا حَتّى إِذَا رَکِبَا فى السفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْت شيْئاً إِمْراً(۷۱) قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّک لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صبراً(۷۲) قَالَ لا تُؤَاخِذْنى بِمَا نَسِيت وَ لا تُرْهِقْنى مِنْ أَمْرِى عُسراً(۷۳) فَانطَلَقَا حَتّى إِذَا لَقِيَا غُلَاماً فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْت نَفْساً زَکِيَّةَ بِغَيرِ نَفْسٍ لَّقَدْ جِئْتَ شيْئاً نُّکْراً(۷۴) قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّک إِنَّک لَن تَستَطِيعَ مَعِىَ صَبراً(۷۵) قَالَ إِن سأَلْتُک عَن شئٍ بَعْدَهَا فَلاتُصاحِبْنى قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنى عُذْراً(۷۶) فَانطلَقَا حَتّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ استَطعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَن يُضيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْت لَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً(۷۷) قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنى وَ بَيْنِک سأُنَبِّئُک بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَستَطِع عَلَيْهِ صَبراً(۷۸) أَمَّا السفِينَةُ فَکانَت لِمَساکِينَ يَعْمَلُونَ فى الْبَحْرِ فَأَرَدتُ أَنْ أَعِيبهَا وَ کانَ وَرَاءَهُم مَلِکٌ يَأْخُذُ کُلَّ سفِينَةٍ غَصباً(۷۹) وَ أَمَّا الْغُلَامُ فَکانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَينِ فَخَشِينَا أَن يُرْهِقَهُمَا طُغْيَاناً وَ کُفْراً(۸۰) فَأَرَدْنَا أَن يُبْدِلَهُمَا رَبَّهُمَا خَيراً مِنْهُ زَکَوةً وَ أَقْرَب رُحماً(۸۱) وَ أَمَّا الجِْدَارُ فَکانَ لِغُلَامَينِ يَتِيمَينِ فى الْمَدِينَةِ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا وَ کانَ أَبُوهُمَا صالِحاً فَأَرَادَ رَبُّک أَن يَبْلُغَا أَشدَّهُمَا وَ يَستَخْرِجَا کَنزَهُمَا رَحْمَةً مِّن رَّبِّک وَ مَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِى ذَلِک تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسطِع عَّلَيْهِ صَبراً(۸۲) «ترجمه آیات» و (ياد کن) چون موسى به شاگرد خويش گفت: آرام نگيرم تا به مجمع دو دريا برسم، يا مدتى دراز به سر برم. (۶۰) و همين که به جمع ميان دو دريا رسيدند، ماهيشان را از ياد بردند، و آن ماهى راه خود را به طرف دريا پيش گرفت. (۶۱) و چون بگذشتند، به شاگردش گفت: غذايمان را پيشمان بيار، که از اين سفرمان خستگى بسيار ديديم. (۶۲) گفت: خبر دارى که وقتى به آن سنگ پناه برديم، من ماهى را از ياد بردم و جز شيطان مرا به فراموش کردن آن وا نداشت، که يادش نکردم و راه عجيب خود را پيش گرفت. (۶۳) گفت: اين همان است که مى جستيم، و با پيجويى نشانه قدم هاى خويش باز گشتند. (۶۴) پس بنده اى از بندگان ما را يافتند که از جانب خويش رحمتى بدو داده بوديم و از نزد خويش دانشى به او آموخته بوديم. (۶۵) موسى بدو گفت: آيا تو را پيروى کنم که به من از آنچه آموخته اى، کمالى بياموزى. (۶۶) گفت: تو به همراهى من هرگز شکيبايى نتوانى کرد. (۶۷) چگونه در مورد چيزهايى که از راز آن واقف نيستى، شکيبايى مى کنى. (۶۸) گفت: اگر خدا خواهد مرا شکيبا خواهى يافت و در هيچ باب نافرمانى تو نمى کنم. (۶۹) گفت: اگر به دنبال من آمدى، چيزى از من مپرس تا در باره آن مطلبى با تو بگويم. (۷۰) پس برفتند و چون به کشتى سوار شدند، آن را سوراخ کرد. گفت: آن را سوراخ کردى تا مردمش را غرق کنى، حقا که کارى ناشايسته کردى. (۷۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۸ گفت: مگر نگفتم که تو تاب همراهى مرا ندارى. (۷۲) گفت: مرا به آنچه فراموش کرده ام، بازخواست مکن و کارم را بر من سخت مگير. (۷۳) پس برفتند تا پسرى را بديدند و او را بکشت. گفت: آيا نفس محترمى که کسى را نکشته بود، بيگناه کشتى؟ حقا کارى قبيح کردى. (۷۴) گفت: مگر به تو نگفتم که تو به همراهى من هرگز شکيبايى نتوانى کرد. (۷۵) گفت: اگر بعد از اين چيزى از تو پرسيدم، مصاحبت من مکن، که از جانب من معذور خواهى بود. (۷۶) پس برفتند تا به دهکده اى رسيدند و از اهل آن خوردنى خواستند و آن ها از مهمان کردنشان دريغ ورزيدند. در آن جا ديوارى يافتند که مى خواست بيفتد. پس آن را به پا داشت و گفت: کاش براى اين کار مزدى مى گرفتى. (۷۷) گفت: اينک (موقع) جدايى ميان من و توست و تو را از توضيح آنچه که توانايى شکيبايى اش را نداشتى، خبردار مى کنم. (۷۸) اما کشتى: براى مستمندانى بود که در دريا کار مى کردند، خواستم معيوبش کنم، چون که در راهشان شاهى بود که همه کشتی ها را به غصب مى گرفت. (۷۹) اما آن پسر: پدر و مادرش مؤمن بودند، ترسيدم به طغيان و انکار دچارشان کند. (۸۰) و خواستم پروردگارشان، پاکيزه تر و مهربان تر از آن عوضشان دهد. (۸۱) اما ديوار: از دو پسر يتيم اين شهر بود و گنجى از مال ايشان زير آن بود، و پدرشان مردى شايسته بود. پروردگارت خواست که به رشد خويش رسند و گنج خويش بيرون آرند، رحمتى بود از پروردگارت، و من اين کار را از پيش خود نکردم. چنين است توضيح آن چيزها که بر آن توانايى شکيبايى آن را نداشتى. (۸۲) «بیان آیات» داستان موسى«ع» و عالم و آنچه از آن استفاده مى شود در اين آيات، داستان موسى و برخوردش در مجمع البحرين با آن عالمى که تأويل حوادث را مى دانست، براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» تذکر مى دهد. و اين، چهارمين تذکرى است که در اين سوره دنبال امر آن جناب به صبر در تبليغ رسالت تذکار داده مى شود، تا هم سرمشقى باشد براى استقامت در تبليغ و هم تسليتى باشد در مقابل اعراض مردم از ذکر خدا و اقبالشان بر دنيا، و هم بيانى باشد در اين که اين زينت زودگذر دنيا که اينان بدان مشغول شده اند، متاعى است که رونقش تا روزى معين است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۶۹ بنابراين، از ديدن تمتعات آنان به زندگى و بهره مندی شان به آنچه که اشتهاء کنند، دچار ناراحتى نشود. چون در ماوراى اين ظاهر، يک باطنى است و در مافوق تسلط آنان بر مشتهيات، سلطنتى الهى قرار دارد. پس گويا يادآورى داستان موسى و عالم، براى اشاره به اين است که اين حوادث و وقايعى هم که بر وفق مراد اهل دنيا جريان مى يابد، تأويلى دارد که به زودى برايشان روشن خواهد شد، و آن وقتى است که مقدر الهى به نهايت اجل خود برسد و خداى اذن دهد تا از خواب غفلت چندين ساله بيدار شوند، و براى يک نشئۀ ديگرى غير نشئه دنيا مبعوث گردند. در آن روز، تأويل حوادث امروز روشن مى شود. آن وقت همان هايى که گفتار انبياء را هيچ می انگاشتند، مى گويند: عجب! رسولان پروردگار، سخن حق مى گفتند و ما قبول نمى کرديم. و اين موسى که در اين داستان اسم برده شده، همان موسى بن عمران، رسول معظم خداى تعالى است که بنا به روايات وارده از طرق شيعه و سنّى، يکى از انبياء اولوالعزم و صاحب شريعت است. سخن مفسران درباره داستان مذکور و شخصيت هاى آن بعضى هم گفته اند: اين موسى، غير موسى بن عمران، بلکه يکى از نواده هاى يوسف بن يعقوب «عليهما السلام» بوده است، و اسمش موسى فرزند ميشا، فرزند يوسف بوده، و خود از انبياى بنى اسرائيل بوده است. وليکن اين احتمال را يک نکته تضعيف مى کند، آن چنان که ديگر نبايد بدان وقعى نهاد، و آن نکته اين است که: قرآن کريم، نام موسى را در حدود صد و سى و چند مورد برده، و در همه آن ها، مقصودش موسى بن عمران بوده است. اگر در خصوص اين يک مورد غير موسى بن عمران منظور بود، بايد قرينه مى آورد تا ذهن به جاى ديگرى منتقل نگردد. بعضى ديگر گفته اند: داستانى است فرضى و تخيلى که براى افاده اين غرض تصوير شده که کمال معرفت، آدمى را به سرچشمه حيات رسانيده، از آب زندگى سيرابش مى کند، و در نتيجه حياتى ابدى مى يابد که دنبالش مرگ نيست، و سعادتى سرمدى به دست مى آورد که مافوقش هيچ سعادتى نيست. ليکن اين وجه جز با تقدير گرفتن درست نمى شود، و تقدير هم دليل مى خواهد، و ظاهر کتاب عزيز مخالف آن است، و در آن هيچ خبرى از قضيه چشمه حيات نيست، و جز گفته بعضى از مفسران و قصه سرايان از اهل تاريخ، مأخذى اصيل و قرآنى که بتوان به آن استناد جست ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۰ وجدان حسى هم آن را تأييد نکرده و در هيچ ناحيه از نواحى کره زمين چنين چشمه اى يافت نشده است. و در باره آن جوانى که همراه موسى «عليه السلام» بوده، بعضى گفته اند: وصىّ او، يوشع بن نون بوده، و اين معنا را روايات هم تأييد مى کند. و بعضى گفته اند: از اين جهت «فتى» نامیده شده که همواره در سفر و حضر همراه او بوده است، و يا از اين جهت بوده که همواره او را خدمت مى کرده است. و اما آن عالمى که موسى ديدارش کرد و خداى تعالى بدون ذکر نامش به وصف جميلش او را ستوده و فرموده: «عَبداً مِن عِبَادِنَا آتَينَاهُ رَحمَةً مِن عِندِنَا وَ عَلَّمنَاهُ مِن لَدُنَّا عِلماً»، اسمش - به طورى که در روايات آمد - خضر يکى از انبياء معاصر موسى بوده است. و در بعضى ديگر آمده که: خدا خضر را طول عمر داده و تا امروز هم زنده است. و اين مقدار از مطالب در باره خضر عيبى ندارد، و قابل قبول هم هست. زيرا عقل و يا دليل نقل قطعى بر خلافش نيست، وليکن به اين مقال اکتفاء نکرده اند، و در باره شخصيت او در ميان مردم حرف هايى طولانى در تفاسير مطول آمده و قصه ها و حکاياتى در باره اشخاصى که او را ديده اند، نقل شده که روايات راجع به آن خالى از اساطير قبل از اسلام و مطالب جعلى و دروغى نيست. آغاز داستان موسى وهمراه خود «وَ إِذْ قَالَ مُوسى لِفَتَاهُ لا أَبْرَحُ حَتىّ أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِىَ حُقُباً»: ظرف «إذ»، متعلق به مقدر است و جمله، عطف است بر همان نقطه عطفى که تذکيرهاى سه گانه سابق بدان جا عطف مى شد. و کلمه «لَا أبرَحُ» به معناى «لَا أزَالُ» است، و اين کلمه از افعال ناقصه است که خبرش به منظور اختصار حذف شده. چون جمله «حَتّى أبلُغَ» بر آن دلالت مى کند، و تقدير آن چنين است: «لَا أبرَحُ أمشِى: مدام خواهم رفت، و يا سير خواهم کرد». و در باره اين که «مجمع البحرين» کجاست؟ بعضى گفته اند: منتهى اليه درياى روم (مديترانه) از ناحيه شرقى، و منتهى اليه خليج فارس، از ناحيه غربى است، که بنابراين مقصود از «مجمع البحرين»، آن قسمت از زمين است که به يک اعتبار در آخر شرقى مديترانه و به اعتبار ديگر در آخر غربى خليج فارس قرار دارد، و به نوعى مجاز، آن را محل اجتماع دو دريا خوانده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۱ کلمه «حُقُب» به معناى دهر و روزگار است، و اگر نکرده آمده، بدين جهت است که بر وصفى محذوف دلالت کند. چه تقدير کلام: «حُقُباً طَوِيلاً: روزگارى دراز» است. و معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است: به ياد آر، آن زمانى را که موسى به جوان ملازم خود گفت: مدام راه مى پيمايم تا به مجمع البحرين برسم، و يا روزگارى طولانى به سير خود ادامه دهم. «فَلَمَّا بَلَغَا مجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتّخَذَ سَبِيلَهُ فى الْبَحْرِ سَرَباً»: ظاهرا اضافه «مَجمَع» بر کلمه «بَينَهُمَا»، اضافه صفت به موصوف است و اصل آن، چنين است: بين دو دريا که اين چنين صفت دارد که مجمع آن دو است. حکايت ماهى بريان شده، که خود را به دريا انداخته است! «نَسِيَا حُوتَهُمَا» - از دو آيه بعد استفاده مى شود که ماهى مذکور، ماهى نمک خورده و يا بريان شده بوده و آن را با خود برداشته اند که در بين راه غذايشان باشد، نه اين که ماهى زنده اى بوده. وليکن همين ماهى بريان شده در آن منزل که فرود آمدند، زنده شده و خود را به دريا انداخته است و جوان همراه موسى نيز، زنده شدن آن را و شنايش را در آب دريا ديده. چيزى که هست، يادش رفته بود که به موسى بگويد و موسى هم فراموش کرده بود که از او بپرسد ماهى کجاست. و بنابراين اين که فرموده: «نَسِيَا حُوتَهُمَا: هر دو، ماهى خود را فراموش کردند»، معنايش اين مى شود که موسى فراموش کرد که ماهى در خورجين است و رفيقش هم فراموش کرد که به وى بگويد ماهى زنده شد وبه دريا افتاد. اين، آن معنايى است که مفسران هم استفاده کرده اند، ولى بايد دانست که آيات مورد بحث صريح نيست در اين که ماهى مزبور بعد از مردن زنده شده باشد، بلکه تنها از ظاهر «فراموش کردند ماهيشان را»، و از ظاهر کلام رفيق موسى که گفت: «من ماهى را فراموش کردم»، اين معنا استفاده مى شود که ماهى را روى سنگى لب دريا گذاشته بوده اند و به دريا افتاده و يا موج دريا آن را به طرف خود کشيده است و در اعماق دريا فرو رفته و ناپديد شده است. اين معنا را روايات تأييد می کند. زيرا در آن ها آمده که قضيه گم شدن ماهى علامت ديدار با خضر بوده، نه زنده شدن آن - و خدا داناتر است. «فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى البَحرِ سَرَباً» - کلمه «سَرَب» به معناى مسلک و مذهب است. «سَرَب» و «نفق»، عبارت است از راهى که در زير زمين کنده شده و از نظر عموم پنهان است. گويا راهى را که ماهى موسى پيش گرفته و به دريا رفت، تشبيه به نقبى کرده که کسى پيش بگيرد و ناپديد شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۲ «فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِن سَفَرِنَا هَذَا نَصَباً»: در مجمع البيان گفته: «نَصَب»، و «صب» و «تعب»، هر سه نظير هم اند و عبارتند از آن سستى که از ناحيه خستگى دست مى دهد. و مراد از «غَدَاء» عبارت است از هر چه که با آن چاشت کنند. و از همين کلمه فهميده مى شود که موسى اين سخن را در روز گفته. و معنايش اين است: بعد از آن که از مجمع البحرين گذشتند، موسى به جوان ملازم خود فرمود تا چاشتشان که عبارت از همان ماهيى بوده که با خود برداشته بودند، بياورد. زيرا از مسافرت خود خسته شده، به تجديد نيرو نيازمند شده اند. «قَالَ أَرَأيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلى الصَّخْرَةِ...»: اين جمله، حکايت پاسخ آن جوان به موسى «عليه السلام» است که به ياد آن جناب مى اندازد آن ساعتى را که در کنار صخره، منزل کردند. و دلالت مى کند بر اين که صخره در همان منزل و در کنار آب قرار داشته، چون جلوتر فرمود: «ماهى راه خود را به سوى دريا پيش گرفت»، و در اين جا مى فرمايد: آن جا «که کنار صخره نشسته بوديم»، و با در نظر گرفتن جمله اى که گذشت که اين جريان در مجمع البحرين بوده، حاصل پاسخى که به موسى داده اين مى شود که: غذايى نداريم تا با آن سدّ جوع کنيم. چون غذاى ما همان ماهيى بود که زنده شد و در دريا شناور گشت. آرى، وقتى به مجمع البحرين رسيديم و در کنار آن صخره منزل کرديم، (ماهى به دريا رفت) و من فراموش کردم به شما خبر دهم. بنابراين، جمله «أرَأيتَ إذ أوَينَا إلَى الصَّخرَة» به ياد آن جناب مى آورد آن حالى را که نزد صخره منزل کردند تا اندکى استراحت کنند. و در جمله «فَإنّى نَسِيتُ الحُوتَ» حال در تقدير است، و تقدير کلام «من حال ماهى را فراموش کردم است». دليل اين تقدير به طورى که ديگران هم گفته اند، جمله «وَ مَا أنسَانِيه» است. و تقديرش «وَ مَا أنسَانِى ذِکرَ الحُوتِ لَکَ إلّا الشَّيطَان: يادآورى ماهى را براى تو از يادم نبرد، مگر شيطان» مى باشد. پس معلوم مى شود وى خود ماهى را فراموش نکرده بوده، بلکه ذکر آن را فراموش کرده. يعنى يادش رفته که براى موسى تعريف کند. مصون بودن انبياء«ع»، از مطلق آزار و ايذاء شيطان و اگر مسأله فراموشى را به شيطان و تصرفات او نسبت داده، عيبى و اشکالى ندارد، و با عصمت انبياء از تصرف شيطان منافات ندارد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۳ زيرا انبياء «عليهم السلام» از آنچه برگشتش به نافرمانى خدا باشد. (از آن جمله سهل انگارى در اطاعت خدا) معصوم اند، نه مطلق ايذاء و آزار شيطان حتى آن هایى که مربوط به معصيت نيست. زيرا در نفى اين گونه تصرفات دليلى در دست نيست، بلکه قرآن کريم اين گونه تصرفات را براى شيطان در انبياء اثبات نموده است. آن جا که مى فرمايد: «وَ اذکُر عَبدَنَا أيُّوبَ إذ نَادَى رَبَّهُ أنّى مَسَّنِىَ الشَّيطَانُ بِنُصبٍ وَ عَذَاب». «وَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى البَحرِ عَجَباً» - يعنى راه خود را در دريا گرفت و رفت، اما گرفتنى عجيب. بنابراين، کلمه «عَجَباً» وصفى است که در جاى موصوف خود که مطلق «اتّخاذ» باشد، نشسته است. بعضى گفته اند: جمله «وَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِى البَحرِ» کلام رفيق موسى «عليه السلام» بوده، و کلمه «عَجَباً»، کلام خود آن جناب است، ولى سياق اين قول را نمى پذيرد. باقى می ماند اين نکته که بايد دانست آن احتمالى که در جمله «نَسِيَا حُوتَهُمَا...» داديم، در اين جمله نيز مى آيد - و خدا داناتر است. «قَالَ ذَلِک مَا کُنَّا نَبْغ فَارْتَدَّا عَلى آثَارِهِمَا قَصَصاً»: کلمه «بغى» به معناى طلب کردن است. و جمله «فَارتَدّا» از مصدر «ارتداد»، به معناى برگشتن به نقطه نخستين است. و مقصود از «آثار»، جاى پاها است. و کلمه «قَصَص»، به معناى دنبال جاى پا را گرفتن و رفتن است. معناى آيه اين است که موسى گفت: اين جريان که در باره ماهى اتفاق افتاد، همان علامتى بود که ما در جستجويش بوديم. لاجرم از همان جا برگشتند، و درست از آن جا که آمده بودند (با چه دقتى) جاى پاى خود را گرفته، پيش رفتند. از جمله «ذَلِکَ مَا کُنَّا نَبغِ فَارتَدّا» کشف مى شود، که موسى «عليه السلام» قبلا از طريق وحى مأمور بوده که خود را در مجمع البحرين به عالم برساند، و علامتى به او داده بودند، و آن داستان گُم شدن ماهى بوده. حال يا خصوص قضيه زنده شدن و به دريا افتادن و يا يک نشانى مبهم و عمومى ترى از قبيل گُم شدن ماهى و يا زنده شدن آن - و يا مُرده زنده شدن، و يا امثال آن بوده است، و لذا مى بينيم حضرت موسى به محضى که قضيه ماهى را مى شنود، مى گويد: «ما هم در پى اين قصه بوديم» و بى درنگ از همان جا برگشته، خود را به آن مکان که آمده بود، مى رسانند، و در آن جا به آن عالم برخورد مى نمايند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۷۴ ملاقات موسى «ع» با بنده اى از بندگان خدا «فَوَجَدَا عَبْداً مِّنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا...»: هر نعمتى، رحمتى است از ناحيه خدا به خلقش، ليکن بعضى از آن ها در رحمت بودنش اسباب عالم هستى واسطه است، مانند نعمت هاى مادى ظاهرى، و بعضى از آن ها بدون واسطه رحمت است. مانند نعمت هاى باطنى از قبيل نبوت و ولايت و شعبه ها و مقامات آن. و از اين که رحمت را مقيد به قيد «مِن عِندِنَا» نموده که مى فهماند کسى ديگر غير خدا در آن رحمت دخالتى ندارد، فهميده مى شود که منظور از رحمت مذکور، همان رحمت قسم دوم، يعنى نعمت هاى باطنى است. رده:تفسیر المیزان