تفسیر المیزان

موسى و آن عالم حرکت کردند تا بر يک کشتى سوار شدند، که در آن، جمعى ديگر نيز سوار بودند. موسى نسبت به کارهاى آن عالم خالى الذهن بود. در چنين حالى، عالم کشتى را سوراخ کرد. سوراخى که با وجود آن کشتى ايمن از غرق نبود. موسى آن چنان تعجب کرد که عهدى را که با او بسته بود، فراموش نموده، زبان به اعتراض گشود و پرسيد: چه مى کنى؟ مى خواهى اهل کشتى را غرق کنى؟ عجب کار بزرگ و خطرناکى کردى؟ عالم با خونسردى جواب داد: نگفتم تو صبر با من بودن را ندارى؟ موسى به خود آمده، از درِ عذرخواهى گفت: من آن وعده اى را که به تو داده بودم، فراموش کردم. اينک مرا بدانچه از درِ فراموشى مرتکب شدم، مؤاخذه مفرما، و در باره ام سختگيرى مکن. سپس از کشتى پياده شده، به راه افتادند. در بين راه به پسرى برخورد نمودند. عالم، آن کودک را بکشت. باز هم اختيار از کف موسى برفت و بر او تغيّر کرد، و از درِ انکار گفت: اين چه کار بود که کردى؟ کودک بى گناهى را که جنايتى مرتکب نشده و خونى نريخته بود، بى جهت کشتى؟ راستى چه کار بدى کردى! عالم براى بار دوم گفت: نگفتم تو نمى توانى در مصاحبت من، خود را کنترل کنى؟ اين بار، ديگر موسى عذرى نداشت که بياورد، تا با آن عذر از مفارقت عالم جلوگيرى کند و از سوى ديگر، هيچ دلش رضا نمى داد که از وى جدا شود، بناچار اجازه خواست تا به طور موقت با او باشد، به اين معنا که مادامى که از او سؤالى نکرده، با او باشد. همين که سؤال سوم را کرد، مدت مصاحبتش پايان يافته باشد و درخواست خود را به اين بيان اداء نمود: اگر از اين به بعد از تو سؤالى کنم، ديگر عذرى نداشته باشم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۷ عالم قبول کرد، و باز به راه خود ادامه دادند تا به قريه اى رسيدند، و چون گرسنگی شان به منتها درجه رسيده بود، از اهل قريه طعامى خواستند و آن ها از پذيرفتن اين دو ميهمان سر باز زدند. در همين اوان، ديوار خرابى را ديدند که در شرف فرو ريختن بود، به طورى که مردم از نزديک شدن به آن پرهيز مى کردند. پس آن ديوار را به پا کرد. موسى گفت: اين ها که از ما پذيرایى نکردند، و ما الآن محتاج به آن دستمزد بوديم. مرد عالم گفت: اينک، فراق من و تو فرا رسيده. تأويل آنچه کردم، برايت مى گويم و از تو جدا مى شوم. اما آن کشتى که ديدى سوراخش کردم، مال عده اى مسکين بود که با آن در دريا کار مى کردند و هزينه زندگى خود را به دست مى آوردند و چون پادشاهى از آن سوى دريا کشتی ها را غصب مى کرد و براى خود مى گرفت، من آن را سوراخ کردم تا وقتى او پس از چند لحظه مى رسد، کشتى را معيوب ببيند و از گرفتنش صرف نظر کند. و اما آن پسر که کشتم، خودش کافر و پدر و مادرش مؤمن بودند. اگر او زنده مى ماند، با کفر و طغيان خود، پدر و مادر را هم منحرف مى کرد، رحمت خدا شامل حال آن دو بود، و به همين جهت مرا دستور داد تا او را بکشم، تا خدا به جاى او به آن دو، فرزند بهترى دهد. فرزندى صالح تر و به خويشان خود مهربان تر و بدين جهت او را کشتم. و اما ديوارى که ساختم، آن ديوار مال دو فرزند يتيم از اهل اين شهر بود و در زير آن گنجى نهفته بود، متعلق به آن دو بود، و چون پدر آن دو، مردى صالح بود، به خاطر صلاح پدر، رحمت خدا شامل حال آن دو شد. مرا امر فرمود تا ديوار را بسازم به طورى که تا دوران بلوغ آن دو استوار بماند، و گنج محفوظ باشد تا آن را استخراج کنند. و اگر اين کار را نمى کردم، گنج بيرون مى افتاد و مردم آن را مى بردند. آنگاه گفت: من آنچه کردم، از ناحيه خود نکردم، بلکه به امر خدا بود و تأويلش هم همان بود که برايت گفتم. اين بگفت و از موسى جدا شد. ۲ - شخصيت خضر«ع»: در قرآن کريم، درباره حضرت خضر، غير از همين داستان رفتن موسى به مجمع البحرين چيزى نيامده و از جوامع اوصافش چيزى ذکر نکرده، مگر همين که فرموده: «فَوَجَدَا عَبداً مِن عِبَادِنَا آتَينَاهُ رَحمَةً مِن عِندِنَا وَ عَلَّمنَاهُ مِن لَدُنّا عِلماً». از آنچه از روايات نبوى و يا روايات وارده از طرق ائمه اهل بيت «عليهم السلام» در داستان خضر رسيده، چه مى توان فهميد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۸ از روايت محمد بن عماره که از امام صادق «عليه السلام» نقل شده و در بحث روايتى آينده خواهد آمد، چنين بر مى آيد که آن جناب پيغمبرى مرسل بوده که خدا به سوى قومش مبعوثش فرموده بود، و او مردم خود را به سوى توحيد و اقرار به انبياء و فرستادگان خدا و کتاب هاى او دعوت مى کرده و معجزه اش اين بوده که روى هيچ چوب خشکى نمى نشست مگر آن که سبز مى شد و بر هيچ زمين بى علفى نمى نشست، مگر آن که سبز و خرّم مى گشت، و اگر او را خضر نامیدند، به همين جهت بوده است و اين کلمه با اختلاف مختصرى در حرکاتش، در عربى به معناى سبزى است، و گرنه اسم اصلى اش، «تالى بن ملکان بن عابر بن ارفخشد بن سام بن نوح» است... مؤيد اين حديث در وجه ناميدن او به خضر مطلبى است که در الدر المنثور، از عده اى از ارباب جوامع حديث، از ابن عباس و ابوهريره، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نقل شده که فرمود: خضر را بدين جهت خضر ناميدند که وقتى روى پوستى سفيد رنگ نماز گزارد، همان پوست هم سبز شد. و در بعضى از اخبار، مانند روايت عياشى، از بريد، از يکى از دو امام باقر يا صادق «عليهما السلام» آمده که: خضر و ذوالقرنين، دو مرد عالم بودند، نه پيغمبر. وليکن آيات نازله در داستان خضر و موسى خالى از اين ظهور نيست که وى نبى بوده، و چطور ممکن است بگوييم نبوده، در حالى که در آن آيات آمده که حکم بر او نازل شده است. و از اخبار متفرقه اى که از امامان اهل بيت «عليهم السلام» نقل شده، بر مى آيد که او تاکنون زنده است و هنوز از دنيا نرفته. و از قدرت خداى سبحان، هيچ دور نيست که بعضى از بندگان خود را عمرى طولانى دهد و تا زمانى طولانى زنده نگه دارد. برهانى عقلى هم بر محال بودن آن نداريم و به همين جهت نمى توانيم انکارش کنيم. علاوه بر اين که در بعضى روايات، از طرق عامه، سبب اين طول عمر هم ذکر شده. در روايتى که الدر المنثور از دارقطنى و ابن عساکر، از ابن عباس نقل کرده اند، چنين آمده که: او، فرزند بلافصل آدم است و خدا بدين جهت زنده اش نگه داشته تا دجال را تکذيب کند. و در بعضى ديگر که در الدر المنثور از ابن عساکر از ابن اسحاق روايت شده، نقل گرديده که آدم براى بقاى او تا روز قيامت دعا کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۸۹ و در تعدادى از روايات که از طرق شيعه و سنّى رسيده، آمده که خضر از آب حيات که واقع در ظلمات است نوشيده، چون وى در پيشاپيش لشکر ذوالقرنين که در طلب آب حيات بود قرار داشت، خضر به آن رسيد و ذوالقرنين نرسيد. واين روايات و امثال آن، روايات آحادى است که قطع به صدورش نداريم، و از قرآن کريم و سنت قطعى و عقل هم، دليلى بر توجيه و تصحيح آن ها نداريم. قصه ها و حکايات و همچنين روايات در باره حضرت خضر بسيار است، وليکن چيزهايى است که هيچ خردمندى به آن اعتماد نمى کند. مانند اين که در روايت الدر المنثور از ابن شاهين از خصيف آمده که: چهار نفر از انبياء تاکنون زنده اند، دو نفر آن ها، يعنى عيسى و ادريس در آسمان اند و دو نفر ديگر، يعنى خضر و الياس در زمين اند. خضر در دريا و الياس در خشکى است. و نيز مانند روايت الدر المنثور از عقيلى از کعب که گفته : خضر در ميان درياى بالا و درياى پائين بر روى منبرى قرار دارد، و جنبندگان دريا مامورند که از او شنوايى داشته باشند و اطاعتش کنند، و همه روزه صبح و شام ارواح بر وى عرضه مى شوند. و مانند روايت الدر المنثور، از ابى الشيخ در کتاب «العظمة»، و ابى نعيم در حليه، از کعب الاحبار که گفته: خضر، پسر عاميل، با چند نفر از رفقاى خود سوار شده به درياى هند رسيد - و درياى هند همان درياى چين است - در آن جا به رفقايش گفت: مرا به دريا آويزان کنيد، چند روز و شب آويزان بوده، آنگاه صعود نمود، گفتند: اى خضر چه ديدى؟ خدا عجب اکرامى از تو کرد که در اين مدت در لجّه دريا محفوظ ماندى! گفت: يکى از ملائکه به استقبالم آمده، گفت: اى آدمى زاده خطاکار! از کجا مى آيى و به کجا می روى؟ گفتم: مى خواهم ته اين دريا را ببينم. گفت: چگونه مى توانى به ته آن برسى در حالى که از زمان داود «عليه السلام» مردى به طرف قعر آن مى رود و تا به امروز نرسيده . با اين که از آن روز تا امروز سيصد سال مى گذرد. و رواياتى ديگر از اين قبيل روايات که مشتمل بر نوادر داستان ها است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۰ بحث روايتى در تفسير برهان، از ابن بابويه و او، به سند خود، از جعفر بن محمد بن عماره، از پدرش، از جعفر بن محمد «عليهما السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: خدا وقتى با موسى تکلم کرد، تکلم کردنى، و تورات را بر او نازل کرد و در الواح برايش از همه چيز موعظه و تفصيل بنوشت و معجزه اى در دست او و معجزه اى در عصاى او قرار داد، و معجزه هايى در جريان طوفان و ملخ و قورباغه و سوسمار و خون و شکافته شدن دريا و غرق فرعون و لشگرش به دست او جارى ساخت، طبع بشرى او بر آنش داشت که در دل بگويد: گمان نمى کنم خدا خلقى آفريده باشد که داناتر از من باشد. به محضى که اين خيال در دلش خطور نمود، خداى عزوجل به جبرئيلش وحى کرد: بنده ام را قبل از آن که (در اثر عجب) هلاک گردد، درياب و به او بگو که در محل تلاقى دو دريا، مرد عابدى است. بايد او را پيروى کنى و از او تعليم بگيرى. جبرئيل بر موسى نازل شد و پيام خداى را به او رسانيد. موسى «عليه السلام» فهميد که اين دستور به خاطر آن خيالى است که در دل کرده. لاجرم با همراه خود، يوشع بن نون به راه افتاد، تا به مجمع البحرين رسيدند. در آن جا به خضر برخوردند که مشغول عبادت خداى عزوجل بود و قرآن کريم در اين باره فرموده: «فَوَجَدَا عَبداً مِن عِبَادِنَا آتَينَاهُ رَحمَةً مِن عِندِنَا وَ عَلَّمنَاهُ مِن لَدُنّا عِلماً...». مؤلف: اين حديث داستان را مفصل آورده و جزئيات مصاحبت موسى و خضر را که قرآن کريم هم بازگو کرده، شرح داده است. و عياشى، داستان را در تفسيرش به دو طريق و قمى نيز، به دو طريق، يکى با سند و يکى بى سند روايت کرده اند. و الدر المنثور، آن را به طرق زيادى از ارباب جوامع، از قبيل بخارى، مسلم، نسائى، ترمذى و غير ايشان، از ابن عباس و از ابُىّ بن کعب، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۱ اختلاف فراوان روايات، در جزئيات داستان موسی و خضر همه احاديث در آن مضمونى که ما از حديث محمد بن عماره آورديم، متفق اند. و نيز در اين که آن ماهى که با خود داشته اند، در روى تخت سنگ زنده شده و راه خود را در دريا گرفته و ناپديد شده، اتفاق دارند. ليکن در بسيارى از جزئيات، که زائد بر آنچه از قصه در قرآن آمده است، اختلاف دارند. يکى: آن مطلبى است که از روايت ابن بابويه و قمى به دست مى آيد که: مجمع البحرين در سرزمين شامات و فلسطين واقع بوده، به قرينه اين که در روايت اين دو بزرگوار، آن قريه اى که در کنار آن ديوار ساختند، «ناصره» ناميده شده، که نصارى منسوب به آن اند، و «ناصره» در اين سرزمين است. ولى در بعضى از روايات، مجمع البحرين را اراضى آذربايجان دانسته. اين معنا را، الدر المنثور هم، از سدى نقل کرده که گفته است: آن دو بحر عبارت بوده از: «کر» و «رس» که در دريا مى ريختند و قريه نامبرده در داستان «باجروان» ناميده مى شد، که مردمش بسيار لئيم و پست بوده اند. و از اُبَى روايت شده که آن قريه «افريقيه» بوده، و از قرظى نقل شده که گفته است: «طنجه» بوده. و از قتاده نقل شده که مجمع البحرين، محل تلاقى درياى روم و درياى فارس است. اختلاف ديگرى که وجود دارد، در باره آن ماهى است. در بعضى آمده که ماهى بريان بوده. و در بيشتر روايات آمده که ماهى شور بوده. و در مرسله قمى و در روايات مسلم و بخارى و نسائى و ترمذى و ديگران آمده که: نزد تخته سنگ، چشمه حيات بوده. حتى در روايت مسلم و غير او آمده که آن آب، آب حيات بوده که هر کس از آن بخورد، هميشه زنده مى ماند و هيچ مرده بى جانى به آن نزديک نمى شود مگر آن که زنده مى گردد. به همين جهت بوده که وقتى موسى و رفيقش نزديک آن آب نشستند، ماهى زنده شد... و در غير اين روايت آمده: رفيق موسى از آن آب وضو گرفت. از آب وضويش، يک قطره به آن ماهى چکيد و زنده اش کرد. و در ديگرى آمده که: يوشع از آن آب خورد، در حالى که حق خوردن نداشت. پس خضر چون او را با موسى بديد، به جرم اين که از آن آب نوشيده، او را در يک کشتى بست و رهايش کرد. او، در نتيجه در ميان امواج دريا سرگردان هست تا قيامت قيام کند. و در بعضى ديگر آمده: نزديک صخره، چشمه حيات بوده، همان چشمه اى که خود خضر از آن نوشيد - اين قسمت را ساير روايات ندارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۲ و از جمله اختلافاتى که در اين داستان هست، اين است که: در چهار روايت صحيح مسلم، بخارى، نسائى، و ترمذى، و غير آن ها آمده که: ماهى به دريا افتاد و راه خود را پيش گرفت که برود. پس خداوند متعال آب را بر آن ماهى از جريان انداخت. در نتيجه، ماهى در قطعه اى از آب که به صورت اطاقى درآمده بود، محبوس شد... و در بعضى ديگر آمده که: موسى بعد از آن که از سفر با خضر برگشت، اثر حرکت ماهى را ديد، و آن را دنبال کرد. هر جا که مى رفت، موسى هم روى آب مى رفت تا به جزيره اى از جزائر عرب رسيدند. و در حديث طبرى از ابن عباس آمده که: او، يعنى موسى، برگشت تا نزد تخته سنگ رسيد. در آن جا ماهى را ديد. ماهى فرار کرد و در آب به اين سو و آن سو مى رفت و خود را به دريا مى زد. موسى هم او را دنبال نمود، با عصاى خود به آب مى زد و آب کنار مى رفت تا او را بگيرد. از اين به بعد، ماهى هر جا که از دريا مى گذشت، خشک مى شد و مانند تخته سنگ مى گرديد... بعضى از روايات هم، اين قسمت را ندارد. اختلاف ديگر، در محل ملاقات با خضر است. در بيشتر روايات آمده که: موسى، خضر را نزد تخته سنگ ديد. و در بعضى آمده که: ماهى را دنبال کرد تا بگيرد، به جزيره اى از جزائر دريا رسيد. آن جا خضر را ديدار کرد. و در بعضى آمده که او را ديد که روى آب نشسته، و يا تکيه داده است. اختلاف ديگر در اين است که: آيا رفيق موسى هم با موسى و خضر بود، يا آن دو، وى را رها نموده، پى کار خود رفتند؟ اختلاف ديگر، در کيفيت سوراخ کردن کشتى و کيفيت کشتن آن کودک و در کيفيت برپا داشتن ديوار و در گنج نهفته در زير آن است، ليکن اکثر روايات دارد که گنج مذکور، لوحى از طلا بوده که در آن مواعظى چند نوشته شده بوده. و در خصوص پدر صالح، ظاهر بيشتر روايات اين است که پدر بلافصل آن دو کودک بوده، ولى در بعضى ديگر آمده که جدّ دهمى و در بعضى هفتمى بوده. و در بعضى آمده که: ميان آن کودک و آن پدر صالح، هفتاد پدر فاصله بوده. و در بعضى از روايات آمده که: هفتصد سال فاصله بوده. و اختلافات ديگرى از اين قبيل، که در جهات مختلف اين داستان وجود دارد. و در تفسير قمى، از محمد بن بلال، از يونس، در نامه اى که به حضرت رضا «عليه السلام» نوشته اند، از آن جناب پرسيده اند: از موسى و آن عالمى که نزدش رفت، کدام عالمتر بودند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۳ ديگر اين که: آيا جائز است که پيغمبرى چون موسى، که خودش حجت خدا بوده، حجتى ديگر در زمان خود او بوده باشد؟ حضرت فرموده است: موسى نزد آن عالم رفت و او را در جزيره اى از جزاير دريا ديدار نمود، که يا نشسته بود و يا تکيه داده بود. موسى سلام داد، و او، معناى سلام را نفهميد. چون در همه روى زمين، سلام دادن معمول نبود. پرسيد: تو کيستى؟ گفت: من موسى بن عمرانم. پرسيد: تو آن موسى بن عمرانى که خدا با او تکلم کرده؟ گفت: آرى. پرسيد: چه حاجت دارى؟ گفت: آمده ام تا مرا از آن رشدى که تعليم داده شده اى، تعليمم دهى. گفت: من موکل بر امرى شده ام که تو طاقت آن را ندارى، همچنان که تو موظف به امرى شده اى که من طاقتش را ندارم - تا آخر حديث. مؤلف: اين معنا در اخبار ديگرى، هم از طرق شيعه و هم سنّى روايت شده. و در الدر المنثور است که حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - از اُبَى روايت کرده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: وقتى موسى خضر را ديد، مرغى آمد و منقار خود را در آب فرو برد. خضر به موسى گفت: مى بينى که اين مرغ با اين عمل خود چه مى گويد؟ گفت: چه مى گويد؟ گفت مى گويد: علم تو و علم موسى در برابر علم خدا در مَثَل، مانند آبى مى ماند که من با منقارم از دريا بر مى دارم. مؤلف: داستان اين مرغ در اغلب روايات اين داستان آمده. و در تفسير عياشى، از هشام بن سالم، از ابوعبدالله «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: موسى عالمتر از خضر بود. و در همان کتاب، از ابوحمزه، از امام باقر «عليه السلام» روايت شده که فرموده: جانشين موسى، يوشع بن نون بوده و مقصود از «فتى»، که در قرآن کريم آمده، همو است. باز در آن کتاب، از عبدالله بن ميمون قداح، از امام صادق، از پدرش «عليهما السلام» روايت آورده که فرمود: روزى موسى در ميان جمعى از بزرگان بنى اسرائيل نشسته بود. مردى به او گفت: من احدى را سراغ ندارم که به خدا عالمتر از تو باشد. موسى هم گفت: من نيز سراغ ندارم. خدا بدو وحى فرستاد که چرا، بنده ام خضر از تو، به من داناتر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۴ موسى تقاضا کرد تا بدو راهش بنمايد. قضيه ماهى، نشانى ميان موسى و خدا بود براى يافتن خضر، که داستانش را قرآن کريم آورده. مؤلف: اين روايت، با روايتى که آن دو را برابر مى دانست، مخالف است، و لذا بايد حمل شود بر اين که نوع علم آن دو مختلف بوده. و در همان کتاب، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» آمده که در ذيل جمله «فَخَشِينَا» فرموده: ترسيد از اين که آن پسرک بزرگ شود، و پدر و مادر خود را به کفر دعوت کند و آن دو، به خاطر شدت محبتى که به وى داشتند، دعوتش را بپذيرند. باز، در آن کتاب، از عثمان، از مردى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جمله: «فَأرَدنَا أن يُبدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيراً مِنهُ زَکَوةً وَ أقرَبَ رُحماً» فرموده: همين طور هم شد. زيرا صاحب دخترى شدند که آن دختر، پيغمبرى زایيد. مؤلف: در اکثر روايات آمده که از آن دختر، هفتاد پيغمبر - البته با واسطه - به دنيا آمد. رواياتى درباره تأثیر حال مرد مؤمن، در اصلاح امر فرزندان او و نيز در آن کتاب، از اسحاق بن عمار روايت کرده که گفت: من از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که مى فرمود: خداوند به خاطر صلاح مردى مؤمن، فرزند او را هم اصلاح مى کند، و خاندان خودش و بلکه اطرافيانش را حفظ مى فرمايد. و در سايه کرامت خدا، مدام در حفظ خدا هستند. آنگاه به عنوان شاهد مثال، داستان «غُلَامَين يَتِيمَين» را ذکر کرد و فرمود: نمى بينى چگونه خدا صلاح پدر و مادر آن دو را با لطف و رحمت نسبت به آن دو شکر گذاشت؟ و در همان کتاب، از مسعدة بن صدقه، از جعفر بن محمد، از پدرانش ‍«عليهم السلام» روايت کرده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: خداوند، بعد از مرگ بنده صالح، جانشين او در مال و اولاد او مى شود، هر چند که اهل و اولاد او اهل و اولاد بدى باشند. آنگاه اين آيه را: «وَ کَانَ أبُوهُمَا صَالِحاً» تا به آخرش تلاوت فرمود. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از جابر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: خدا به خاطر صلاح آدمى، امر اولاد و اولاد اولاد و امر اهل خانه هاى پيرامون او را اصلاح مى کند، و مادام که در ميان آنان است، ايشان را حفظ مى فرمايد. مؤلف: روايات در اين معنا بسيار زياد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۵ و در کافى، به سند خود، از صفوان جمال روايت مى کند که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از قول خداى عزّوجلّ پرسيدم که مى فرمايد: «وَ أمَّا الجِدَارُ فَکَانَ لِغُلَامَينِ يَتِيمَينِ فِى المَدِينَةِ وَ کَانَ تَحتَهُ کَنزٌ لَهُمَا». فرمود: اما آن گنج طلا و نقره نبود، بلکه چهار کلمه بود: ۱ - لَا إله إلّا الله. ۲ - کسى که به مرگ يقين دارد، چطور به خود اجازه خنده مى دهد؟ ۳ - کسى که يقين به حساب دارد، هرگز قلبش خوشحال نمى گردد. ۴ - کسى که به قدر، يقين دارد، جز از خدا نمى هراسد. مؤلف: روايات از طرق شيعه و اهل سنت زياد رسيده که گنجى که در زير ديوار بود، لوحى بوده که در آن چهار کلمه نقش شده بود. و در بيشتر آن روايات آمده که: لوحى از طلا بوده، و اين منافات با روايت صفوان که داشت: «آن گنج از طلا و نقره نبود» ندارد. چون مقصود امام در روايت مزبور اين است که آن گنج، از سنخ پول و درهم و دينار نبوده. متبادر از عبارت هم همين است. روايات مختلفى در تعيين کلماتى که گفتيم بر آن لوح مکتوب بوده، وجود دارد، وليکن بيشتر آن ها در کلمه توحيد و دو مساله قَدَر و مرگ اتفاق دارند. و در بعضى از آن ها شهادت به رسالت خاتم الانبياء «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هم ذکر شده. مانند روايتى که الدر المنثور از بيهقى در - کتاب شعب الايمان - از على بن ابی طالب نقل کرده، که در تفسير جملۀ «وَ کَانَ تَحتَهُ کَنزٌ لَهُمَا» فرمود: لوحى از طلا بوده که در آن نوشته بوده: «لا إله إلّا الله مُحَمّد رَسُولُ الله، عجب است کار کسى که مى گويد مرگ حق است و خوشحالى هم به خود راه مى دهد. عجب است از کسى که مى گويد آتش حق است و با اين حال مى خندد. و عجب است از کار کسى که مى گويد قَدَر حق است و غمگين مى شود؟ و عجب است از کار کسى که مى بيند وضع دنيا و دست به دست شدن و دگرگونى هايش را که در اهل خود دارد و به آن دل مى بندد و اعتماد مى کند»؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۶ آيات ۸۳ -۱۰۲ سوره کهف وَ يَسئَلُونَک عَن ذِى الْقَرْنَينِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْکُم مِّنْهُ ذِکراً(۸۳) إِنَّا مَکَّنَّا لَهُ فى الاَرْضِ وَ آتَيْنَاهُ مِن کُلِّ شَئٍ سَبَباً(۸۴) فَأَتْبَعَ سَبَباً(۸۵) حَتّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِب الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فى عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِندَهَا قَوْماً قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَينِ إِمَّا أَن تُعَذِّب وَ إِمَّا أَن تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسناً(۸۶) قَالَ أَمَّا مَن ظلَمَ فَسَوْف نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَاباً نُّکْراً(۸۷) وَ أَمَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزَاءً الحُْسنى وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسراً(۸۸) ثمَّ أَتْبَعَ سبَباً(۸۹) حَتّى إِذَا بَلَغَ مَطلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطلُعُ عَلى قَوْمٍ لَّمْ نجْعَل لَّهُم مِّن دُونهَا سِتراً(۹۰) کَذَلِک وَ قَدْ أَحَطنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبراً(۹۱) ثُمَّ أَتْبَعَ سبَباً(۹۲) حَتّى إِذَا بَلَغَ بَينَ السدَّيْنِ وَجَدَ مِن دُونِهِمَا قَوْماً لا يَکادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً(۹۳) قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَينِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فى الاَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَک خَرْجاً عَلى أَن تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُمْ سدًّا(۹۴) قَالَ مَا مَکَّنى فِيهِ رَبّى خَيرٌ فَأَعِينُونى بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنهُمْ رَدْماً(۹۵) آتُونى زُبَرَ الحَْدِيدِ حَتّى إِذَا سَاوَى بَينَ الصَّدَفَينِ قَالَ انفُخُوا حَتّى إِذَا جَعَلَهُ نَاراً قَالَ آتُونى أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطراً(۹۶) فَمَا اسطَعُوا أَن يَظهَرُوهُ وَ مَا استَطَعُوا لَهُ نَقْباً(۹۷) قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِّن رَبّى فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبّى جَعَلَهُ دَکّاءَ وَ کانَ وَعْدُ رَبّى حَقًّا(۹۸) وَ تَرَکْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئذٍ يَمُوجُ فى بَعْضٍ وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فجَمَعْنَاهُمْ جَمْعاً(۹۹) وَ عَرَضنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئذٍ لِّلْکَافِرِينَ عَرْضاً(۱۰۰) الَّذِينَ کانَت أَعْيُنهُمْ فى غِطاءٍ عَن ذِکْرِى وَ کانُوا لا يَستَطِيعُونَ سَمْعاً(۱۰۱) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَن يَتَّخِذُوا عِبَادِى مِن دُونى أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْکَافِرِينَ نُزُلاً(۱۰۲) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۷ «ترجمه آیات» از تو از ذوالقرنين پرسند. بگو: براى شما از او خبرى خواهم خواند. (۸۳) ما به او در زمين تمکين داديم و از هر چيز، وسيله اى عطا کرديم. (۸۴) پس راهى را تعقيب کرد. (۸۵) چون به غروبگاه آفتاب رسيد، آن را ديد که در چشمه اى گِل آلود فرو مى رود و نزديک چشمه، گروهى را يافت. گفتيم: اى ذوالقرنين! يا عذاب مى کنى، يا ميان آن طريقه اى نيکو پيش مى گيرى. (۸۶) گفت: هر که ستم کند، زود باشد که عذابش کنيم و پس از آن سوى پروردگارش برند و سخت عذابش کند. (۸۷) و هر که ايمان آورد و کار شايسته کند، پاداش نيک دارد و او را فرمان خويش کارى آسان گوييم. (۸۸) و آنگاه راهى را دنبال کرد. (۸۹) تا به طلوع گاه خورشيد رسيد و آن را ديد که بر قومى طلوع مى کند که ايشان را در مقابل آفتاب پوششى نداده ايم. (۹۰) چنين بود و ما از آن چيزها که نزد وى بود، به طور کامل خبر داشتيم. (۹۱) آنگاه راهى را دنبال کرد. (۹۲) تا وقتى ميان دو کوه رسيد، مقابل آن قومى را يافت که سخن نمى فهميدند. (۹۳) گفتند: اى ذوالقرنين! يأجوج و مأجوج در اين سرزمين تباه کارند، آيا براى تو خراجى مقرر داريم که ميان ما و آن ها سدّى بنا کنى؟ (۹۴) گفت: آن چيزها که پروردگارم مرا تمکن آن را داده، بهتر است، مرا به نيرو کمک دهيد تا ميان شما و آن ها حائلى کنم. (۹۵) قطعات آهن پيش من آريد تا چون ميان دو ديواره پُر شد، گفت: بدميد تا آن را بگداخت، گفت: روى گداخته نزد من آريد، تا بر آن بريزم. (۹۶) پس نتوانستند بر آن بالا روند، و نتوانستند آن را نقب زنند. (۹۷) گفت: اين رحمتى از جانب پروردگار من است و چون وعده پروردگارم بيايد، آن را هموار سازد و وعده پروردگارم درست است. (۹۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۸ در آن روز بگذاريم شان که چون موج در هم شوند و در صور دميده شود و جمعشان کنيم، جمع کامل. (۹۹) آن روز، جهنم را کاملا به کافران نشان دهيم. (۱۰۰) همان کسان که ديدگانشان از ياد من در پرده بوده و شنيدن نمى توانسته اند. (۱۰۱) مگر کسانى که کافرند، پندارند که سواى من بندگان مرا خدايان توانند گرفت، که ما جهنم را براى کافران محل فرود آمدنى آماده کره ايم. (۱۰۲) «بیان آیات» اين آيات راجع به داستان ذوالقرنين است و در خلال آن، پيشگويى هايى از قرآن نيز به چشم مى خورد. «وَ يَسئَلُونَک عَن ذِى الْقَرْنَينِ قُلْ سأَتْلُوا عَلَيْکُم مِّنْهُ ذِکراً»: يعنى: از تو از وضع ذوالقرنين مى پرسند. چون اگر مقصود معرفى شخص او بود، جا داشت در جواب، اسمش را معرفى کند و به ذکر لقبش، که همان ذوالقرنين است، اکتفا ننمايد. پس معلوم مى شود: سائل از سرگذشت او پرسش نموده. و کلمه «ذِکر» در پاسخ «بزودى ذکرى از او را براى شما مى خوانم»، يا مصدر به معناى مفعول است و معنايش اين است که: «بگو به زودى از سرگذشت ذوالقرنين مقدارى مذکور را مى خوانم». و يا مراد از «ذکر»، قرآن است که در خود قرآن، موارد زيادى به همين معنا آمده است. و در نتيجه، معنايش چنين مى شود: «بگو به زودى از او، يعنى از ذوالقرنين، و يا از خداى تعالى، قرآنى که همان آيات بعدى است، مى خوانم»، و معناى دومى روشن تر است. «إِنَّا مَکَّنَّا لَهُ فى الاَرْضِ وَ آتَيْنَاهُ مِن کُلِّ شَئٍ سبَباً»: «تمکين» به معناى قدرت دادن است. وقتى گفته مى شود: «مَکَّنتُهُ» و يا «مَکَّنتُ لَهُ»، معنايش اين است که: من او را توانا کردم. پس «تمکّن در زمين» به معناى قدرت تصرف در زمين است. تصرفى مالکانه و دلخواه. و چه بسا گفته شود که مصدرى است ريخته و قالب گرفته شده از ماده «کون»، نه از «مکن»، به توهم اصالت ميم. پس «تمکين» به معناى استقرار و ثبات دادن است، ثباتى که باعث شود ديگر از مکانش کنده نشود و هيچ مانعى مزاحمتش نتواند کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۳ صفحه : ۴۹۹ کلمه «سَبَب»، به معناى وصله و وسيله است. پس معناى «ايتاء سبب از هر چيز»، اين مى شود که: از هر چيزى که معمولا مردم به وسيله آن متوسل به مقاصد مهم زندگى خود مى شوند، از قبيل: عقل و علم و دين و نيروى جسم و کثرت مال و لشگر و وسعت ملک و حُسن تدبير و غير آن. جمله مورد بحث، منتى است از خداى تعالى که بر ذوالقرنين مى گذارد و با بليغ ترين بيان، امر او را بزرگ مى شمارد. نمونه هايى که خداوند تعالى از سيره و عمل و گفتار او نقل مى کند که مملو از حکمت و قدرت است، شاهد بر همين است که غرض، بزرگ شمردن امر او است. «فَأَتْبَعَ سبَباً»: «اتباع» به معناى لاحق شدن است. يعنى ملحق به سببى شد. و به عبارتى ديگر: وصله و وسيله اى تهيه کرد که با آن به طرف مغرب آفتاب سير کند و کرد. معناى «عين حمئة» و بيان موقعيت جغرافيایى آن «حَتّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فى عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِندَهَا قَوْماً»: کلمۀ «حتّى» دلالت مى کند بر اين که فعلى در تقدير است و تقدير کلام «فَسَارَ حَتّى إذَا بَلَغَ: و سير کرد تا به مغرب آفتاب رسيد» مى باشد. و مراد از مغرب آفتاب، آخر معموره آن روز از ناحيه غرب است، به دليل اين که مى فرمايد: «نزد آن مردمى را يافت». مفسران گفته اند: منظور از «عين حمئة»، چشمه اى داراى گل سياه، يعنى لجن است. چون «حمأة» به معناى آن است و مقصود از «عين»، دريا است. چون بسيار مى شود که اين کلمه به دريا هم اطلاق مى گردد. و مقصود از اين که فرمود: «آفتاب را يافت که در دريایى لجندار غروب مى کرد»، اين است که به ساحل دريايى رسيد که ديگر ماوراى آن خشکى اميد نمى رفت، و چنين به نظر مى رسيد که آفتاب در دريا غروب مى کند. چون انتهاى افق بر دريا منطبق است. بعضى هم گفته اند: چنين چشمه لجندارى با درياى محيط، يعنى اقيانوس غربى، که جزائر «خالدات» در آن است، منطبق است و جزائر مذکور، همان جزائرى است که در هيأت و جغرافياى قديم، مبدأ طول به شمار مى رفت، و بعدها غرق شده و فعلا اثرى از آن ها نمانده است. رده:تفسیر المیزان