تفسیر المیزان

نقد روايتى راجع به اين که: پيامبر «ص»، علم غيب نداشته و در الدر المنثور است که: طيالسى، سعيد بن منصور، احمد، عبد بن حميد، بخارى، مسلم، ترمذى، نسائى، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، ابوالشيخ، ابن مردويه و بيهقى - در کتاب اسماء و صفات - همگى، از مسروق روايت کرده اند که گفت: من نزد عايشه تکيه داده بودم. عايشه گفت: سه چيز است که هر کس دهن به يکى از آن ها باز کند، افتراء بزرگى بر خدا زده است. پرسيدم: آن سه چيست؟ گفت: هر کس بپندارد که محمّد «صلى اللّه عليه و آله» پروردگارش را ديد، افتراء بزرگى بر خدا بسته. من که تا اين هنگام تکيه داده بودم، برخاستم و گفتم: اى امّ المؤمنين! صبر کن، و مرا مهلت بده بپرسم و به عجله سخن مگوى. مگر خداى تعالى نفرموده: «وَ لَقَد رَآهُ بِالأُفُقِ المُبِين: رسول، خدا را در افق آشکار بديد»، و در جاى ديگر فرموده «وَ لَقَد رَآهُ نَزلَةً أُخرَى: بارى ديگر او را ديد»؟ عايشه در پاسخ گفت: من اولين فرد امت اسلامم، که همين سؤال تو را، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» کردم. فرمود: جبرئيل، يعنى من جبرئيل را به آن صورتى که با آن صورت خلق شده، نديدم، غير از اين دو نوبت، که در اين دو آيه است. يک بار او را ديدم که داشت از آسمان به زير مى آمد، بسيار بزرگ بود، که بزرگى خلقتش، مابين آسمان تا زمين را پُر مى کرد. عايشه سپس به من گفت: مگر نشنيدى کلام خداى را که مى فرمايد: «لَا تُدرِکُهُ الأبصَارُ وَ هُوَ يُدرِکُ الأبصَارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الخَبِير: ديدگان او را نمى بيند و او، ديدگان را مى بيند و او، لطيف و خبير است». و نيز فرموده: «وَ مَا کَانَ لِبَشَرٍ أن يُکَلِّمَهُ اللّهُ إلّا وَحياً... عَلِىٌّ حَکِيمٌ». و کسى که بپندارد که محمّد، چيزى از کتاب خداى را کتمان کرده و ناگفته گذارده، او افتراى بزرگى بر خدا زده است، و خداى عزوجل مى فرمايد: «يَا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ مَا أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ وَ إن لَم تَفعَل فَمَا بَلَّغتَ رِسَالَتَهُ وَ اللّهُ يَعصِمُکَ مِنَ النَّاس». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۳ سپس عايشه اضافه کرد که: هر کس بپندارد که محمّد، از فرداى مردم خبر مى داد، باز بر خدا افتراى بزرگى زده است. زيرا خداى تعالى مى فرمايد: «قُل لَا يَعلَمُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ الغَيبَ إلَّا اللّه: بگو در آسمان ها و زمين، کسى غيب نمى داند جز خدا». مؤلف: در متن روايت، اشکالاتى است که آدمى را نسبت به آن بدبين مى کند. اما آيات رؤيت که مى فرمايد: «چشم ها، خدا را نمى بيند»، «رؤيت حسّى» را نفى مى کند، نه «رؤيت قلبى» را. و اين قسم رؤيت، غير از ايمان است که به معناى اعتقاد مى باشد، و ما در چند مورد مناسب، پيرامون آن مفصل بحث کرده ايم. و اما آيه: «يَا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ...»، در تفسيرش گفتيم که منظور از آن، «ابلاغ عامّه» آيات و دستورات خدا نيست، بلکه در مورد خاصى نازل شده. و بر فرض هم که عموميش بدانيم، تازه دلالت مى کند بر اين که آنچه بر آن جناب به عنوان پيام و رسالت نازل شده، بايد ابلاغش کند، نه هر چيزى را. چون ممکن است به آن جناب چيزى نازل شود که دانستن آن مختص به خود آن جناب باشد و از ديگران کتمان کند. و اما اين که فرمود: «قُل لَا يَعلَمُ...» که هيچ کس در زمين و آسمان ها غيب نمى داند، اين آيه، مانند ساير آيات که غيب را مختص به خدا مى داند، بيش از اين دلالت ندارد که «علم غيب»، ذاتا مختص خداى تعالى است، و اما خدا اين علم را به کسى تعليم مى کند يا نمى کند، آيات از آن ساکت است، بلکه آيات ديگر دلالت دارد بر اين که خدا علم غيب را به بعضى افراد تعليم مى کند. مانند آيه: «عَالِمُ الغَيبِ فَلَا يُظهِرُ عَلَى غَيبِهِ أحَداً إلّا مَن ارتَضَى مِن رَسُولٍ». و نيز، خود خداى تعالى، پاره اى از خبرهاى غيبى را از مسيح «عليه السّلام» حکايت کرده و فرموده: «وَ أُنَبِّئُکُم بِمَا تَأکُلُونَ وَ مَا تَدَّخِرُون». و پر واضح است که اگر کسى بگويد: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» مردم را از فردايشان خبر مى داد، هرگز نمى گويد که اين علم را پيغمبر از خود داشته و خدا به او تعليم نکرده است. و از سوى ديگر، اخبار متواتره - هرچند متفرق و متنوع است - از طريق شيعه و سنّى وارد شده، که آن جناب، از بسيارى حوادث آينده خبر مى داده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۴ آيات ۸۲ - ۹۳ سوره نمل وَ إِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيهِمْ أَخْرَجْنَا لهَُمْ دَابَّةً مِّنَ الاَرْضِ تُکلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاس کانُوا بِآيَاتِنَا لا يُوقِنُونَ(۸۲) وَ يَوْمَ نَحْشرُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِّمَّن يُکَذِّب بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ(۸۳) حَتى إِذَا جَاءُو قَالَ أَکذَّبْتُم بِآيَاتى وَ لَمْ تُحِيطُوا بهَا عِلْماً أَمَّا ذَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۸۴) وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيهِم بِمَا ظلَمُوا فَهُمْ لا يَنطِقُونَ(۸۵) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا الَّيْلَ لِيَسکُنُوا فِيهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِراً إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ(۸۶) وَ يَوْمَ يُنفَخُ فى الصُّورِ فَفَزِعَ مَن فى السَّمَاوَاتِ وَ مَن فى الاَرْضِ إِلّا مَن شاءَ اللَّهُ وَ کُلُّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ(۸۷) وَ تَرَى الجِْبَالَ تحْسَبُهَا جَامِدَةً وَ هِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى أَتْقَنَ کُلَّ شَئٍ إِنَّهُ خَبِيرُ بِمَا تَفْعَلُونَ(۸۸) مَن جَاءَ بِالْحَسنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِّنهَا وَ هُم مِّن فَزَعٍ يَوْمَئذٍ آمِنُونَ(۸۹) وَ مَن جَاءَ بِالسيِّئَةِ فَکُبَّت وُجُوهُهُمْ فى النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلّا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۹۰) إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِى حَرَّمَهَا وَ لَهُ کُلُّ شَئٍ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسلِمِينَ(۹۱) وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ وَ مَن ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنذِرِينَ(۹۲) وَ قُلِ الحَْمْدُ للَّهِ سَيُرِيکُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونهَا وَ مَا رَبُّک بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(۹۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۵ «ترجمه آیات» و چون فرمان عذاب آن ها رسد، جانورى را از زمين براى آن ها بيرون آريم، تا با آن ها تکلم و بگويد که اين مردم، آيه هاى ما را باور نمى کرده اند. (۸۲) (به خاطر بياور) روزى را که از هر امتى دسته اى از آن ها را که آيه هاى ما را دروغ شمرده اند، محشور کنيم و رديف شوند. (۸۳) و چون بيايند، گويد چرا آيه هاى مرا که دانش شما بدان نمى رسيد، دروغ شمرديد؟ شما چه اعمالى انجام مى داديد. (۸۴) و به سزاى آن ستم ها که کرده اند، عذاب بر آنان واجب شود و سخن نگويند. (۸۵) مگر نمى بينند که ما شب را پديد آورده ايم تا در آن آرام گيرند و روز را روشن کرده ايم، که در اين براى گروه داراى ايمان، عبرتى است. (۸۶) روزى که در صور دمند و هر که در آسمان ها و در زمين است، وحشت کند، جز آن که خدا بخواهد و همگى با تذلل به پيشگاه وى، رو کنند. (۸۷) و کوه ها را بينى و پندارى که بى حرکت اند، ولى مانند ابر در حرکت اند، صنع خداى يکتاست که همه چيز را به کمال آورده، که وى از کارهايى که مى کنيد، آگاه است. (۸۸) هر که کار نيک انجام دهد، پاداشى بهتر از آن دارد و آنان از وحشت آن روز ايمن اند. (۸۹) هر که کار بد انجام دهد، آن ها به رو در آتش سرنگون شوند، آيا جز در مقابل اعمالى که مى کرده ايد، سزايتان مى دهند. (۹۰) حق اين است که من فرمان يافته ام پروردگار اين شهر را که آن را محترم کرده و همه چيز از اوست، پرستش کنم، فرمان يافته ام که از مسلمانان باشم. (۹۱) و اين قرآن را بخوانم، پس هر که هدايت يافت، براى خويش هدايت يافت و هر که گمراه گشت، بگو من فقط بيم رسانم. (۹۲) بگو ستايش خدايى را که آيه هاى خويش را به شما نشان خواهد داد و آن را خواهيد شناخت و پروردگارت از اعمالى که مى کنيد، بى خبر نيست. (۹۳) «بیان آیات» اين آيات فصل سابق را تمام مى کند و به مسأله بعث و پاره اى از ملحقات به آن، از قبيل امورى که در قيامت و قبل از قيامت رُخ مى دهد، اشاره مى کند و سوره را با همان مطلبى ختم مى نمايد، که با آن آغاز شده بود و آن مسأله انذار و بشارت است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۶ مقصود از إخراج جنبنده اى از زمين، که با مردم سخن مى گويد «وَ إِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيهِمْ أَخْرَجْنَا لهَُمْ دَابَّةً مِّنَ الاَرْضِ تُکلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کَانُوا بِآيَاتِنَا لا يُوقِنُونَ»: مقتضاى سياق آيه - از اين نظر که متصل به ماقبل است، يعنى به آياتى است که پيرامون مشرکان معاصر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» و يا خصوص مشرکان مکه و قريش که دشمن ترين مردم بودند، با آن جناب و دعوت او بحث مى کرد - اين ظهور را به آيه مى دهد که: ضميرهاى جمع در «عَلَيهِم» و در «لَهُم» و در «تُکَلِّمُهُم»، به مشرکان بر گردد، که گفتگو درباره آنان است، اما نه به خصوص آنان، بلکه به آنان از اين نظر که به سوى اسلام دعوت مى شوند. پس در حقيقت، مراد عموم مردم اين امت اند. چون همه از نظر دعوت يکى هستند، اولشان به آخرشان ملحق است و اين گونه عنايت، در کلام خداى تعالى، بسيار وارد شده است. و مراد از اين که فرمود: «وقتى قول بر ايشان واقع مى شود»، تحقق مصداق «قول»، در ايشان و تعين ايشان در صدق «قول» بر آنان است. (و معنايش اين است که: زمانى که امت اسلام، مصداق «قول» خدا قرار مى گيرند و «قول» خدا درباره آنان محقق مى شود). همچنان که در آيه بعدى هم که مى فرمايد: «وَ وَقَعَ القَولُ عَلَيهِم بِمَا ظَلَمُوا: و به خاطر ظلمى که کردند، قول بر ايشان واقع شد»، مراد همين است. يعنى عذاب خدا بر آنان محقق گشته، مصداق آن قرار گرفتند. پس بنابراين، جمله مورد بحث در معناى «حَقَّ عَلَيهِمُ القَولُ» مى باشد، که در کلام خداى تعالى زياد آمده. و فرق بين اين دو تعبير، اين است که در اولى، يعنى «وَقَعَ القَولُ عَلَيهِم»، عنايت در اين است که نامبردگان را متعين در مصداق قول کند. و در دومى، يعنى «حَقَّ عَلَيهِمُ القَولُ»، عنايت در اين است که قول را در آنان ثابت و مستقر کند، به طورى که زوال پذير نباشد. و اما اين که اين «قول» چيست که بر آنان واقع مى شود، آنچه از کلام خداى تعالى صلاحيت دارد که اين قول را تفسير کند، آيه «سَنُرِيهِم آيَاتِنَا فِى الآفَاقِ وَ فِى أنفُسِهِم حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُم أنَّهُ الحَقُّ» مى باشد. براى اين که مى دانيم مراد از اين آيات که خدا به زودى به آنان نشان مى دهد، غير آيات آسمانى و زمينى است، که خود آنان همواره آن ها را مى بينند، و دائما در پيش رو و بيخ گوششان قرار دارد، بلکه مراد، بعضى از آياتى است که جنبه خارق عادت داشته باشد و مردم از ديدن آن، ناگزير به ايمان شوند و در حالى فرا رسد که به هيچ يک از آيات آسمانى و زمينى معمولى ايمان نداشته باشند، ولى از ديدن آن آيت که گفتيم، ايمان بياورند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۷ از اين بيان روشن مى شود که جملۀ «أنَّ النَّاسَ کَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُون: مردم قبلا به آيات ما ايمان نمى آوردند»، تعليل باشد براى اين که چرا «قول» بر ايشان واقع مى شود. و تقدير جملۀ مذکور «لأنَّ النَّاسَ...» است، و کلمۀ «کَانُوا»، استقرار بدون يقين آنان را مى رساند. و مراد از «آيات»، آيات مشهوده و حسى آسمان و زمين است، نه آيات خارق العاده. البته کلمۀ «أنّ» به کسر همزه نيز قرائت شده و از نظر معنا، اين قرائت بهتر است از قرائت به فتحه، و گفتار ما را تأييد مى کند که - گفتيم - جملۀ «أنَّ النَّاس...» تعليل را مى رساند. چيزى که هست، اگر «أنَّ» را به کسره بخوانيم، خود جمله، تعليل را مى رساند و احتياجى به تقدير «لام» ندارد. جملۀ «أخرَجنَا لَهُم دَابَّةً مِنَ الأرضِ تُکَلِّمُهُم»، بيان آن آيتى است که گفتيم مراد از آن، آيت خارق العاده اى است که در آيه «سَنُرِيهِم آيَاتُنَا فِى الآفَاقِ وَ فِى أنفُسِهِم حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُم أنَّهُ الحَقُّ» آن را وعده داده، و همين که جمله مورد بحث، صفت قرار گرفته، براى آن آيت خارق العاده، خود دليل است بر اين که مراد از «إخراج از زمين»، يا احياء و بعث بعد از مرگ است و يا امرى است نزديک بدان. (حال ببينيم کدام يک مى تواند باشد). و اما اين که آن «جنبنده»، جنبنده اى باشد که با مردم صحبت کند، از آن جا که کلمۀ «دَابّه: جنبنده»، به هر صاحب حياتى اطلاق مى شود که در زمين راه مى رود. مى تواند انسان باشد و مى تواند حيوانى غير انسان باشد. اگر انسان باشد که تکلم و سخن گفتنش، امرى عادى است، نه خارق العاده. و اگر حيوانى بى زبان باشد، آن وقت حرف زدنش مانند بيرون شدنش از زمين، امرى است خارق العاده. ليکن - متأسفانه - در آيات کريمه قرآن، چيزى که بتواند اين آيت را تفسير کند و معلوم سازد که اين جنبده اى که خدا به زودى از زمين بيرون مى آورد، چيست و چه خصوصياتى دارد، و صفات و نشانی هايش ‍ چيست و با مردم چه تکلمى مى کند و چه خصوصياتى دارد، و چگونه از زمين بيرون مى آيد، و چه مى گويد، وجود ندارد. بلکه سياق آيه، بهترين دليل است بر اين که مقصود «مبهم گويى» است و جملۀ مزبور، از کلمات مرموز قرآن است. و حاصل معنا اين است که: وقتى برگشت امر مردم به اين شود - که به زودى هم مى شود - که از آيات حسّى و مشهود ما يقين برايشان حاصل نشود و به عبارت ديگر استعدادشان براى ايمان آوردن به ما به کلّى باطل گشته، تعقل و عبرت گيرى از دستشان خارج شود، در این هنگام وقت آن می رسد که آن آیت ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۸ خارق العاده که وعده داده بوديم، نشانشان دهيم، و حق را برايشان آن چنان بيان مى کنيم که ديگر جز اعتراف به حق، چاره اى برايشان نماند. پس در آن هنگام، آن آيت را که «دابّه» و «جُنبنده اى» است از زمين بيرون مى آوريم، تا با ايشان صحبت کند. اين، آن معنايى است که با کمک سياق و به هدايت تدبّر در آيه، به دست مى آيد. ولى مفسران در معناى آن، حرف هاى عجيب و غريبى زده اند و در معناى مفردات آيه و جمله هاى آن، دقت هاى زياده از حد کرده اند. و همچنين در آنچه از آيه فهميده مى شود و در حقيقت اين جنبنده، و صفات آن و معناى سخن گفتنش و کيفيت خروج آن، و زمان خروجش و اين که چند مرتبه از زمين بيرون مى آيد و در چه مکانى بيرون مى شود، اقوال بسيارى گفته اند، که به هيچ يک آن ها نمى توان اعتماد کرد. مگر به زور، و به همين جهت از نقل آن ها و بحث در پيرامونش صرف نظر کرديم. اگر کسى بخواهد بدان ها اطلاع يابد، بايد به تفاسير مطول مراجعه کند. مراد از «آيات» و محشور کردن فوجى از هر امت، در آيه شریفه «وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِن کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِّمَّن يُکَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ»: کلمۀ «فوج» - به طورى که راغب گفته - به معناى جماعتى است که به سرعت عبور کنند. و کلمۀ «يُوزَعُون»، مضارع از «إيزَاع» است، که به معناى نگاه داشتن و جلوگيرى از حرکت آنان است، به طورى که اول جمعيت با آخرش، يک جا گرد آيند. کلمۀ «يَوم» در «وَ يَومَ نَحشُرُ»، منصوب است تا ظرف باشد براى فعلى مقدّر و تقدير کلام «وَ اذکُر يَومَ نَحشُرُ: به ياد آر، روزى که محشور مى کنيم» است. و مراد از «حشر»، جمع کردن بعد از مرگ است. چون محشوران، عبارتند از: فوجى از هر امت، و تمامى امت هاى زنده، هيچ وقت در زمان واحد جمع نمى شوند. و کلمۀ «مِن» در جملۀ «مِن کُلِّ أُمَّةٍ»، براى تبعيض است، و در جملۀ «مِمَّن يُکَذِّب»، هم ممکن است براى بيان باشد و هم براى تبعيض. و مراد از «آيات» در جملۀ «يُکَذِّبُ بِآيَاتِنَا»، مطلق آياتى است که بر مبدأ و معاد دلالت مى کند، که از آن جمله اند انبياء و امامان و کتب آسمانى. نه اين که مراد از «آيات»، قيامت و حوادث واقعه در آن و هنگام قيام آن باشد، و نه آيات قرآنى به تنهايى. براى اين که «حشر»، منحصر در امت اسلامى نيست، بلکه از امت هاى مختلف، از هر امتى، فوجى محشور مى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۶۹ و از عجايب، اصرارى است که بعضى از مفسران کرده اند بر اين که: اين کلام، نصّ است در اين که مراد از «آيات» در اين جا و در آيه بعدى، آيات قرآنى است، نه مثل قيامت و حوادث آن. به دليل اين که آيات قرآنى، پُر است از دلائل صدق، آن قدر که در عين اين که دقت و تأمل در آن بر همه واجب بوده و هست، تاکنون نتوانسته اند به همه دلائل صدق مذکور احاطه يابند. و فساد آن روشن است. براى اين که صرف اين که مراد از آن، امثال قيامت و حوادث آن نيست، دليل نمى شود بر اين که پس حتما مراد از آن، آيات قرآنى است. با اين که «آيه»، ظهور در اين دارد که محشوران، افواجى از جميع امت ها هستند و قرآن، تنها کتاب يک فوج از ايشان است، نه کتاب همه افواج. و از ظاهر آيه بر مى آيد که حشر در آن، حشر در غير روز قيامت است. زيرا حشر در روز قيامت، اختصاص به يک فوج از هر امت ندارد، بلکه تمامى امت ها در آن محشور مى شوند، و حتى به حکم آيه «وَ حَشَرنَاهُم فَلَم نُغَادِر مِنهُم أحَداً»، يک نفر هم از قلم نمى افتد، و اما در اين آيه مى فرمايد: «از هر امتى، فوجى را محشور مى کنيم». بعضى از مفسران گفته اند: مراد از اين «حشر»، حشر عذاب است، بعد از حشر کلى، که شامل همه خلق مى شود و اين حشرى است، بعد از حشر. ليکن اين حرف دردى را دوا نمى کند و اشکال را بر طرف نمى سازد. براى اين که اگر مراد، حشر براى عذاب بود، لازم بود غايت (براى عذاب) را ذکر کند، تا مبهم نباشد. همچنان که در آيه: «وَ يَومَ يُحشَرُ أعدَاءُ اللّهِ إلَى النَّارِ فَهُم يُوزَعُون * حَتَّى إذَا مَا جَاؤُهَا»، اين غايت ذکر شده است، با اين که بعد از اين آيه هم، به جز عتاب و حکم فصل، ذکرى از عذاب نيامده. و آيه شريفه - به طورى که ملاحظه مى فرماييد - مطلق است، و در آن هيچ اشاره اى نيست که بگوييم مقصود از آن، اين حشر خاصى است که ذکر شد، و اين اطلاق را آيه بعدى بيشتر مى کند، که مى فرمايد: «حَتَّى إذَا جَاؤُا : تا آن که بيايند»، و نمى فرمايد: «بيايند عذاب را»، يا «آتش را»، يا چيزى ديگر را. باز مؤيد گفتار ما - که منظور حشر در قيامت نيست - اين است که: اين آيه و دو آيه بعدش، بعد از داستان بيرون شدن «دابّه» از زمين واقع شده اند، که خود يکى از علائمى است که قبل از قیامت واقع ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۰ مى شود. قيامتى که در چند آيه بعد، درباره آن مى فرمايد: «وَ نُفِخَ فِى الصُّور»، و تا چند آيه بعد، اوصاف وقايع آن روز را بيان مى کند، و معنا ندارد که قبل از شروع به بيان اصل قيامت و وقايع آن، يکى از وقايع آن را جلوتر ذکر کند. چون «ترتيب وقوعى»، اقتضاء مى کند که اگر «حشر فوج» از هر امتى هم، جزو وقايع قيامت باشد، آن را بعد از مسأله «نفخ صور» ذکر فرمايد، ولى اين طور ذکر نکرد، بلکه قبل از نفخ صور، مسأله «حشر فوج» از هر امتى را آورده. پس معلوم مى شود اين حشر، جزو وقايع قيامت نيست. به همين جهت است که مى بينيم بعضى از مفسرانى هم که آيه را بر «حشر در قيامت» حمل کرده، متوجه اين اشکال شده و گفته اند: شايد جلوتر ذکر کردن اين واقعه بر نفخ صور و قيام قيامت، براى اين بوده که اعلام کند هر يک از اين دو، يعنى «نفخ صور» و «حشر هر فوجى» از هر امت، آن قدر مهم اند که جا دارد هر يک جداگانه مورد توجه قرار گيرند و احوال آن ها که «طامّۀ کبرى» و «داهيۀ دهياء» است، جداگانه خاطرنشان شود، و گرنه، اگر مى خواست ترتيب رعايت شود، بايد اول نفخ صور، بعد حشر فوج از هر امت ذکر شود. چيزى که هست، اگر ترتيب رعايت مى شد، خواننده خيال مى کرد هر دو، يک «داهيه» است. ليکن خواننده توجه دارد که اين وجهى است ساختگى، که به هيچ وجه قانع کننده نيست. و اگر مقصود از آيه همين مى بود، جا داشت به جاى دفع توهم مزبور - که اين مفسر آن را توهم کرده - توهمى مهمتر از آن را دفع مى کرد و آن، اين است که: کسى توهم کند که «حشر فوجى از هر امت، در غير روز قيامت است»، و براى دفع اين توهم، اول مسأله «نفخ صور» را بياورد، بعد «حشر فوج» از هر امت را، تا کسى خيال نکند حشر مذکور، در غير قيامت است. آنگاه بعد از آن جمله اى بياورد تا توهم مفسّر نامبرده را رفع کند. پس معلوم شد که آيه شريفه نمى تواند مربوط به وقايع قيامت باشد، بلکه از حشرى خبر مى دهد که قبل از روز قيامت واقع مى شود. البته در افاده اين معنا نيز صريح نيست، به طورى که قابل تأويل نباشد. «حَتى إِذَا جَاءُو قَالَ أَکذَّبْتُم بِآيَاتى وَ لَمْ تُحِيطُوا بهَا عِلْماً أَمَّا ذَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ»: مراد از «آمدن» - البته به کمک سياق - حضور در موطن خطاب است. آن خطابى که از جملۀ «قَالَ أکَذَّبتُم...» استفاده مى شود. و مراد از «آيات» - همان طور که در آيه قبلى هم گفتيم - مطلق آيات است که بر حق دلالت کند. و جملۀ «وَ لَم تُحِيطُوا بِهَا عِلماً»، جمله اى است حالیه و معنایش این است که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۱ آيات مرا تکذيب کرديد، در حالى که هيچ علمى به آن نداشتيد، چون از آن اعراض داشتيد، پس چگونه چيزى را تکذيب کرديد که نمى شناختيد؟ و چگونه نسبت دروغ به آن داديد، در حالى که هيچ دليلى علم آور بر گفته خود نداشتيد؟ «أمَّا ذَا کُنتُم تَعمَلُون»: يعنى غير از تکذيبى که کرديد، چه کارها مى کرديد. و معناى آيه اين است که: از هر امتى فوجى از تکذيب کنندگان به آياتمان را محشور مى کنيم و همچنان بازداشت مى شوند، تا آن که در محضر خطاب، حضور به هم رسانند. در آن هنگام، خداى تعالى به ايشان مى فرمايد: آيا آيات مرا تکذيب کرديد در حالى که هيچ احاطه علمى به آن نداشتيد؟ و يا چه کارها غير از تکذيب مى کرديد؟ و اين سؤال، متضمن توبيخ آنان است از اين جهت که جز تکذيب آيات، کار ديگرى نداشته اند. «وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيهِم بِمَا ظلَمُوا فَهُمْ لا يَنطِقُونَ»: حرف «باء» در جملۀ «بِمَا ظَلَمُوا»، سببيت را مى رساند و «ما»، مصدريه است. و معنايش اين است که: «قول، به سبب اين که ظالم بودند، عليه ايشان واقع گشت». و جملۀ «فَهُم لَا يَنطِقُون»، تفريعى است بر وقوع قول عليه ايشان. با اين بيان، اين احتمال تأييد مى شود که مراد از آن قولى که عليه ايشان واقع مى شود، اين قول است که «إنَّ اللّهَ لَا يَهدِى القَومَ الظَّالِمِين». و معنا اين است که ايشان به خاطر اين که در تکذيبشان به آيات ستمکار بودند، به عذرى که با آن اعتذار جويند، راه نيافتند و در نتيجه از سخن فرو ماندند: «فَهُم لَا يَنطِقُون». و چه بسا مفسرانى که «وقوع قول» عليه ايشان را تفسير کرده اند به «وجوب عذاب» بر ايشان. و مناسب تر، آن است که بنابر اين تفسير، مراد از «قول واقع» عليه ايشان، قضاى خداى تعالى به عذاب در حق ستمکاران باشد، که در امثال آيه: «ألَا إنَّ الظَّالِمِينَ فِى عَذَابٍ مُقِيم» خاطرنشان شده. و آن وقت معناى آيه چنين باشد: «ايشان به خاطر اين که ستمکارند، قضاى عذاب در ايشان رانده شد و ديگر چيزى نخواهند داشت، که سخن بدان آغاز کنند». وليکن وجه سابق، وجيه تر است. و اما اين که «وقوع قول» را به حلول عذاب و داخل شدن در آتش تفسير کرده اند، از سياق بعيد است. براى اين که با تفريع مذکور نمى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۲ «أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا الَّيْلَ لِيَسکُنُوا فِيهِ وَ النَّهَارَ مُبْصِراً إِنَّ فى ذَلِک لاَيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ»: بعد از آن که در آيات سابق، وضع بسيارى از مردم را چنين توصيف کرد که: از شنيدن کلمۀ «حق»، کر و از نظر کردن در «آيات خدا» کورند و نمى توانند از آن ها عبرت گيرند و سپس داستان «دابّةُ الارض» را پيش آورد، که به زودى او را به عنوان آيتى خارق العاده از زمين بيرون مى کند، تا با ايشان سخن گويد، و آنگاه اين نکته را خاطرنشان ساخت که به زودى، از هر امتى، فوجى از مکذّبان را محشور مى کند و مورد عتاب قرار مى دهد، که بدون هيچ علمى به آيات از آن اعراض کردند، اينک در آيه مورد بحث، ايشان را ملامت و توبيخ مى کند بر اين که: علاوه بر اين که دليلى بر تکذيب خود ندارند، دليل بر عليه خود دارند و آن، اين است که آنان، شب را مى بينند، چون در شب به سر برده اند، پس بالطبع از وضع آن آگاه اند، و همچنين روز را ديده اند که آيات آسمان و زمين را برايشان روشن مى کند، و با اين حال، چرا آن ها را به عنوان آيات ما نمى بينند؟ «إنَّ فِى ذَلِکَ لَآيَاتٍ لِقَومٍ يُؤمِنُون » - يعنى: در اين که شب را هنگام سکونت و روز را هنگام ديدن قرار داد، تا آيات آسمان و زمين را ببينند، خود آيت ها است براى مردمى که در ايشان، اثرى از ايمان و تصديق به حق وجود داشته باشد. و مراد از «آيات»، علامت ها و جهات داله آن ها بر توحيد و فروعى است که متفرع بر توحيد مى شود، که از آن جمله است: دلالت آن ها بر اين حقيقت که بر انسان لازم است در جايى و زمانى سکونت کند و آرام گيرد، که براى همين آرامش و سکونت درست شده، و آن «شب» است، که با پرده ظلمتش، ديدگان را در حجاب مى کند و در مقابل، در جايى و زمانى به جنب و جوش در آيد، که براى جنب و جوش درست شده، و آن «روز» است، که با روشنی اش، همه چيز را - مخصوصا آن چيزها را که متضمن منافع حيات آدمى است - نشان آدمى مى دهد. پس بر انسان لازم است از چيزى هم که پردۀ ظلمت جهل از ايشان پوشانده، سکوت کند و خلاصه چيزى را که نمى داند، نه بگويد و نه انکار کند، و چيزى را بگويد و به چيزى ايمان داشته باشد که «آيات بينات» که چون «روز» روشن اند، آن را برايشان روشن کرده باشند. مقصود از نفخ در صور در آيه: «وَ يَومَ يُنفَخُ فِى الصُّور...»، کدام نفخه است؟ «وَ يَوْمَ يُنفَخُ فى الصورِ فَفَزِعَ مَن فى السَّمَاوَاتِ وَ مَن فى الاَرْضِ إِلّا مَن شاءَ اللَّهُ وَ کُلُّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ»: «نفخ صور: دميدن در بوق»، کنايه است از اعلام به جمعيت انبوهى چون لشکر، مطلبى را که بايد همگى عملى کنند. مثل اين که همگى در فلان روز و فلان ساعت حاضر باشند و یا حرکت کنند و یا امثال این. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۳ و کلمّ «فَزَع»، به طورى که راغب گفته، به معناى آن گرفتگى و نفرتى است که از منظره اى نفرت آور، به انسان دست مى دهد، و «فزع» هم، از همان جنس «جَزَع» است. و کلمۀ «دُخُور»، به معناى کوچکى و خوارى است. بعضى گفته اند: مراد از اين «نفخ صور»، نفخۀ دومى است که با آن، روح به کالبدها دميده مى شود، و همه براى «فصل قضاء» مبعوث مى گردند. مؤيد اين، جملۀ ذيل آيه است که مى فرمايد: «وَ کُلٌّ أتَوهُ دَاخِرِين». يعنى همگى با ذلت و خوارى، بدان جا مى آيند. چون مراد از «أتَوهُ: مى آيند آن را»، حضورشان نزد خداى سبحان است. و نيز مؤيد ديگر آن، استثناى «مَن شَاءَ اللّهُ: هر کس را که خدا بخواهد»، از حکم «فَزَع» است، که بعد از آن، جملۀ «وَ هُم مِن فَزَعِ يَومَئِذٍ آمِنُون» را، در باره نيکوکاران آورده، و همين خود دلالت مى کند بر اين که «فزع مذکور»، همان فزع در نفخۀ دوم است. بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن، نفخۀ اول است، که با آن، همه زندگان مى ميرند. به دليل اين که در جاى ديگر فرمود: «وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَن فِى الأرضِ إلّا مَن شَاءَ اللّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخرَى فَإذَا هُم قِيامٌ يَنظُرُونَ». چون «صعقه» در اين آيه، همان «فزع» در آن آيه است، که در هر دو آيه، نتيجۀ نفخه اولى گرفته شده. و بنابراين، مراد از جملۀ «کُلٌّ أتَوهُ دَاخِرِين»، رجوعشان به سوى خدا، به سبب مُردن مى باشد. و بعيد نيست که مراد نفخ در صور، در اين صورت مطلق نفخ باشد. چه آن نفخى که با آن مى ميرند و يا آن نفخى که با آن زنده مى شوند. براى اين که «نفخه»، هرچه باشد، از مختصات قيامت است و اين که بعضى در «فَزَع»، و بعضى در ايمنى هستند و نيز کوه ها به راه مى افتند، همه از خواص نفخۀ اول باشد، و اين که مردم با خوارى نزد خدا مى شوند، از خواص نفخۀ دوم باشد، که بنابر اين احتمال، اشکالى که چه بسا ممکن است بر هر دو وجه سابق بشود؛ دفع مى گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۵۷۴ خداى تعالى، از حکم فزع عمومى، که شامل همه موجودات آسمان ها و زمين است، جمعى از بندگان خود را استثناء کرده، و به زودى، گفتارى پيرامون اين استثناء خواهد آمد. آن جا که در باره جملۀ «وَ هُم مِن فَزَعِ يَومَئِذٍ آمِنُون»، بحث خواهيم کرد. و ظاهرا مراد از جملۀ «وَ کُلٌّ أتَوهُ دَاخِرِين»، رجوع تمامى موجودات عاقل در آسمان ها و زمين است. حتى آن هايى که از حکم «فَزَع» استثناء شده اند. (چه آن ها و چه اين ها) همه نزد پروردگار متعال حاضر مى شوند. و آيه شريفه «فَإنَّهُم لَمُحضَرُونَ * إلّا عِبَادَ اللّهِ المُخلَصِين» هم، با اين گفتار ما منافات ندارد و نمى خواهد غير اين را بگويد. چون مراد از حضور در آن، مطلق حضور و رجوع به خدا نيست، بلکه مراد از آن، حضور در موقف حساب و سؤال است. ممکن است همه به سوى خدا برگردند و حتى استثناء شدگان نيز برگردند و نيز بندگان مخلص خدا برگردند، وليکن بندگان مخلص در موطن جمع حاضر نشوند، نه اين که بعث و رجوع نداشته باشند. پس آيات قيامت، نصّ صريح اند بر اين که «بعث»، شامل همه خلائق مى شود و احدى از آن، مستثنا نيست. و اگر «دُخُور» و «ذلّت» را به اولياى خداى تعالى هم نسبت داده، منافاتى با عزت آنان نزد خدا ندارد. چون عزت و غناى بنده نزد خدا، ذلت و فقر او است در نزد خودش. بله ذلت دشمنان خدا در قبال عزت کاذبه اى که براى خود قائل بودند، ذلت واقعى و خوارى حقيقى است. رده:تفسیر المیزان